«Чолбон» сурунаал туһунан
Биһиги сурунаалбыт быйыл төрүттэммитэ 100 сылын бэлиэтиир үрдүк кирбии кэмэ. Чопчулуур буоллахха, 1926 сыллаахха сэтинньи 2 күнүгэр Саха АССР обкомун уурааҕынан Саха АССР үөрэҕириигэ уонна доруобуйа харыста¬былыгар наркоматын политпрос салаата «Саха омук» культурнай-сырдатар уопсастыбаны кытта «Чолбон» сурунаалы төрүттээбиттэрэ. Билиҥҥи өйдөбүлүнэн эттэххэ, былаас уонна интеллигенция коллаборациятын түмүгэр литература уонна искусство сурунаала үөскээбит. Оттон «Чолбон» сүрэхтээбит аҕатынан уонна бастакы эрэдээктэринэн саха омук духуобунай лидерэ, интеллигенция биир тумус туттар киһитэ, суруйааччы Алампа Соппуруонап буолбута.
Бу биир үйэ усталаах-туоратыгар «Чолбон» саха омугун кытта бииргэ кыайыы өрөгөйүн уонна хара балыыр ыар баттыгын этинэн-хаанынан амсайан кэллэ. Кэннибитин хайыһан көрдөххө, репрессия, сут-сутурҕан, Аҕа дойду Улуу сэриитэ, холкуостары, нэһилиэктэри бөдөҥсүтүү, промышленность тарҕаныыта, социализмтан капитализмҥа көһүү, суверенитет, урбанизация, сыыппараҕа көһүү будулҕаныгар сүүс сыл элэс гынан ааспыт. Бу кэрдиис төһө да түргэн тэтимнээҕин, улахан толуктааҕын иннигэр биһиги, сахалар, үөрэхтэнэн, литератураны, искусствоны, науканы олохсутан, судаарыстыбаннас өйдөбүллэрин иҥэринэн, аан дойду олоҕун туурата буолбут үп-харчы, промышленность, сыыппаралаах технологиялар эйгэлэригэр тумсубутун уган нация дэнэр модьоҕоҕо үктэннибит. Бу тыйыс айылҕаҕа олорор мөлүйүөн аҥаара ахсааннаах омук холугар дьоһун хардыы уонна инникибит кэскиллээх буоларыгар эрэллээх мэктиэ.
Дьэ бу саха омук нация буолуу суолун төрдүгэр үктэниитигэр «Чолбон» сурунаал туох суолталааҕый? Ааспыт кэмҥэ эргилиннэххэ, сурунаал төрүттэнэр дьылыгар Саха автономиялаах өрөспүүбүлүкэтэ гражданскай сэрии будулҕаныттан уоскуйан, өрө тыынан, бааһын-үүтүн оһоруна
сатаан, уһуну-киэҥи анаарар кыахтанан эрэрэ. Судаарыстыбаннаспытын олохтообут саха саарыннара – Былатыан Ойуунускай, Максим Аммосов, Исидор Барахов ууларыгар-хаардарыгар киирэн үлэлии-хамсыы, айа-тута, салайа-сүрүннүү сылдьаллара. Бу уһуну-киэҥи анаарыы сахалыы литература, искусство, культура, биир тылынан эттэххэ духуобунас үөскүүрүгэр туһаайыллыбыта – 1925 сыллаахха саха национальнай судаарыстыбаннай театра уонна национальнай библиотека, 1926 сыллаахха судаарыстыбаннай кинигэ кыһата уонна «Чолбон» сурунаал төрүттэммиттэрэ. Сүүс сыл модьоҕутуттан көрдөххө, бу тэрилтэлэр саха культуратын, искусствотын түстээбиттэрэ. Кинилэр онтон атын аналлара суоҕа уонна суох даҕаны. Оттон үөрэх, литература, искусство, наука төрүт үгэһи, сиэри-туому кытта ситимнэһэн омук культуратын үөскэтэр. Сиппит-хоппут уонна ураты культура бу – нация буолуу биир сүрүн сибикитэ.
«Чолбон» сурунаалы төрүттүүрүгэр Алампа саха уус-уран литературатын сэргэ саха искусствотын – театры, музыканы, ойуулуур-дьүһүннүүр искусствоны хайысхалыыр, сахалыы төрүт тыынныыр тосхолу бас эрэдээктэр уонна идеолог, теоретик даҕаны быһыытынан киллэрэн, тута үрдүк ирдэбили туруоран саҕалаабыта. Кини сурунаал тула литература кириитигэ Василий Леонтьев, культура деятелэ Алексей Бояров, самодеятельнай композитор Федор Корнилов, худуоһунньук Михаил Носов курдук бэлиэ дьону түмпүтэ. Арыый кэлин Былатыан Ойуунускай, Алтан Сарын, Күндэ, Чысхаан саха тылыгар, терминологияҕа, литературоведениеҕа, литература теориятыгар анаммыт үлэлэрэ тахсыталаабыттара. Бу суруйуулар, ырытыылар саха литературатын бэлиэ айымньыларын сэргэ саха өйүн-санаатын, айар тэтимин үөскэтэн культурабыт билиҥҥи моһуонун уһаарбыттара. Онуоха «Чолбон» сурунаал биһик уонна кыһа буолбут үтүөлээх.
«Чолбон» сурунаал уустук кэмнэргэ, Өксөкүлээх Өлөксөйдүү эттэххэ, «дьүһүн кубулунан, быста-быста салҕанан» кэм кытаатыыта «Кыһыл ыллык», тыҥааһын үрдээбитигэр «Уус-уран литература», сымнааһын саҕана «Хотугу сулус» ааттана сырыттар даҕаны Алампа түстээбит литература, искусство уонна культура хайысхатыттан харыс да халбарыйбакка ындыы оҥостубут аналын дьоһуннук сүгэн күн бүгүҥҥэ диэри тиийэн кэллэ.
Билиҥҥи «Чолбон» Алампа саҕаттан олохсуйбут үгэһи тута сылдьар саха уус-уран литература летопиһа буоларын сэргэ искусство, культура, история хайысхатын эмиэ хабан сырдатар, сахалыы наука тылын сайыннараары РИНЦ тиһигэр киирбит, саха билиҥҥи литературатын бэчээт эрэ нөҥүө буолбакка социальнай ситимнэр нөҥүө сырдатар уонна тарҕатар, саха литературатын таптааччылары, айар дьоҕурдаахтары, чинчийээччилэри бырайыактар, тэрээһиннэр нөҥүө түмэр киэҥ эйгэлээх сурунаал-түмсүүнэн буолар. Ол курдук, «Чолбон өй күрэһэ» оонньуу, сурунаал электроннай архыыба, А.И. Софронов-Алампа аатынан Бастакы эрэдээктэр бириэмийэтэ, «Истиҥ кэпсээн» уус-уран ааҕыыны көрүү, В.Н. Протодьяконов кэриэһигэр уус-уран литература кириитигэр сабыылаах күрэс, «Чолбон айар кыһата» лаборатория, «Чолбон доҕотторун ыҥырар» литература дьаарбаҥката диэн дьон-сэргэ кэрэхсэбилин ылбыт бырайыактарбытынан киэн туттабыт. Онуоха, доҕотторбут, партнердарбыт – биирдиилээн дьон уонна тэрилтэлэр ис сүрэхтэриттэн өйөбүл-тирэх буолан көмөлөһөллөрүгэр барҕа махтал буоллун!
Онтон сурунаалбытын аан бастакытын тутар, биитэр хам-түм көрөр киһиэхэ прозаҕа, поэзияҕа, литературоведениеҕа, литература кириитикэтигэр, кыраайы үөрэтиигэ үлэлэри сэргэ «Театр», «Искусство» рубрикалар нөҥүө саха билиҥҥи артыыстарын, режиссердарын, худуоһунньуктарын уус-уран дьүһүлгэннэрин арыйар уочаркалары, ыстатыйалары, сэһэргэһиилэри оҥорорбутун, «Тылбааска» Нобель лауреаттарыттан саҕалаан нуучча уонна түүр тыллаах уруулуу омуктарбыт билиҥҥи бэлиэ суруйааччыларын айымньыларын сахалыы саҥардарбытын, «Биллиилээх суруйааччылар биографияларыгар» саха суруйааччыларын олохторун кылгас кэпсээнин оҥорорбутун, «Олоҥхо дойдутун айар түмсүүлэригэр» Саха сирин улуустарын литератураҕа холбоһуктара ыалдьыттыылларын, «Оҕоҕун кытта аах» рубрикаҕа кырачааннарга аналлаах хоһооннор, кэпсээннэр, остуоруйалар тахсалларын бэлиэтээн билиһиннэриэххэ сөп.
«Чолбон» сурунаал төрүттэммитэ 100 сылын бэлиэтиир дьылыгар бары ааҕааччыларбыт уонна ааптардарбыт биһигини кытта бииргэ буолуҥ, үөрүүбүтүн тэҥҥэ үллэстиҥ! Хас биирдии нүөмэрбитин көтүтүмэҥ, тэрээһиннэрбитигэр көхтөөхтүк кыттыҥ. Чэгиэн-чэбдик уонна айымньылаах буолуҥ!
«Чолбон» сурунаал бас эрэдээктэрэ Гаврил Андросов
