(Кэпсээн)
Хараҥа муннукка туртайа лөглөйөр орон атах өттүгэр түүрүллэн сытар куоска туох эрэ туора тыаһы иһиттэ бадахтаах – кулгаахтарын эр-биир чөрбөҥнөттө.
Кыстык угун саҕа дьиэ ортотугар, уулуссаҕа тахсар түннүктэн түһэр өлбөөркөй сырдыгы хаймыыланан багдаллар билиитэ оһох кэтэҕэр эргэ халадьыынньык солбонуйбуттуу дьигиһийбэхтээт ньам барда. Ону кытта эркин чаһытын тыһыргыыр тыаһа сэниэлэнэн кэллэ.
Киэһэнэн тыала биллэ күүһүрбүт – утуйар хос түннүгүн таһынааҕы тааһын субу логлу тардан ылан илгэн кэбиһиэхтии илигирэтэр. Өтөрүнэн уҕарыйар санаата суох…
Бэйи, чигдигэ иччитин хаатыҥката хоочургуурга дылыта ээ… Туора киһи киэнэ эбитэ дуу?..
Ээ, баар, баар эбит! Иччитигэр дылы… Быһыыта, кини…
Содьороҥнуур атах тыаһа тиэргэн ааныгар куучугураан кэлэн тохтоото. Эрэһээҥки кэлииккэ аһыллан кыыкынаата. Ол эрээри тута кыайан сабыллыбата, – быһыыта, үөһээҥҥи иэччэҕин тулхаҥнаабыт тоһоҕото эмиэ түһэн хааллаҕа. Ону кытта бодьуустаһан улларыллыбыт хаатыҥка биир сиргэ тэпсэҥнээтэ, мөҕүттэн киҥинэйдэ.
Иччитэ эбит!
Куоска хараҕын аста, өндөйөн тулатын көрүннэ. Чочумча сыппахтаата. Дьааһыйда. Уруккута буоллар маарыын үйэҕэ аан иннигэр хороллон олоруо эбитэ буолуо. Онто уурайан эрэргэ дылы. Кэнникинэн, бэл, турарын-олорорун кытары ыарырҕатыах курдук. Чуолаан бу сааскыттан түөһүн иһигэр туох эрэ бобо тутар олохсуйуоҕуттан ордук-хос хамсаныан да баҕарбат. Онтуката арыт киэһэнэн, баарын биллэрэрдии, олус диэн сытыытык кымаахтаан ылар…
Оргууй туран, кэлин атахтарын солбуһуннара уһаты тэбэн тыыллаҥнаата. Орон кытыытыгар чугаһаан аллараа өҥөйдө уонна чугуруммахтаат тараах эриэн кыл сөрүөҕэ ыстанан түстэ. Муҥур кутуругун хороппутунан аһыыр остуол анныгар маҥхайар бүлүүһэтигэр устаҥнаан тиийдэ, сытырҕалаата. Түгэҕэр хаалбыт тымныы үүтү иккитэ-үстэ чалыктаабыта буолла. Көнөн уоһун салбанна, айаҕын киэҥник атытан дьааһыйан хантаҥнаата. Уонна эмискэ таалан ылла: хараҕа иһит ыскаабын ойоҕоһунан муостаҕа туох эрэ үрүҥ үллэйэригэр хатанна. Ону уоттааҕынан тонолуппакка мыҥаабытынан кирийдэ. Кулгаахтарын ньылатан, бытыктарын адаарытан үөмүөхтүү ньыкыйда. Ол туран, өйүн-санаатын өрүкүппүт бөскөйөөччүтэ сыччах маарыла өрбөҕө буоларын сэрэйдэ. Көннө, саараабыттыы тулатын эргим-ургум көрүннэ. Суолтатыгар эрэ тиийэн сытырҕалаабыта буолла. Оччотугар маарыын ити тэрэпиискэ сиргэ түспүт суугунун иһиттэҕэ дуу? Ол эрээри кэнникинэн дьиэҕэ туох эрэ баар буолбутун сибикилииргэ дылы ээ…
Кэтэмэҕэйдээн олорбохтоот, хаста да дугдуруҥнаан, остуол аттынааҕы олоппоско ыстанан таҕыста. Көнтөрүгүттэн бэйэтэ да бэркиһээтэ быһыылаах – эмиэ даҕаны симиттибиттии, эмиэ даҕаны хомойбуттуу туттан кэннин хайыһан ылла. Мууһурбут түннүк чараас сабыытын бүтэй ыйдаҥарар уулусса банаара муостаҕа долгулдьута түһэрэр толбонун одуулаан симириктээтэ. Аан диэки хайыһан олорон, көп түүлээх түөһүн, илин атахтарын эр-биир саланна.
Ити кэмҥэ аҕылаабыт-мэҥилээбит хаатыҥка алтахтаан кэлэн дьиэ кирилиэһин үктэллэрин олбу-солбу кыычыгыратан дабайда, күүлэ күлүүһүн халыгыратта. Утаакы буолбата, хаптаһын аан аһыллан хаахынаата. Баайыы күлүүс тылын кылыгыраппытынан атах тыаһа аны күүлэҕэ лиһигирээтэ, дьиэ халҕанын боробуойа кылыр гынна.
Итини истэ, кэтии олорбут куоска сиргэ түстэ. Уонна тэлэллэ биэрбит аантан саба охсон киирбит тымныы салгынтан соһуйан чинэрийбэхтээтэ.
Кэтэспит санааҕа өөр-өр буолан баран, аан сабыы суорҕанын саннынан силэйэн, күтүр улахан хара күлүк биирдэ ыадас гына түстэ. Тутуурдарын уһаат үрдүгэр уурталаата, эргиллэн тууна бааммыт моойторугун холкутуннарда, «Һуу, айыы-айа!» – диэн дириҥник тыынан уһутаамахтаата, бэргэһэтин, былаатын кырыатын илбиннэ.
Аан чанчыгар баар уот холбууру илиитин иминэн булан аһа баттаата. Тойон өһүөттэн сынньылыйар быыллаах лаампа барбах эрэ кытаран, судургу маллаах-саллаах суомах дьиэ сыбахтаах эркиннэрин оллороотун-быллараатын ааҕа көлбөҕүрдэн, имик-самык сырдатта.
Ону эрэ кэтэспиттии, куоска иччитигэр чөмөрдөөн тиийэн, кини манна баарын, олуһун диэн күүппүтүн биллэрэрдии хаарынан, тымныынан аҥылыйар хаатыҥкатыгар ойоҕоһунан сэрэнэн аалыҥнаата.
Иччитэ – аҕамсыйа барбыт лаппычах уҥуохтаах күскэҕэр дьахтар – кинини өйдөөн көрбөтө бадахтаах, сонун устаары эргичиҥнии туран куосканы хаҥас атаҕынан сиирэ-халты үктээтэ. Онтон бастатан бэйэтэ олуһун диэн соһуйда, өмүрэн саҥа аллайда. Илиилэрин сонун сиэҕиттэн баттаһа таһаарымына, өмүттүбүт омунугар сүһүөҕүн сүтэрэн, тэмтэрийэн ылла. Тиэрэ барыах киһи тоҥолоҕунан уһааттан өйөнөн быыһанна.
– Сараһы-ын! Киһини охтордо! Ыл, киэр тур! Тымныыга кэлимэ диэбитим дии!
Онуоха оройугар уонна өрөҕөтүгэр үрүҥ дьураалардаах кугас куоска иччитин «ити миигин мөҕүттэҕин дуу?» диирдии күөх харахтарынан мунчаарбыттыы өрө көрөн таһаарда. Итиэннэ хоргуппуттуу туттан туора хаамта. Иһирдьэ киирэн, орон төбөтүнэн муннукка анньыллан турар дьоҕус мас сундуукка тахсан, лаампа уотугар көхсүнэн буолан, эркиҥҥэ болоорор күлүгүн одуулаһардыы кумуччу туттан олордо.
***
Ити да буоллар кинини хараҕын кырыытынан батыһа көрөн хаалбыт иччитэ мүчүйэн ылбытын сэрэйдэ. Саал былаатын уһулан сахсыйбахтаат, эрийэ тутан куобах бэргэһэтигэр анньыбытын, быатыттан ылан дыраап сонун үрдүнэн көҕөҕө иилэрин истэ-билэ олордо.
– Халбаһыҥ эмиэ ыараабыт. Соторунан сирэриҥ-талымастыырыҥ тохтуура буолуо, – төһө да өс саҕа буолан киҥинэйдэр, иччитин куолаһа сымнаабыкка дылы.
Таҥас ыйыыр анныттан талах олоҕу атаҕын төбөтүнэн тардан тарылатан таһаарда. Айаккалаабытынан онно чохчойон олорон хаатыҥкаларын уһулан бөтүөхтээтэ итиэннэ оһох көхсүгэр сыһыары анньыллан турар олоппоско аҕалан уурда, ол анныттан эргэ истээх саппыкыларын ылан анньынна. Түннүктэр сабыыларын көннөртөөбүтэ буолан төттөрү-таары таҥхалдьыйда.
– Арба, сити аара Маанньаны көрүстүм. Ии, оттон били эстэрээппэ… Билэҕин, билэҕин. Манна кэлэ сылдьыбыта… Кэмпиэт суутун быалаан баран эйигинниин оонньообут… Тугу кэпсиэй… Биэнсийэтигэр миигиттэн икки тыһыынчанан элбэҕи аахсар эбит… Кыыһа аах тахсыбыттар. Куораттан. Тэлэбиисэр кэһиилээхтэр үһү. Онтукатынан өҥнөнөр.
Иччитин күлүгэ эркиҥҥэ барыҥнаан иһэн тохтуу биэрдэ.
– Икки тыһыынча… Баһаам дии… – күлүк харда эрэйэрдии турбахтаат, төттөрү сүөдэҥнээтэ.
Тиийэн халҕанын чиҥэтэ тардыалаата, күрүчүөгэр хатаата. Сабыы суорҕаны көннөрдө, эриллэн тэбэ сылдьар бэтэрээҥҥи муннугар талах олоҕу ылан баттата аста. Суунар сир анныттан миинньик ылан аан уҥа дьайыҥынан эркин сыбаҕа көөрөттөн тохтубутун күл баһарыгар сиппийдэ. Төҥкөйөн, арыый обургу тооромостору талан атыгыраспыт дырааҥкалар быыстарыгар төттөрү кыбыта анньыталаата. Сиһин туттубутунан өрө уһуутаан көннө, сиппийбитин суунар биэдэрэҕэ илдьэн таҥнары тутта.
***
Куоска соннук сундуук үрдүгэр логлойбутунан нухарыйан ылла быһыылаах, – оһох оттуллар, кэлбит ас-үөл, килиэп суумкаттан халадьыынньыкка, иһит ыскаабыгар, түннүккэ уһаты анньыллыбыт остуол аннынан муостаҕа турар мөндүлүөнэй биэдэрэҕэ оннуларын булар кэмнэригэр хайыһан ылыахтааҕар, дьөрү кутуругун да хамнаппата.
Сити да буоллар, инчэҕэй мас бастаан утаа баҕарбатахтыы аат харата буруолаан сыыгынаамахтаабытын, кэлин саҕаһа күүһүнэн син уоттанан, хараарар хардаҕастар анныларыттан кыһыл, маҥан төлөннөр үөрбэ төбөлөрө быгыаласпыттарын, мэник кыымнар ойоҕосторунан сүүрэкэлэспиттэрин, утаакы буолбакка, оһох умайан күлүбүрээн уота билиитэ хайдыбытынан оһох эркинигэр сып-сылааһынан сарадахтана ирбэнньиктэнэрин бүтэйдии билэ олордо.
Утаакы соҕуһунан оһоххо сылытылла ууруллубут бэҕэһээҥҥи бороһуок миин тобоҕо минньигэс бэйэлээхтик быргыйыа. Ону кытта дьиэ иһэ хайдах эрэ сырдыырга, кэҥииргэ дылы буолуо. Остуол тардыллан, килиэп, арыы, саахар иһиттэрэ лыҥкынаһан ылыахтара, чааскыны кытта тэриэлкэ, ньуосканы кытта бииккэ сэргэстэһиэхтэрэ. Сылаас сиргэ оһох иннигэр көһөрүллүбүт куоска үүттээх иһитигэр халбаһы тоорохойдоро таммаллыахтара. Ити барыта – тыастыын-уустуун, сыттыын-сымардыын – мэлдьи биирдик итиэннэ утум-ситим хатыланар кыһыҥҥы киэһэ сиэрэ-туома буоллаҕа.
– Аһа-аан эрэ-эби-ит, Ньуолах!
Нуктаабыта буола олорор куоскаҕа иччитин сайаҕас тыллара буолбакка, дьиэни биир гына мип-минньигэһинэн тунуйбут миин чаана хотуулаахтык дьайда бадахтаах – бытыктарын хамсатан, кыламаннарын оргууй ибигирэппитинэн халтаһаларын атытта.
– Ньуолах, аһаатыбыт! Истэҕиэн?
Онньоччу барбыт саппыкы харда кэтэһэрдии остуол тула тэпсэҥнээтэ, онтон оргууй орон атаҕар лоһурҕаан кэллэ. Иччитин ньолҕойбут күлүгэ эркиҥҥэ барыҥнаата.
– Ньуолах! Чэ кэл, доҕоор, кэл. Иккиэйэх бэйэбит тус-туһунан… – намыын куолас ааттаһардыы кыҥсыйан иһэн, күөмэйигэр туох эрэ бүөлүү турбутун хаахтаан бобуллаҥнаата, суунар сиргэ харбыалаһан тиийэн онтун силлээтэ.
– Кэһии сиэри гыннаҕым дуу – силбэр чачайдым? – Кэһиэхтээҕинэн хаҥсыйан бэйэтэ бэйэтиттэн мүчүҥнээн ылла, өрүтэ тыыммахтаата.
Төннөн, орон туорайыгар быардаан туран, маарыын куоска сыппыт оннун көннөрөн бэриинэ үрүҥ сабыытын ытыһынан сууралаата.
– Көр, халбаһыгын ылбытым ээ. Били, сөбүлүүргүн, сыалааҕы. Истэҕин?
Атах тыаһа саллырҕаан сундуукка кэллэ.
Бадырыйбыт сөмүйэ куосканы бастаан оройуттан, салгыы кулгааҕын кэнниттэн оргууйдук тарбаамахтаата. Онуоха биирдэһэ ньыкыйан, манньыйбыттыы хараҕын симэн ылла. Лоппоҕор сүүстээх, эттээх муруннаах мырчыстыбыт сирэйгэ иһирдьэ олордуллубут хара харахтар сылааһынан имэрийэ көрөллөрүн сэрэйэн, кыҥнайан, төбөтүн иччитин ытыһыгар тоһуйда, курдьугунаата.
– Ии, мөҕүттүмэ-мөҕүттүмэ. Чэйиккэй, бардыбыт, ас сойдо, – сылаас тарбахтар аны куоска сиһин тоноҕоһун устун сүүрэкэлэстилэр.
Иччитэ төнүннэ. Ньуолах кинини батыһа көрөн олордо, дьааһыйан аҥаатынна. Туран илин атахтарын уһаты быраҕан кэдэҥнээтэ. Сиргэ ыстанан түһэн, астаах иһитигэр чөмөрдөөтө. Тиийэн онтун сытырҕалаата. Ол туран урукумуонньук талырҕааһыныттан соһуйда быһыылаах, ньыкыс гынан, тыас диэки хайыһан ылла. Уонна, эргим-ургум көрүтэлээт, аһыгар бөкчөйдө.
Эргэ баайыы бэргэһэтин оройугар ууруммут, үрдүк саҕалаах халыҥ сибиитэрэ таһынан түү былаатынан сиһин, түөһүн эрийэ бааммыт иччитэ илии сотторун оһох иннигэр турар олоппос өйөнөрүгэр тэнитэ аргылаата. Иҥнэлдьийэн кэлэн остуолга олордо, халбаһы тооромосторун ыстаан кыҥнаҥныыр куоскаҕа хараҕын быраҕан ылла, сонньуйда. Тэриэлкэтигэр миинин кутунна.
Дьиэлээхтэр, сылааһынан илгийэ кууһан бачыгыраччы умайар оһохторун иһиллээн, наҕылыччы, нус-хас аһаатылар.
***
Иһирдьэ билиитэҕэ турбут иһит сууйар уу сылыйан, остуол хомуллуор диэри Ньуолах, үгэһинэн уота өһөн эрэр оһох аһаҕас ааныгар көхсүнэн буолан, хам-түм уһаат хаппаҕа ньириһийэн, иһит ыскаабын аана хабыргаан ылар тыаһыттан симириктээн ыла-ыла, утуктуу олордо.
– Нохоо, күнү-күннээн унтаран эрэ тахсаҕын ээ, – уһаабыт чуумпуттан салҕан эбитэ ини, иччитэ иһит сото туран эҕэлээхтик унаарытта. Итиэннэ оргууйдук: – Таах даҕаны саас да ырааттаҕа… – диэтэ. – Эмиэ баччаларга этэ дуу… Уопсай дьиэ хоспоҕун сэмнэҕиттэн буларбар нэһиилэ ыган ньааҕыныырыҥ дии… Муннугар туох эрэ түүтэ хам тоҥмут этэ… Сулууҥ эбитэ буолуо…
Үөһэ тыынна. Онтон тугу эрэ өйдөөбүттүү сэгэс гынан мичиҥнээн ылла:
– Һэ, сутурук саҕа бэйэҥ мэник да этиҥ. Чыпчаххайданаргын өйдүүгүн, нохоо? «Тас-тас» ханна баарый, ээ?
Онуоха, биирдэһэ «туох-туох диигин?» диирдии кини диэки халтаһаларын атыҥнатан көрөн ылбытыгар, аҕала сатыы-сатыы күлбүтэ буолла.
Иччитэ, сотторун санныгар быраҕынан, муннун анныгар киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, иһиттэрин ыскаапка сайылаата.
Ньуолах оһох сылааһыгар тартаран, ыараан хаалбыт үөһэ, аллара халтаһалара мип-минньигэстик силбэһэн бардылар.
Оннук төһө уһуннук олорбута буолла, эмискэ олоппос атаҕа муостаны кикирийэн сүр хатаннык кычыгыраабытыттан соһуйан хараҕын аспыта: иччитэ түөһүн харбаммытынан олоппос өйөнөрүгэр бүк түһэн, хараҕын симэн турар эбит. Ньуолах иччитигэр ойон тиийдэ. Онуоха биирдэһэ «тэй» диирдии ытыһынан сапсыҥнаата, аҕала сатыы-сатыы, хаста да күүскэ сөтөлүннэ. Аҥаар илиитинэн оргууй сибиитэрэтин тэллэҕин өрө тардан, хараҥа кыһыл баайка халаатын сиэбиттэн хаалаах эмин таһаарда, онтон биир өлүүнү ыган ылан, тылын анныгар угунна. Оннук төҥкөйбүтүнэн чочумча таалан турбахтаата.
Оргууй көнөн бэргэһэтин өрө аста, баттаҕын көннөрүннэ, көхсүн этиттэ. Олоппоһу бэйэтигэр хайыһыннары тардан олордо. Эрийэ туппут соттордоох илиитин түһэҕэр ууран, хахсыйбытыттан буолуо, уу-хаар баспыт хараҕанынан мурунугар эбирдээх куоскатын өйдөөн хаалыахтыы кыҥнайан манньыйбыттыы туттан одууласта. Соннук киһи уонна куоска бэйэ-бэйэлэрин утарыта көрсөн олордулар.
– Хайдах-туох буолаахтаан иһэбит…
Иччитэ олоппос өйөнөрүттэн тайанан уһуутаабытынан турда, эмиэ иһитин-хомуоһун лыҥкынатан, таҥкынатан аа-дьуо түбүгүрбүтүнэн барда.
***
Ньуолах оннугар төнүннэ.
Түөһүн, ытыстарын саланна. Өр-өтөр буолбата, халтаһалара эмиэ оргууй силимнэһэн бардылар.
Чуумпуга эмискэ туох эрэ хардьыгынаан тоҕо барбытыгар даҕаны ымыттыбата, кулгааҕын эрэ хамсатта. Ити иччитэ үгэһинэн салгын араадьыйатын холбоото. Ыскаап түөһүттэн истэн билэр сөҥ куолаһа эмиэ тугу эрэ кэпсээн хобдьоордо.
Иччитэ оһоххо алтахтаан кэлэн күлүүкэни ылбытын истэн, соруйтарыыта суох остуол аттынааҕы олоппоско көстө, бэтэрээ тарыллыбыт чохтор күөх төлөнүнэн ыһыахтаналларын одууласта.
Оһох суоһуттан эбитэ ини, тамаҕа куурбут эбит. Кураанах бүлүүһэтин диэки көрөн ылла. Уонна өһөн эрэ уот иннигэр иттэрдии тарбахтарын саратан, киниэхэ көхсүнэн буолан суодайан турар иччитин өрө мыҥаан ньааҕынаата.
– Бэйи эрэ, күнү-дьылы этиэхтэрэ! – анарааҥҥыта сыҥааҕырдыырын быыһыгар оргууй буойан бобуллаҥнаата.
«Уонна түмүккэ сарсын, ахсынньы 9 күнүгэр, өрөбүлгэ, күн-дьыл туругун билсиҥ…»
Куоска эргим-ургум көрүннэ, сиргэ түһэн кураанах иһитин тиийэн сытырҕалаата. Иччитигэр хантайда. Анарааҥҥыта лаампа уотун күлүктээн киниэхэ барыйда, хааһын түрдэһиннэрдэ:
– Саҥарба!
«Саха сиринээҕи гидрометеокиин иһитиннэрбитинэн, киин уонна илин эҥээр улуустарга сөҥүүтэ суох, томороон тымныы күннэр туруохтара. Ол курдук, салгын температурата нуорматтан 7 кыраадыс намыһах буолара күүтүллэр. Хотугулуу-илин уонна арҕаа эргин кыратык хаардыаҕа…»
Куоска эмискэ хорос гынна. Тэһииркээбиттии туттан олоппоһугар ойон таҕыста, кулгаахтарын ньылатан, бытыктарын хомунан тыҥыы иһийэн сабыыта хараара бүлтэйэр ааны мыҥаата. Ону көрөн, иччитэ хап-сабар ыскаапка хаадьарыҥнаан тиийэн араадьыйатын саба тутта. Уонна «Туох буолла?» – диэн сибигинэйэ былаастаан ыйытан, куоскатын диэки мэндээриччи көрөн ылла. Бэргэһэтин кыҥнары анньынан, ытыһынан уҥа кулгааҕын даллатта, айаҕын атан тыас иһиллээн кыҥнайда.
Күүлэ аанын тоҥсуйарга дылылар эбит. Иччитэ саараабыттыы туттан таҥас ыйыырга сыбдыйан тиийдэ, кубарыйбыт тэлигириэйкэни санныгар быраҕынна. Сабыы суорҕаны сэгэтэн, аан тутааҕын тутан туран эмиэ иһиллээмэхтээтэ. Ол кэмҥэ хаптаһын ааны тэбиэлээн дибдигирэттилэр. Онуоха дьиэлээх хотун мөҕүттүбүтүнэн, хатыыры төлөрүттэ.
– Кимий?! – ааны сэгэтэн, суоһурҕанан буоллаҕа, куолаһын сонотон хараҥаҕа ордоотоото уонна тымныы салгынтан чачайан, хахсыйбахтаан ылла. Киниэхэ дьахтар дуу, оҕо дуу саҥата туох эрэ диэн хардаран чаҕаарыйда.
Иччитэ күүлэҕэ тахсан аан хатыырын иилэҕэһин кылырдатан аһыар, чуумпу киэһэлэрин сүпсүгүрдээччини – уончалаах бэдиги – иннигэр уктан киириэр диэри муоста үрдүнэн тымныы күдэрик тэлгэннэ. Бүтүннүү хаар буолбут хаатыҥкалар модьоҕоттон халты тэбинэн иһэн талах олохтон иҥнэ биэрдилэр, симиттибиттии чугуруҥнаһан ыллылар.
Киириэхситтэн аҥылыйбыт ыт ыы-дьаар сытын ылан, онтон үргэн куоска ороҥҥо ойдо. Онно тахсан сиһин бөкчөтөн, арҕаһын түүтүн туруоран, киириэхсити дьирибинэһэ умайар харахтарынан суостаахтык өтөрү-батары көрүтэлээтэ.
Банаар тутуурдаах уолчаан хара сигиэйкэ бэргэһэтин куондарын өрө аста, үтүлүгүн көхсүнэн муннун туора-маары сотунна.
– Айдааргын дуу? Хараҥаны харахтанан бу ханналаатыҥ? – дьиэлээх хотун тэлигириэйкэтин ыйаата, кытархай имнээх уолчааны супту көрөн туран сүүһүгэр түспүт баттаҕын сүүмэхтэрин бэргэһэтигэр хос-хос симитэлээтэ.
– Ньургуммун.
– Ээ… Оттон иниҥ?
– Убайым. Баар.
– Хаһыс кылаас буоллугут?
– Бэһис.
– Ээ…
– Ити буоллаҕына, бу… – уолчаан улахан сорукка сылдьар киһилии боччумнук туттан үтүлүгүттэн бүк тутуллубут кумааҕы оҕотун таһааран дьиэлээх хотуҥҥа уунна. – Ийэм ыытта.
Анарааҥҥыта истибитин итэҕэйбэтэхтии өттүгүн охсунан, «ээйиис!» диэн саҥа аллайда. Саараабыттыы туттан суругу ылла, ыскаабыгар иҥнэҥнээтэ, тардарыттан хара муос иилээх ачыкытын ылан кэттэ. Аргыый лаампа анныгар сыҕарыйан кумааҕыны тэниттэ, тэтэрээт лииһин аҥаарыгар харандааһынан аҕыйах этиини тардыалаабыттарын симириктээн ыла-ыла уоһугар ботугураан хат-хат аахта. Бүтэн баран өйдөөбөтөхтүү, кумааҕыны эргим-ургум тутта. Ачыкытын устан, уолга эргилиннэ.
– Вазаҕын ыытыаҥ үһү. Ийэм инньэ диир, – уолчаан ону эрэ күүтэн турбуттуу чобуотук биир тыынынан түһэрдэ. Уонна тохтуу түһэн баран: – – Төрөөбүт күнэ… – диэн сыҥсырыйда.
Дьиэлээх хотун сабыһынна, лииһи илии таһынан остуолга элээртэ.
– Ол хотуммут хаһа буолбут үһү? – Быысыпкалаах үрүҥ таҥаһынан бүрүллэн муннукка кирийбит кыра тэлэбиисэр үрдүгэр хонойор курустаал вазаҕа хараҕын быраҕан ылла.
– Билбэтим ээ. – Тимир-тамыр куоластан уолчаан тэтэркэй иҥэ эбии кытарда, мух-мах буолла.
– Ол бүгүн этэ дуо, төрөөбүт күнэ?
– Аһа. Бүгүн.
Дьиэлээх хотун тугу эрэ оҥоруохтааҕын бу эрэ өйдөөбүттүү дьигис гынна, ачыкытын ыскаап түөһүгэр тыастаахтык уураат, таҥас ыйыыр анныгар турар эргэ хаһыаттардаах хоппоттон уккунньахха диэн хаалларбыт икки-үс дьоҕус хардаҕаһын ылан оһоххо бырахта. Уонна олоппоһугар төннөн өссө тугу гыныахтаах этим диэбиттии туттан, кытарар чох үрдүгэр хараарар мастары одуулаан кыҥнайан олордо. Дьиэ иһэ биирдэ чуумпуга куустарда.
Уолчаан эргим-ургум көрө турбахтаат, баарын биллэрэрдии сыҥсырыйан ылла, төҥкөйөн хаара ирбит хаатыҥкатын үтүлүгүнэн тыастаахтык тэбээмэхтээтэ. Кинини оронтон тонолуппакка кэтээн олорор куосканы кистии-саба банаарынан кыҥаата, ыппыта буолан хаста да уотун чаҕылыҥнатта «пус-пус!», анарааҥҥыта кынчарыйан кэбистэ. Уолчаан мүчүҥнээтэ. Сиэбиттэн тугу эрэ ороон эрэрдии тутунна, онтукатын тарбахтарын төбөтүгэр кыбыппыта буолан көөчүктүүрдүү утары уунна: «Кыс-кыс! Кыс-кыс!» Куоска киэр хайыста. Уолчаан көнөн эркин чаһытыгар хараҕын быраҕан ылла.
– Ити буоллаҕына, вазатын ыыттын диэбитэ…
Соҥуоран олорбут дьиэлээх хотун оҕо саҥатыттан соһуйбуттуу ходьох гынна, уолчаан диэки көрөн ылла, муннун анныгар туох эрэ диэн киҥинэйдэ, үөһэ тыынна. Түөһүллэн туран ытыстарынан өттүктэрин сууралаата, хончоҕор вазаны сэрэнэн ылан остуолга аҕалан уурда. Чочуонай бэйэлээҕи өйдөөн хаалыахтыы одууласпахтаата, ытыһынан бүлтэгэр ойоҕосторун биир-биир имэрийдэ.
Иччитэ вазаны ылбытын Ньуолах дьиктиргии көрдө, олуһун диэн күндүркэтэр, хараҕын харатын курдук харыстыыр мала этэ эбээт. Былыыр-былыр, ону даҕаны хам-хаадьа, туора харах көрбөтүгэр, ити иһитин илиитигэр эргитэ сылдьан имигэс бэйэлээхтик уунаҥнаан остуол тула эргичийбэхтээн ылара. Итиэннэ хайаан да: «Ытыктабыллаах Марфа Игнатьевна, үбүлүөйгүнэн эҕэрдэлиибит! Кытаанах доруобуйаны, уһун дьоллоох олоҕу баҕарабыт», – диэн ырыалаах буолара. Арай матыыба эрэ сырыы ахсын уларыйа сылдьара.
Дьиэлээх хотун орон аннын, таҥас ыскаабын өҥөйтөлөөн төттөрү-таары алтахтаата. Булбут өрбөҕүнэн вазатын суулаата. Ыскаап тардарыттан саппыйаан мөһөөччүгү ылан остуолга тэнитэ уурда.
Ону көрөн уолчаан дэбдэйдэ, бэргэһэтин устан, ыйылыннары тардыллыбыт быатын кытта бодьуустаспыта буолла:
– Миитээлээх кэлбиттэрэ. Саҥа массыына атыыласпыттар. Улахан да улахан. Омук киэнэ.
Уонна харда күүтэрдии сыҥсырыйбахтаан ылла:
– «Тойота Прадо» диэн.
– Бараада даа?! Ол эмиэ туохпутуй? – уол кэпсээнин кулгааҕын уһугунан истэ турбут дьиэлээх хотун соһуйааччы буолла.
– Аһа! Мощнай! Астык баҕайы! Маарыын Миитээлиин эдьиий Маайаны баран аҕалбыппыт.
– Ол эмиэ хайаларай?
– Оттон эдьиий Маайа…
– Һы, Маарыйа ини?
– Ээ, эдьиий Маарыйа… Маарыйа… Уонна ким баар… Ити баанньык аттыгар олорор… Эмиэ эдьиий… – Ньургун, инчэйэн хаалбыт быаны кыайан сүөрүмүнэ, бэргэһэтин оройугар кыҥначчы уурунна.
– Уу кыыһын курдук уруумсах буолан… – дьиэлээх хотун уоһун иһигэр баллыгыраата. Уолга эргилиннэ: – Оччотугар бырааһынньык бырааһынньыга буоллаҕа дии?
– Аһа! Улахан остуолу тарпыттара. Өссө дьиҥнээх туорт баар!
– Һы!
Түөһүн тиирэ киэптээбит, манна сири үктэннэрбэккэ өрө көтүтэн аҕылатан-мэҥилэтэн аҕалбыт үөрүүлээх сонунун сэҥээрбэтэхтэрин уолчаан дьиэлээх хотун дөйүҥүтүгэр балыйда – онон туорт туһунан хатылаан, бу сырыыга доргуччу эттэ.
Онуохаҕа арай уота күөдьүйэн эрэр оһохтон чох «тас» гынан ыстанна. Дьиэлээх хотуннуун, оҕолуун, куоскалыын, хайалара эрэ соһуйбуттуу, хайалара эрэ дьиктиргээбиттии, тэҥҥэ ол диэки хайыстылар.
– Ыалдьыт кэллэ!
– Ээ, буолумуна! Ханыыгар хайаларын батыһыннардыҥ? – дьиэлээх хотун уолчааны үгэргээтэ. Онтукатыттан бэйэтэ бэркиһээтэ быһыылаах – саҥа таһааран күлбүтэ буолла. Вазатын остуолга туруорда. Сыпсыны ылан оһох аанын сапта, муоста ылтаһыныгар ыһылла сытар мас сыыһын тарыйталаан төҥкөҥнөөтө. Тугу да булумуна, сыпсытын оһоххо өйөннөрдө. Итиэннэ тугу эрэ көрдүүрдүү туттан иһит ыскаабын ааннарын, тардардарын аста-сапта. Түгэххэ турбут ньаалбаан хоруопкаттан суулаах кэмпиэттэри ытыһынан баһан ылан халаатын сиэбигэр куду аста. Остуолга кэлэн сууламмыт вазатыттан хараҕын араарбакка туран үөһэ тыынна. Сэрэнэн саппыйаан мөһөөччүккэ укта. Итиэннэ тоҕо эрэ кэтэҕин имэриннэ.
Ону эрэ күүтэн турбут уолчаан сэгэс гынна, бэргэһэтин анньынна, үтүлүктэрин кэттэ, умаппыт банаарын кыбыммытынан утары хардыылаата.
– Сэрэнээр эрэ! Хампы түһэрээйэҕиний! – дьиэлээх хотун вазаны түөһүгэр ыксары тутан туран оргууй бобуллаҥнаата, көхсүн этиттэ.
Мөһөөччүгү ылан баран уолчаан тоҕо эрэ «О-оо!» – диэтэ. Кини сөхпүт быһыынан саҥа аллайыытын дьиэлээх хотун атыннык өйдөөтө. Халаатын сиэбигэр илдьэн испит илиитин эһэ охсон ылан, мүччү түһэн эрэр мөһөөччүгүн хабан ылыахтыы даллаччы туттубутунан иннин диэки иҥнэлдьийдэ. Уонна, куондар аннынан ымаҥнаабыт уоһу бэлиэтии көрөн: «Сэрэн диэтим дии! Алларааттан тут!» – диэн хааһын түрдэһиннэрэн, тимир-тамыр куолаһынан соруйда. Дайбаҥнаан тиийэн аан сабыытын арыйа баттаата.
– Аһа! – Ньургун бэрт сымсатык нөрүччү туттан онно дьылыс гынна.
Аантан тымныы салгын муоста устун бургучуйан муннуктары былдьаста.
***
Иччитэ күүлэтэ аһаҕас хаалбытын аанын хатыы туран биирдэ өйдөөбүтүн сундуук үрдүгэр көһөн олорор Ньуолах кини сээбэҥнээһиниттэн сэрэйдэ. Дьиэлээх хотун тымныыга хаттаан тахсыан саараата быһыылаах, турбахтаата. Онтон: «Чэ, бэйи, иһирдьэлээн-таһырдьалаан баран…» – диэн бэйэтин бэйэтэ уоскутардыы уоһун иһигэр ботугуруура иһилиннэ. Уонна тугу эрэ гыныахтааҕын өйдүү сатыырдыы остуол икки, орон икки ардыгар төттөрү-таары хаамыталаата. Оһох уота бүппүтүн көрөн, төлөнүнэн чыпчылыҥныыр чоҕун күлүүкэнэн бэттэх тарыйда, аанын аһаҕас хаалларда. Уонна санаата буолбакка, күүлэтин аанын олуйан киирдэ. Тэлтгириэйкэтин ыйыы туран уолга ваза мөһөөччүгүн төннөрөөр диэн эппэтэҕин санаан, өттүгүн охсунна: «Туй-сиэ!» Тохтубут сыбаҕы көрөн, атаҕынан туора хаһыйталаата.
Түгэҕэр уулаах биэдэрэни уһааттан толорон биэрдэ, оһоххо илдьэн уурда. Таарыччы урукумуонньугар куттан илиитин, сирэйин илиттэ. Сотто туран, харыһыйбыт мөһөөччүгүн санаан быһыылаах, «ээ, чэ, сах сиэтин!» диэн сотторугар буугунаата…
Муннукка тулаайахсыйбыттыы кирийбит тэлэбиисэргэ хараҕын быраҕан ылла уонна эбии нүксүйбүккэ дылы буолан оронугар содьороҥноото.
– Айыы-айакка! – оронугар тахсан уҥа атаҕын туора тэбэн, тобугун имэриннэ. – Оо, бу хара сордоохтор мааспытын ылбатахпыт дии?! Ии, саатар бу уол санаппат буоллаҕа! Унтарарын эрэ билэр, – Ньуолаҕы кынчарыйбыта буолла, өттүгэстээн сытан орон туорайын быыһынан уҥа илиитин уган сундуук үрдүгэр сытар хаһыат, сурунаал чөмөҕүн хаһыспахтаата.
– Хайа үөдэнигэр түстэ буолла? Бырахпатах буолуохтааҕым ээ…
Көнөн куоскатыгар хайыста:
– Ньуолах, мааһым хаатын көрбүтүҥ дуо? Булан аҕал эрэ. Ии, чэйиккэй, оҕом маладьыас!
Иччитин эҕэлээх куолаһын истэн куоска халтаһаларын атытан чыпчылыйбахтаата.
– Һэ-һэ, ааттаахпын диэн кынчарыйар ээ! – анарааҥҥыта куолутунан кыҥнайан ылан мүчүҥнээтэ.
Ол кэмҥэ туох эрэ сүр хатаннык чыыбырҕаата. Онуоха иччитэ тута туох тыаһыырын быһаарымына, өмүттэн ылла, тулатын эргим-ургум көрүтэлээтэ. Онтон иҥнэйэн, тиэтэл бөҕөнөн сибиитэрэтин өрө тардынна, халаатын сиэбин хасыһан кыракый сэлэспэни хостоон таһааран кулгааҕар даҕайда:
– Олуо! Олуо!
Бүтүннүү кулгаах иччитэ буолан хоройбутунан дөйүөрэн ылла. Онтон өйдөммүттүү сэлэспэтин аҥаар кулгааҕар көһөрө оҕуста:
– Олуо! Олуо! – долгуйбут куолас кэһиэхтээҕинэн үрүт-үрдүгэр хатылаата.
Дьиэ иһэ тугу эрэ күүтэрдии, тыҥыы иһийэргэ дылы гынна.
Харданы булан истибэтэ быһыылаах, бүк түһэн сэлэспэтин ньуурун симиҥнээн кыҥастаста. Көхсүн этиппэхтээтэ.
– Ээ, пахай! «Ысымыс» эбит. Эмиэ харчыгын төлөө диэтэхтэрэ… – диэн хомойбуттуу мунньараҥнаата. Уонна килбигийбиттии мүчүҥнээн, сүүһүгэр бычыгыраабыт көлөһүнүн сотунна.
Бүрүүкээбит чуумпуга тугу эрэ толкуйдуурдуу туттан, чаһы тыаһын иһиллээн олорбохтоото. Онтон сөмүйэтин төбөтүнэн тэллэппит аллараа уоһун охсуталаан, саҥа таһааран кыһыгыраата: «Сааскы кыталык үҥкүүлүүр / Кырдалынан хаамтарбын, / Саатар биирдэ кыталык / Үҥкүүлүүрүн көрдөрбүн. / Сиргэ төрөөн, киһи буолан / Дьоллоох этим диэҕим мин…»
Ньуолах кинини дьиктиргээбиттии турулуччу одуулаһарын көрөн, иҥнэс гынна: «Ити ырыа ээ, ырыа». Мүчүйдэ. Аттыгар ууруммут сэлэспэтин ылан аста, итиэннэ, саҥа тугу да булумуна, сабан, оннугар төттөрү бырахта.
Сыттык чараас куруһуба сабыытын ылан кичэйэн суулуу тутан туора уурда, хороччу сааһыламмыт сыттыктарын биир-биир ылан көбүттэ, орон туорайыгар өйөннөрө уурталаата. Иттэннэри сытан, улаҕа диэки кыҥнайан эркиҥҥэ көбүөр үрдүнэн ыйанан турар эдэрси дьахтардаах эр киһи сэргэстэһэ олорор араамалаах хаартыскаларын чочумча одуулаан хаҥас атаҕын биэтэҥнэттэ. Илиитин оргууй сүүһүттэн араарда; өндөйөн оронун төбөтүнэн чоройор кытыыларынан күөх бытырыыстардаах чарапчылаах эркин лаампатын холбоото. Дьиэ муннугар сылаас дьэргэлгэнэ күндээрдэ. Тоҥолоҕунан анньынан олордо. Бэргэһэтин уһулла, онтун илиитигэр эргитэ сылдьан киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, баттах иилистибитин ылҕаата. Итиэннэ иистэнэр массыына остуолугар чоройор мас киэпкэ илдьэн кэтэртэ. Оронугар төннөн, онтун мыҥаата:
– Хайаа, дьэ?! Туох кэпсиэ?
– Ээ, суох. Эйиэхэ буоллаҕа. Көрсүбэтэх да ыраатта, – куолаһын уларытан хоруйдаата. Мүчүҥнээтэ, уута кэлэн тоҥхоҥнуу олорор куоскатыгар хараҕын хатаан ылла.
Муостаҕа сапсыҥныыр күлүгүн симиличчи көрөн, бэргэһэтин устарыгар түһэн кэлбит кырыбыайкатынан төбөтүн оройун тарбанна, таарыйа аастыйбыт баттаҕын тараанна. Тарааҕыттан, санныттан итигэстээбит баттах сүүмэхтэрин, итиэннэ орон сабыытыттан куоска түүтүн хомуйбутун ытыһыгар суулуу тутан суунар биэдэрэҕэ илдьэн бырахта. Таарыйа таҥас ыйыыр үрдүттэн маарыын киллэрбит хаһыатын кыбынан кэлэн, сүтүктээҕин көрдүүрдүү сиэптэрин хасыһан иҥнэҥнээн ол-бу диэки олоотоото.
– Нохоо, кылатарбын көрбүтүҥ дуо? Хайа үөдэҥҥэ түһэн хаалла? Ханна кистээтиҥ? Һэ, эн, эн буолумуна! Уонна ким ылыай? – диэн өс саҕа буолбуттуу саҥарда.
Утуктуу олорор куоска, киниэхэ туһуламмыт эҕэлээх тыллары ахсарбатаҕын биллэрэрдии, кулгаахтарын солбуһуннара хамсатта. Иччитэ түү бэриинэни күөгэлдьитэн орҕостон туран ыскаап түөһүттэн ачыкытын ылар, таарыйа үөһээҥҥи уоту умулларар кэмигэр куоска сыбдыйан орон атаҕар көстө. Ону көрөн биирдэһэ «ай-ай-йаа» диэн бэркиһээбиттии төбөтүн хамсатан ньылаарда.
Оронугар хаһыатын тэнитэ уурда, ачыкытын кэтэн, суугуната арыйталаан үрдүнэн-аннынан көрүтэлээтэ. Бүтэһик, биллэриилэрдээх балаһаны балачча өр кыҥастаста. Уонна муннукка кыстаммыт эргэ кумааҕы кииппэтигэр тимирчи анньыллыбыт кыһыл харандааһы оруу тардан ылан, хас да сиргэ бэлиэ туруоран эриллэҥнэттэ. Чэрчилээбит сыыппараларын сэлэспэтигэр киллэрдэ. Болҕойдоҕуна буоларыныы, чорбоппут уоһунан тылын төбөтүн былтаҥнатан, суруммутун тэҥнээн көрдө. Оронугар олоҕун оҥостон олордо, хаҥас ытыһын хаһыакка ууран көбүөргэ көхсүнэн өйөннө.
– Бээ-бээ, бу хайа барахсан кыс ортото мас атыылыыра буолла? Ыйыталаһан көрүөххэ дуу?! – төлөпүөнүн холбоон оргууй кулгааҕар таҕайда. – Мас, мас…
Иһиллээмэхтээтэ.
– Оок, ыҥырда, ыҥырда! – эгди туттан иистэнэр массыына остуолуттан кинини маныырдыы хоройор бэргэһэлээх киэпкэ хараҕынан имнэннэ.
Харда кэллэ быһыылаах, көнөн өрүһүспүттүү:
– Олуо! Олуо! – дэтэлээтэ. – Бу биллэриинэн. Оттор мас… Атыылаабаккыт даа? Хайдах, оттон бу хаһыакка… Ээ, сыыһа бэчээттээбиттэр диэ? Хайдах оннук эбитэ буолла? Ээ… Син ыйыталаһаллар эбит дуу? Ээ, буолан буоллаҕа. Ити… Олуо, олуо! Оттон ким эмэ атыылыырын билэҕит дуу? Ыксал тирээтэ. Кыыһым аах наадыйаллар… Ээ, буолан буоллаҕа… Быйыл дьиэ туттан киирбиттэрэ… Ээ?! Сөп-сөп. Оннук… Бакаа, бакаа…
Чочумча умуллубут төлөпүөнүн хара ньуурун кыҥастаһан олордо.
– Тииһин быыһынан нэһиилэ сыыйан сыыбыгыраан тойон элээмэтэ быһыылаах – киэбирэн кэпсэтиэн да баҕарбат, – көнөн бэргэһэлээх киэп диэки көрөн ылла, үҥсэргиирдии буугунаата.
Эмиэ хаһыатыгар нөрүйдэ. Бэлиэтэммититтэн өссө биир нүөмэри эмиэ балачча сыралаһан сэлэспэтигэр сурунна.
– Бээ, аны массыынаны ыйыталаһыахха! «Массыына тыаһаабат, хотуур да ыллаабат. Үлэбит уурайда, Үрэхпит чуумпурда»… Оннук дии? – Муостаҕа барыҥныыр иччитин күлүгүн одуулуур куоскаҕа туһаайыллыбыт ырыа тыллара бу да сырыыга хардата суох хааллылар.
– Олуо! Олуо! Па, мэлигир эбит. Ылбаттар. Сыттахтара дуу?.. Ээ, олуо, олуо! Үтүө киэһэнэн! Бу биллэриинэн. Массыына… Ээх, «Ниваны»… Хас сыллааҕыный? Ээ, саҥатыкка киирсэр эбит. Инисиэк… инисиэктэр?.. КПП?.. Ээ, бэрт бөҕө буоллаҕа дии! Уолум баҕарар. Тыаҕа сылдьарыгар… Тыаҕа диибин… Отоннуурбутугар, тэллэйдиирбитигэр… Ээ, мин эмиэ инньэ диибин ээ. Бэйэтэ «Бараадалаах». «Бараада» этэ дуу, хайа дуу… Омук киэнэ… Тыый, улахан бөҕө, уота-күөһэ сандааран! Бэйэтэ куйаар хараабылын курдук… Ээ, оннук, оннук! Арба, «Прада», «Прада»… Һэ-һэ, кырдьаҕас эмээхсин тугу быһаарыахпыный? Олорсорбун эрэ билэбин. Һэ-һэ… Ээ, эн этэҕин… Оннук, оннук. Хам-түм тахсааччыбыт. Ээх… Сайынын куруорка сынньанабыт, аҕабытыгар көрүллэр… Босхо, босхо. Оннук, оннук… Доруобуйа диэн бастатан туран… Ээ, оннук. Чэ, уолум кэллэҕинэ билсэ сылдьыаҕа. Этэн-этэн, тиэрдиэҕим. Түһэрсиэххэ син ини… Сөп-сөп, эрийэ сылдьыаҕа… Арба, син ыйыталаһаллар дуу? Ээ, буолан буоллаҕа. Дьэ билбит суох. Биһигини да хам-түм өҥөйөөччү. Ээ, мантан, мантан… Сыантыртан диибин. Куорат буолбатах. Суох, суох. Ээ оннук, оннук. Чэ, сөп, сөп. Бакаа, бакаа, – кулгааҕын аалбыт кыыкынас куолас аны эккирэтэн тахсыа диэн дьиксиммиттии, тутуу былдьаһан сэлэспэтин саба оҕуста. – Айуу-айа! Куорат хотуна буолан кубулунабын диэн чуут-чаат киирэн биэрэ сыстым, – төлөпүөнүн арааран күлэн сыһыгыраабыта буолла, көлөһүннүрбүт муннун ытыһын тилэҕинэн ньухханна.
***
Ньуолах уһаабыт чуумпуттан дьиксиннэ быһыылаах – кулгаахтарын чөрбөҥнөттө, халтаһаларын атытта. Иччитэ, онон-манан кырааската элэйбит кэтит ардьаҥ муостаҕа уһун күлүгүн түһэрэн, хайдах эрэ сабыстан, икки илиитинэн тобуктарыттан тирэнэн тугу эрэ толкуйдуурдуу бүк түспүт. Куоска киниэхэ сыбдыйан кэлэн «мин манна баарбын» диирдии ньааҕынаан, сүүһүнэн тоҥолоҕун кэйиэлээтэ. Итиэннэ анарааҥҥыта көнөн биэрбитигэр, түһэҕэр тахсан сытта, сылаас ытыс сиһиттэн имэрийбитигэр астыммыттыы кулдьугураан ылла.
Ньуолах начааскыга хараҕын симэ түһэн ылбыт курдуга. «Олуо!» диэн үрдүгэр эмискэ дуорайбыт саҥаттан соһуйан уһугунна. Иччитэ эмиэ сэлэспэтин кулгааҕар даҕайан дабдайан олорор эбит.
– Олуо! Ити бэлисипиэти ыйыталаһаары… Ээ, дорообо, дорообо! Бэлисипиэт… Ээ, сөп, сөп… Мин сиэммэр… Обургу… Бэһис, бэһис кылаас… Улахан сиэним… Ээ? Хас диигин?.. Оо, таах даҕаны оннук буолан буоллаҕа… Арба, хайдах дьүһүннээҕий? Ээ, сөп, сөп… Бээ, бэйэтиттэн ыйытыам… Талымастыыр этэ. Туох эрэ диирэ, онто суох буоллаҕына… Умнубуппун… Үрдэрэрэ баар ини? Көлүөһэтин… Ээ, толору хомулук диэ? Бэйэтэ манна суох… Сиэммин этэбин, манна суох. Кэллэҕинэ… Куорат оҕото. Онно үөрэнэр. Ээ? Суох, суох. Балакаардаах буолбатахпыт… Сөп, сөп. Биллэ сылдьыаҕым. Чэ, бүттүбүт. Бүттүбүт диибин! Айыы-айа! Ынньылытан түһэн дьэ атыыһыт дии! – сэлэспэтин хатаан, хаһыат үрдүгэр уурда. Үөһэ тыынна. Итиэннэ куоскатын сиһиттэн имэрийбэхтээн, «Балакаардаах диэн кимнээҕи эппитэ буолла?» диэн муннун анныгар мунаарбыттыы ботугураата…
***
Ньуолах сылаас ытыстар кинини сэрэнэн ылан ороҥҥо көһөрбүттэригэр уһугунна. Сымнаҕаска тиэрэ түһэн тыыллаҥнаата, ойоҕоһугар эргийэн таһырдьалаары таҥнан букунайар иччитин одуулаһа сыппахтаата. Ити ыккардыгар эмиэ нуктаан ылла быһыылаах. Ол эрээри аан аһыллар-сабыллар тыаһын, тоҥ хардаҕастар оһох иннигэр лиһигирэспиттэрин, лыҥкыныы чэпчээбит биэдэрэ суунар сиргэ бүгэригэр тутааҕа хатаннык охсуллан ылбытын, араҕас уруунньук алҕаска хаппаҕын лыҥкынатан кэбиһэн орон анныгар кыбыстыбыттыы иһийбитин туймаархай уутун быыһынан истэ сыппыкка дылыта.
Орон сабыытын тардыалаабыттарыгар хараҕын аста – иччитэ кэлэн турар эбит, сытаары гыннаҕа. Хап-сабар сиргэ ыстанан түстэ. Сөрүүн муостаҕа хаҥас илин атаҕын өрө көтөхпүтүнэн, кэтэнэрдии тулатын олоотоомохтоото. Итиэннэ оһох кэннигэр баар кумахтаах хортуон дьааһыгар ньылбыйан тиийдэ. Онно өр-өтөр буолбата, уонна бу сырыыга кутуругун хороппутунан остуол анныгар көспүт бүлүүһэтигэр сыбдыйда. Тымныы үүт үрүҥ ньууругар халбаһыы тооромосторо хараарыҥнаһа чороһоллорун биир-биир хабыалаата. Астыммыттыы уоһун салбанна. Ити кэмҥэ иччитин оҥоһуу тииһэ сундуукка турар уулаах истикэлээҥкэҕэ хаппахтанан, түгэххэ халбарыччы анньыллара иһилиннэ. Лаампа уота умулунна. Сонно хараҥаттан: «Ньуолах, Ньуолах…» – диэн кэһиэҕирбит куолас ыҥыран булдьугураата.
Куоска ону эрэ күүппүттүү уонна биир үксүн сабыллыбыт оһохтон аҥылыйар үгээр сытыттан, тымныынан үргүөрэр хардаҕастартан кыйдаран, орон диэки алтахтаата. Ороҥҥо тахсан, иччитин атаҕар оннун булунна. Иччитэ, уута кэлбэтэ быһыылаах, баата суорҕанын саба тардынан, дөрүн-дөрүн үөһэ тыынан, син балачча өр эргичийэ-урбачыйа сытта. Чочумча буолан баран, мунна дьэ сурдурҕаан, сымнаҕас бэриинэ күөгэлдьийэрэ улам уурайда. Ньуолах сылааска тартаран эмиэ нухарыйан барда.
***
…Түүрүллэн сытар куоска хараҕын көрөн кэллэ. Түүн үөһэ ааспыт бадахтаах – орон аттынааҕы түннүк сабыыта туолбут ый толбонунан сырдаабыт. Утуйар уутун туох уйгуурдубутун быһаарымына, тулатын иһиллээн иһийэн сытта. Аһыыр сиргэ халадьыынньык курдьугунаамахтыыр…
Маарыын сылдьан ааспыт бэдик олбуор аанын саппатах – иэччэҕиттэн арахсан иҥнэйбит кэлииккэ балаһа тыалтан кыыкынаан олбуор баҕанатыгар охсуллан ылар…
Түннүк таһынааҕы тааһа илигириирэ уурайбыт, түһэн хааллаҕа дуу…
Ээ, сөп-сөп: иччитэ бу суорҕанын анныгар ытаан сыҥсыйар эбит. Итинтэн уһугуннаҕа… Чэ, арыт-арыт кини ситинник буолан ылааччы. Бу орто дойдуну өҥөйөн ааһааччыга баар эрэ соҕотох көмүскэлэ көмүскэтин уута быһыылаах…
Ньуолах сыҥааҕырдаата. Өр-өтөр буолбата, ыараабыт халтаһалара улам-улам силбэһэн бардылар.
Түһээтэҕинэ сайын эбит, тиэргэннэригэр үрдүк от быыһыгар сылдьар курдук. Үрүҥ былаачыйалаах эдэр иччитэ сууйбут таҥаһын ыйаан, кэлэн-баран курбачыйар. Ааһан иһэн киниэхэ күлэ-күлэ тугу эрэ этэр. Туох диирэ иһиллибэт, арай үрүҥ тиистэрэ эрэ кэчигирэһэллэр, харахтара үөрүү кыымынан чаҕылыһаллар, тулатыгар ыһыахтанар күн уотун утахтара тыалга үрэллэҥниир баттахтарын саһархай толбоннууллар. Иччитэ маннык ис-иһиттэн мичилийэ сырдаабыт сирэйин көрбөтөҕө ырааппыт да эбит. Бу дэҥҥэ тосхойор дьолунан туолбут түгэҥҥэ хайа эрэ өттүнэн кини эмиэ кыттыгастааҕыттан астына санаата. Эмиэ онно этэ, иччитэ кини иннигэр окко тобуктарын иилии кууһан олорон синньигэс умнаһыгар нуоҕаҥныыр үүнээйини уоһугар чугаһатан оргууй үрэн ылбытыгар, арай сибэкки түү төбөтө өс киирбэх баҕайытык биирдэ бурал гынан хаалбыта. Ону кытта үрүҥ нуолур былыттар субурҕалара күөх халлааҥҥа уйдаран тахсан тыал хоту сыыйыллыбыттара…
Эмискэ түөһүн иһэ төлөннүрэр чоҕу симпиттэринии уотунан салаамахтаата. Бу түүлүгэр дуу, илэ дуу буоларын ситэн өйдөөбөтө, туймаардар сытыы ыарыыттан түүрэ тартарда. Тыынын кыайан ылымына, түҥ-таҥ буолуталаан, айаҕын аппаҥнатта. Хараҕа ирим-дьирим буолуталаата, иҥиир ситиитин тартаран тиэрэ түстэ. Ити тухары, улаҕа диэки хайыһан муннун тыаһа буккуруу сытар иччитин уһугуннарымаары, тиһэх күүһүнэн мөхсүбэт эрэ мөккүөрдээх буола сатаата. Халыйбыт хараҥаҕа тирэҕин кыайан булбакка ханна эрэ им балайга күөрэйэн дуу, умсан дуу иһэн «Ньуолах!» дииллэрин истэргэ дылы гынна. Ол эрээри ити иччитэ уутун быыһыгар үлүгүнэйбитин дуу, биитэр туох эрэ илэ ыҥырбытын дуу кыайан баттаһан быһаарбата…
***
Мааппа куолутунан алта аҥаарга уһугунна. Хараҕын аспакка, халадьыынньыга тарылыырын истэ сыппахтаат, бүгүн өрөбүл күн эбитин өйдөөн манньыйбыттыы тыыллаҥнаан ылла, салгыы утуйардыы оҥостон улаҕа хайыста. Ити быыһыгар сөпкө туран оһох оттубут киһи дии санаан аһарда, дьиэтэ биллэ сөрүүкээбитэ суорҕан нөҥүө кытары биллэр эбит.
Эмискэ туох эрэ сурдурҕуурун истэргэ дылы гынна. Соһуйан сыттыгыттан төбөтүн өндөттө, бүтүннүү харах-кулгаах иччитэ буолан тыҥаата. Тыас чахчы баар. Аһыыр остуол диэкиттэн кэлэргэ дылы…
Быһыыта, Ньуолаҕа сыбдыйа сылдьар ээ. Бука эрэ, дьиэлээх тойон баара, бэҕэһээ киэһэ киниэхэ хаалларбыт халбаһытын кучу-мачы гынан эрдэҕэ…
Уҥа атаҕынан сэрэнэн тэллэҕин сууралаан ылла. Куоската ороҥҥо суохха дылы.
Настаа чэпчээбиттии өрө тыынна, көхсүгэр эргийдэ.
– Ньуолах! Ньуолах?
Кэһиэҕирбит куоластан өмүрбүттүү, халадьыынньык, өрүтэ дьигиһийбэхтээт, ах барда.
Дьиэ иһигэр уу чуумпу бүрүүкээтэ.
2022 с.
«Чолбон». — 2025. — №10
