Мин «Чолбон» сурунаалы оччотооҕуга букатын эдэр ааҕааччы быһыытынан өйдүүбүн. 1926 сыллаахха Бороҕоҥҥо партийнай ячейка секретарынан уонна ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн коммунист Николай Дмитриевич Мигалкин диэн бэртээхэй киһи үлэлиирэ. Кини олохтоох нэһилиэнньэ ортотугар партийнай-политическай үлэни сэргэ элбэх өрүттээх культурнай-сырдатар үлэни ыытара. Ааҕар балаҕан улуус ситэриилээх комитетын дьиэтигэр биир улахан хостооҕо. Онно субуруччу тардыллыбыт обургу остуолларга оччотооҕу кэмҥэ сахалыы тылынан бэчээттэммит кинигэлэр тэлгэнэн сытар буолаллара. Олор ортолоругар Өксөкүлээх Өлөксөй, Платон Ойуунускай ырыалара-хоһоонноро, А. Софронов, Н. Неустроев пьесалара эҥин баар этилэр. Сахалыы «Кыым», «Хотугу ыччат» хаһыаттар уонна «Чолбон» сурунаал илииттэн илиигэ эргийэллэрэ. Ол кинигэлэрбит уонна хаһыаттарбыт ахсааннарынан төһө да хобул соҕус буолбуттарын иһин, олору биһиги олус элбэх уонна барытын өтөр наар ааҕан бүтэриэ суох курдук саныырбыт.
– Бу кинигэ уонна хаһыат барыта биһиги уопсай баайбыт-дуолбут, – диирэ Николай Дмитриевич уонна кинигэни харыстаан тутар туһунан элбэх сүбэлэри биэрэрэ. Онон биһиһи, оскуола оҕолоро даҕаны ол баайтан-дуолтан маппатахпыт, өлүүбүтүн-чааспытын улахан дьону кытта тэҥҥэ, өссө ону ааһа да туһаммыт эрэттэр эбиппит буолуо.
Ааҕар балаҕан иһинэн улахан дьон сахалыы ааҕа-суруйа үөрэнэллэрэ – үөрэххэ баҕа улахана бэрт буолан дьоннор хастыы да биэрэстэлээх сиртэн атынан, оҕуһунан, сатыы да кэлэн үөрэнэллэрэ. Үгүстэр ликбезкэ үөрэнэн саҥа олоҕу тутуһар, тыа хаһаайыстыбатын холбоһуктааһыны тэрийэр, салайар үлэҕэ өрө тахсар дьон буола үүммүттэрэ. Били «Аллайбыта-А», «Оллойбута-О», «Ыллайбыта-Ы» диэн көрдөөх кэпсэтиилэр итинник үтүө түмүктэри биэрбиттэрэ.
«Чолбон» сурунаал түөрт сыл устатыгар тахсан баран тохтообута уонна «Кыһыл ыллык» диэн саҥа аатынан тахсар буолбута. Сурунаал маҥнайгы нүөмэригэр редакция аан тылыгар: «Кини биир улахан үлэтинэн буолуохтаах – Ленин улуу партиятын сүрүн ыйыыларын, төрүт дьаһалларын үлэһит норуокка өйдөтөн, быһааран биэрии»… – диэн этиллэр уонна большевик партия, рабочай кылаас дьадаҥы, хараҥа бааһынай аймаҕы социализм суолунан салайалларыгар бу саҥа сурунаал кинилэр тыыннаах тыллара, ыйар ыллыктара буолуохтааҕа бэлиэтэнэр. Онон «Үүнэн, үрдээн эрэр саха норуота уус-уран тылга наадыйыыта улам улаатан иһиэҕэ», оттон «Биһиги суруйааччыларбыт эдэр төрүөхтэр, ньиирэй күүстэр. Онон бу сурунаал саха суруйааччыларын холбоон, айар тыл дьоҕуругар иитиэхтээх» дэниллэр.
«Кыһыл ыллык» бэйэтигэр ылыммыт ити киэҥ кэскиллээх соруктарын, ытык эбээһинэстэрин чиэстээхтик толорбута диэн «Хотугу сулус» биэс уон сыла туолар үөрүүлээх күнүгэр бэлиэтээн этиэх тустаахпыт.
«Кыһыл ыллык» 1930 сыл 1-гы нүөмэригэр саха оччотооҕу ааҕааччылара элбэҕи эрэннэрэр эдэр суруйааччыны кытта көрсүбүттэрэ. Ол – Сергей Степанович Васильев этэ. тыа хаһаайыстыбатын холбоһуктааһын – саҥа колхознай олох туһунан бастакы «Арамаан артыала» поэманы ааҕааччылар уонна оччотооҕу критика даҕаны улаханнык биһирээбиттэрэ, саҥа кэм бастакы айымньытын быһыытынан үрдүктүк сыаналаабыттара.
Ити саҕана Якутскайдааҕы типография саҥа сүһүөҕэр туран эрэр кэмэ этэ, «Кыһыл ыллыгы» сэргэ үгүс ахсааннаах кинигэлэр бэчээттэнэн утуу-субуу тахсан испиттэрэ. Ол эрээри 1936 сыл күһүнүгэр Якутскайдааҕы типография умайан, сахалыы кинигэлэр эмиэ Москваҕа бэчээттэнэр буолбуттара. Ити кэнниттэн «Кыһыл ыллык» 1938 сыллаахха сабыллан хаалбыта.
Саха тылынан бэчээт сайдарыгар кинигэ, хаһыат уонна сурунаал тахсыыларыгар ис сүрэхтэриттэн дьулуһан элбэх сыраларын биэрбит Саха сирин кырдьаҕас уонна бастакы полиграфистарын үтүө ааттарын манна ахтан, кэриэстэн ааһарбыт хайаан да наада дии саныыбыт. А. Кузнецов, К. Охлопков, М. Капранов, М. Медведев уонна типография салгынынан билиҥҥэ диэри тыына сылдьар А. Капранов, Я. Аллахинов, М. Тахватулина, Г. Рабинчук рабочай кылаас бастык представителлэрэ – көлүөнэттэн полиграфистар учууталлара, бастыҥ сүбэһиттэрэ буолбуттара уонна буолаллар.
Итиниэхэ даҕатан таарыччы аҕыннахха П.И. Филиппов бэйэтин биир ахтыытыгар «ол быданнааҕы сылларга Бээрийэк метранпаж «Эдэр большевик» хаһыат балаһатын тохпутун» туһунан бэлиэтээбит этэ. Ол эрээри, дьиҥин эттэххэ, ол ахтыыга киирбит балаһаны Никифор Говоров диэн эдэркээн метранпаж алҕас туттан тоҕу түһэрбитэ уонна ону хата, дьолго, наборщик кыргыттар киэһэ сөпкө соҕус паркаттан түбэһэ киирэннэр начаас үлүгэр набордаан кэбиспиттэрэ, хаһыат тахсыахтаах кэмигэр тахсыбыта: онно көрбүтүм эдэр дьон үтүө мөссүөннэрин, көхтөөх үлэлэрин!
«Кыһыл ыллык» кэнниттэн Саха сиринээҕи Суруйааччылар союзтарын органын быһыытынан «Уус-уран литература» диэн ааттаммыт хомуурунньук (С.Р. Кулачиков–Эллэй редакциятынан) хас да кинигэнэн таһаарылла сылдьыбыта. Онтон Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии саҕаламмыта – советскай норуот күүһэ-уоҕа, баайа-дуола, үлэтэ-хамнаһа бүтүннүүтэ фашистскай талабырдьыттары утары охсуһууга анаммыта, дьоммут бастыҥа Ийэ сирдэрин көмүскүү кырыктаах сэриигэ барбыттара. Оннук ыарахан, күчүмэҕэй күннэргэ даҕаны биһиги хаан-уруу партиябын саха советскай литературата салгыы чэлгийэ сайдарын туһугар кыһамньытын кыратык да мөлтөппөтөҕө. Ол курдук, сэрии саамай үгэннээн турар кэмигэр, 1943 сыл бүтэһигэр партия Саха уобаластааҕы комитета «Хотугу сулус» диэн уус-уран литература саҥа сурунаалын таһаарар туһунан уураах ылыммыта. Саҥа «Хотугу сулус» сурунаал тахсыытын саха норуота, саха ааҕааччылара истиҥ үөрүүнэн көрсүбүттэрэ уонна партияҕа, Советскай правительствоҕа махталларын биллэрбиттэрэ. Билиҥҥилии тылынан эттэххэ, общественнай саҕалааһын быһыытынан, редакционнай коллегия тэриллибитэ, онно В.М. Новиков–Күннүк Уурастыырап, Н.Е. Мординов киллэриллибиттэрэ, мин кинилэр кынаттарын анныгар үлэлиир дьолго тиксибитим.
Саҥа сурунаал тахсыыта сэрии кэмигэр уонна ол кэннинээҕи даҕаны сылларга саха уус-уран литературата сайдыытыгар биллэр суолтаны ылбыта буолуо дии саныыбын. Сурунаал тохсунньу-олунньу ыйдарынааҕы маҥнайгы нүөмэрэ 1943 сыл саҥатыгар, аналлаах болдьоҕор, тахсыбыта. Сурунаалы таһаарыы тэрээһинэ уонна үбэ Саха сиринээҕи кинигэ издательствотыгар сүктэриллибитин быһыытынан, издательство директора Степан Семенович Никифоров сурунаал аналлаах кэмигэр тахсыытын бары кыахтарынан толору хааччыйбыта. Сурунаал Ийэ дойдуну көмүскээһин сырдык тыынынан тыынан, «Дьол түһүлгэтигэр» уонна «Айхал эйиэхэ, кыргыһа барааччы норуот уола!» диэн Суорун Омоллоон публицистическай ыстатыйаларынан арыллыбыта. Ол ыстатыйаларга өстөөҕү утары охсуһууга советскай норуот модун дьулуура уонна кыайыыга халбаҥнаабат эрэлэ айар тыл толору күүһүнэн этиллибитэ. Ити бириэмэҕэ саха үгүс суруйааччылара Эллэй, Абаҕыыныскай, И. Өртүүкэп, М. Хара, Н. Седалищев, И. Никифоров, норуот ырыаһыта Н.И. Степанов, Т. Сметанин уо.д.а. советскай гражданин ытык эбээһинэһин толорон өстөөҕү утары сэрии толоонугар кыргыһа сылдьаллара. Фроннааҕы уонна тыылга үлэлии хаалбыт суруйааччылар сурунаал үлэтигэр активнайдык кыттыбытынан барбыттара. Ол курдук Суорун Омоллоонтон ураты өссө К. Уурастыырап, А. Абаҕыыныскай, Семен Данилов, А. Тимофеев, В. Иванов, Д. Таас, С. Васильев, Баал Хабырыыс, П. Тулааһынап, Л. Попов, Н. Якутскай (ити кини сахалыы бастакы бэчээттэниитэ быһыылааҕа) саҥа айымньылара тахсыбыттара. Итинтэн кэнники нүөмэрдэргэ поэттартан ураты Амма Аччыгыйын уонна Анна Неустроева, Анастасия Сыромятникова, Семен уонна Софрон Данилов кэпсээннэрэ, сэһэннэрэ утуу-субуу тахсан испиттэрэ. Литератураҕа саҥа сэһэнньиттэр кэлбиттэрэ. Ааспыт өттүгэр «Кыһыл ыллыкка» эбэтэр хомуурунньук быһыытынан таһаарыллар кинигэлэргэ даҕаны ырыалар-хоһооннор быдан үгүстүк таһаарыллаллара, сэһэннэри уонна кэпсээннэри суруйуунан бэрт ахсааннаах киһи дьарыктанара. Ити үөһэ этиллэр кэмтэн ыла кэпсээннэр, сэһэннэр уонна очеркалар тахсыылара, сэһэнньиттэр ахсааннара үүммүтэ. Ити оччолорго күнү саҥа көрө сатаан эрэр «Хотугу сулус» биир уратыта этэ. Итини сэргэ сурунаалга, мин өйдүүрбүнэн, С. Омоллоон, С. Ефремов, Н. Заболоцкай, В. Протодьяконов, Н. Туобулаахап уо.д.а. пьесалара бэчээттэнэннэр, театрдарга уонна кулууптарга туруоруллубуттара. Хотугу норуоттар фольклордарын туһунан Г.У. Эргис ыстатыйалара ааҕааччылар болҕомтолорун улаханнык тарпыта…
Советскай сахалар олохторугар-дьаһахтарыгар элбэх кэрэ-бэлиэ өйдөбүллэри хаалларбыт ити ааспыт кэмнэртэн ыла отуттан тахса сыл устатыгар нус-бааччы олорон уонна үлэлээн коммунизм суолунан иннибит диэки эрэллээхтик айанныыбыт. Бастакы пятилеткалар умнуллубат сылларыгар олорбут уонна үлэлээбит дьоннор бүгүн онус пятилетка бастакы сылыгар олоробут уонна үлэлиибит, ол барыта биһиэхэ уҕараабат күүһү-уоҕу биэрэр – хаан-уруу партиябыт XXV съеһин сүдү уураахтарын олохтоһор иһин саҥа көлүөнэ ыччат дьоннору кытта өссө үлэлиэҕи, олоруоҕу баҕарыллар: үлэ, дьулуур, сырдык санаа өрүүтүн биһиги олохпут ис хоһоонунан буолбута уонна буолар.
Биһигини кытта бииргэ олох бары күчүмэҕэйдэрин туораспыт уонна үлэ, охсуһуу ортотугар үүммүт биһиги «Хотугу сулуспут» аны ньирэй сааһын ааста, ситтэ-хотто, баараҕадыйда, ханнык баҕарар бөдөҥ сурунааллары кытта биир кэккэҕэ турар сурунаал буолла. Онон бүгүн кини бастакы биэс уон сааһыр туолар уонна иккис биэс уон сылыгар үктэнэр үөрүүлээх күнүгэр былыргыттан олохсуйбут үтүө үгэстэрин салгыы сайыннаран, инники уһун суолгар дьоллоохтук айаннаа диэн уруй-айхал этиэҕиҥ!
А. Бэрияк
«Хотугу сулус». — 1976. — №10
