Кыра кылаастар үөрэнэр оскуолаларыттан улахан оскуолаҕа тахсыбыт киһи адьас оройбунан көрөн дьэргэҥнээн олоробун. Сүүрэргэ көрүдүөрэ уһунуун, оҕото элбэҕиин. Уруоктар икки ардыларынааҕы сынньалаҥ кэмигэр лапталаан да ылабыт, «үспүйүөннээх милииссийэ» да оонньуубут, «иэс баайсан» да ылабыт. Ардыгар охсуһабыт, охсуһуу да көрөбүт. Билигин 10–15 мүнүүтэ адьас кылгас курдук, оттон оччолорго бүтүн олох этэ.
Көрүдүөргэ биллэриилэри, былакааттары ыйыыр, уһун синньигэс гына тыырыллыбыт мастары туора саайан оҥоһуллубут истиэндэлэр баар буолааччылар. Арай биир күн оннук истиэндэҕэ хас даҕаны киһи хаартыската ыйаммыт. Мин кинилэри олус болҕомтолоохтук сирийэн көрдүм, тарбахпынан батыһыннара-батыһыннара кимнэрин-туохтарын аахтым, ол ааҕа туран алҕас биир киһи сирэйин тэһэ баттаан кэбистим. Олус соһуйдум, аттыбар хас даҕаны оҕо баара даҕаны көрбөтүлэр ини дии санаан, тугу да гымматах киһилии оргууй кылааһым диэки бара турдум. Алҕас тэһэ аспыт буоламмын, төрүт буруйдаах курдук санаммаппын.
Уруок саҕаланна, балачча буолан баран кылаас аанын тоҥсуйдулар. Биир бэрт мааны, билбэт учууталым киирэн:
– Никитини аҕыйах мүнүүтэҕэ ылыым эрэ, – диэтэ.
Мин сүрэҕим битигирии түстэ, мэктиэтигэр тыыным хаайтара сыста, атахтарым кыаһыланан хаалбыт курдук буоллулар. Уһун, хатыҥыр учуутал кэнниттэн көрүдүөр устун нукаай курдук буолбут атахтарбын сыһа тардан батыһан иһэбин. Били истиэндэ таһыгар кэлэн тохтоото. Хараҕа тэстибит дьокутаакка хандьытаатым «дьэ, тутулуннуҥ ээ» диэбиттии аҥаар хараҕынан миигин дьөлө кынчыатыыр курдук.
Учуутал:
– Никитин, бу эн оҥордуҥ дуо? – диэн бэйэтигэр сөбө суох суп-суон куолаһынан суостаахтык ыйытта.
Умса көрөн туран «мин» диэхпин баҕарабын да, күөмэйим хатан хаалбыт, саҥам кыайан тахсыбат.
– Өссө биирдэ ыйытабын, бу депутакка кандитат хараҕын ким тэстэ? – диэн учуутал өссө улаханнык ыйытан доргутта. Онто кубус-кураанах көрүдүөргэ өссө күүскэ эҥсиллэн дуораһыйда.
Оо, мин мууска итии уу кутуллубутунуу тыһыргыы-тыһыргыы бытарыйан хаалыахпын баҕардым. Ол эрээри, син киһи эрэ буолларбын, ханна эрэ иһим түгэҕэр саспыт саҥабын нэһиилэ ыган-ыган таһаараммын:
– Мин», – диэтим.
Учуутал:
– Дьэ, Никитин, бүгүн депутакка кандитаттар харахтарын тэһиэҥ, сарсын төбөлөрүн быһарыҥ буолуо. Бу биһиги олохпут тупсарын туһугар туруулаһар, норуот итэҕэйбит дьонун харахтарын тэһэриҥ киһи өйүгэр хайдах даҕаны баппат. Мин бу оскуолаҕа отучча сыл үлэлээтим, ол тухары биир да оҕо биир да депутакка кандитат хараҕын тэһэ илигэ. Эн бу быһыыгынан ийэҥ, аҕаҥ, ону ааһан оскуолабыт, бүтүн нэһилиэк аатын түһэн биэрдиҥ. Бу дьон хаартыскаларын ыла кэлиэхтэрэ уонна «хайа, бу киһи ким хараҕын тэстэ?» диэхтэрэ. Биһиги, биллэн турар, Никитин диэхпит. Бүттэ, эйигин пионергыттан усталлар, эбэтэр төрүт даҕаны оҕо холуонньатыгар ыыталлар. Бу, Никитин, судебнай дьыала буолар! Вандализм! – диэн кутта-симтэ.
Мин аны муус буолан бытарыйбакка, эмискэ кулунчук буолан хаалыахпын баҕардым уонна хараҕым хайа диэки көрөрүнэн, күрүөнү үрдүнэн ойо-ойо, ырыых да ыраах куотан хаалбыт киһи дии саныы турдахпына:
– Сыыһаҕын билинэҕин дуу, суох дуу? Адьас миэхэ өсөһүмэ, төрдүстээн ыйытабын, – диэтэ.
– Билинэбин, – дии охсоот, манан кэпсэтии бүттэҕэ диэн кылааһым диэки бара турдум.
Кэннибиттэн:
– Өссө биирдэ баракааһы оҥоруоҥ даҕаны, мин эйигин кыра кылаастар оскуолаларыгар төттөрү ыытыам, – дии хаалла.
«Ыыт-ыыт, миэхэ онно өссө ордук», – диэн ботугуруу-ботугуруу, кылааспар киирдим.
Дьиҥэр, мин алҕас тэстэҕим дии, соруйан буолбатах… Ийэбэр бэйэм кэпсиэҕим, кини өйдүөҕэ диэн бэйэм-бэйэбин уоскутунабын. Сыыйа син урукку оннубар түһэн истим. Онтум баара икки-үс хонугунан оскуола линейката буолла. Санаабар, тыһыынчанан оҕо кылаастарынан кэккэлэччи турдулар. Суугун-сааҕын намыраан, сахсырҕа даҕаны көтөрө иһиллэр чуумпута буолла. Били сөҥ куоластаах учууталым тыл этэн барда, мин сүрэҕим парк гына түстэ. Элбэҕи ону-маны эттэ-тыынна, онтон:
– Никитин, таҕыс манна! – диэтэ.
Аат эрэ харата, эмиэ истибэт буолан хаалбыт атахтарбын соһон таҕыстым. Киинэҕэ палачтар болуоссакка ыйыы таһаарбыт киһилэрин курдук сананабын.
Учуутал:
– Дьэ, Никитин, бу бииргэ үөрэнэр доҕотторгор кэпсээ, туох «үтүөнү» оҥорбуккун! – диэтэ.
Мин муус буолан бытарыйбакка, кулунчук буолан куоппакка, аны көстүбэт киһи буолан хаалыахпын баҕардым. Өр саҥата суох умса көрөн турдум.
Онтон учуутал:
– Оҕолоор, бу Никитин депутакка кандидат хараҕын тэспит! – диэтин кытары мин сыҥсыйан ытаан киирэн бардым.
Тохтоло суох саккырыыр хараҕым уутун сиэхпинэн туора-маары соттобун, буруйбуттан буолбакка, ордук ытыырбыттан кыбыстабын быһыылаах. Дьиҥэр, бэйэм буруйдаахпын даҕаны дии санаабаппын ээ, алҕас тэстэҕим дии. Арай көмүскэм уутуттан туманнырбыт хараҕым кыламанын быыһынан көрдөхпүнэ, икки кылааһынан үрдүкү үөрэнэр убайым оҕолор быыстарыттан сүүрэн таҕыста. Кэллэ даҕаны миигин илиибиттэн харбаан ылла уонна сиэттиспитинэн көрүдүөр устун сүүрдүбүт. Санаабар, сэрии толоонуттан, миинэ эстиититтэн куотан иһэр саллааттар курдукпут.
– Суумкаҕын, кууркаҕын ыл! – диэт, убайым кылааһын диэки сүүрдэ.
Мин, кылааспар киирээт, малбын хомуннум, кууркабын ыллым, адьас разведчик курдук сананабын. Убайым оскуола ааныгар күүтэн турар эбит, таһырдьа ыстанан таҕыстыбыт даҕаны буут быстарынан сүүрдүбүт. Аҕылаһан-мэҕилэһэн күөлгэ кэллибит. Кырыктаах кыргыһыыга тыыннаах хаалбыт саллааттар курдукпут, сэрии толоонугар буулдьаҕа табыллан өлөөрү сыттахпына, убайым быыһаан таһаарбытыныы олус да махтана саныыбын. Онтум баара киһим, тыын ылаат, мөҕөн киирэн барда. Ол курдук күөл ортотугар тиийиэхпитигэр диэри аны мин биир даҕаны депутат хараҕын тэһиэ суох, көрүдүөргэ хаамыынан эрэ сылдьыах, көрсүбүт улахан дьоммун кытары улаханнык: «Здравствуйте!» диэн дорооболоһуох буолан тылбын биэрдим.
Ол түмүгэр дьиэбитигэр тиийэн аһаан, маспытын кыстаан, дал ыраастаан баран убайым миигин оонньуу илдьэ барыах буолла, бэрт эйэлээх-иллээх дьон тиэргэммитигэр киирдибит. Хата, бу түгэни учууталым даҕаны, убайдарым даҕаны ийэлээх аҕабар кэпсээбэтэхтэр этэ. Онон мөҕүллүүм итинэн бүппүтэ.
Билигин санаатахпына, учууталларбыт барахсаттар кыра да сыыһабытын кытаанахтык сэмэлээн, буойан, үөрэтэн-такайан киһи гынан таһаардахтара. Үтүөкэннээх учууталларга уһаарыллан, билиҥҥи көлүөнэ оҕолордооҕор быдан тулуурдаахпыт, олоххо тардыһыыбыт күүстээх дуу саныыбын. Хас биирдии учууталбын туох даҕаны хом санаата суох махталынан эрэ ахтабын.
Арай билигин дьокутаакка хандьытааттар мөссүөннэрин көрдөхпүнэ, тоҕо эрэ харахтарын кыҥастаһабын…
Эһэм тииһэ
Үһүс кылааһы бүтэрдэҕим сыл буолуо, эһэбит биһиэхэ, сайылыкка, күүлэйдии кэллэ. Эһэм сарсыарда уһуннук да уһуннук суунар, мин кини суунарын көрөөрү адьас эрдэ турабын, тоҕо диэтэххэ, суунарыгар олордуу тииһин устар, ол миэхэ наһаа интэриэһинэй уонна сонун. Уһуллаҕын ахсын бэйэм тииспин устаары тардыалаан көрөбүн. Эһэм кып-кыһыл таҥалайдаах муус маҥан тиистэри күн уотугар күлүмүрдэтэ, көөчүктэтэ баҕана үрдүгэр ууран кэбиһэрэ. Мин уубар аҥаарыйан аҥаар харахпынан кылата да сырыттарбын, өйүм-санаам барыта ол тиистэргэ буолара… «Оо, биирдэ эмэ эһэм көрбөтүгэр ити тиистэри ылан кэтэн көрбүт киһии…» – дии саныыбын.
Аны киэһэ ахсын эһэбитин кытары ким оттоһо барарый диэн сүбэлэһэр буоллулар. Улахаттар бараллара онтон-мантан тутулуктанан сатаммат курдук, арай, мин эрэ бардахпына табыллар диэтилэр. Бэйэм даҕаны сири-дойдуну көрүөхпүн баҕарарым баһаам, барарбыттан олус үөрэбин, сотору-сотору ыраах барар киһи аатыран дьиэ үлэтиттэн босхолонон оонньуурум элбээтэ. Чурапчыга бардахпына эһэм тииһин кэтэн көрүөм диэн биир бүччүм санаалаахпын. Дьэ биир күн эһэбинээн суолга тахсан ааһар массыыналарга куоластаатыбыт. Күлтэһийбит «Камаз» массыына тохтоон олорто. Мин ырыам-тойугум элбэх, айаннаан иһэн суол кытыытынааҕы ньиэмэстэри тоҕута ытыалаан, граната быраҕаттаан, сороҕор бэйэм саһан, араанньы да буолан ылан, суолу билбэккэ Одьулууҥҥа тиийдибит. Убайдаах саҥаспар түстүбүт, манна хонор үһүбүт, сарсын убайым Үрэх Күөрэҕэ илдьиэхтээх. Дьиэбиттэн биир да күн тэйбэтэх киһи эмискэ төрүт атын дойдуга, туора сиргэ хонорбун өйдүү түһэн тыыным-быарым тууйулунна. Ынахтарбын, аппын, сайылыкпын аҕынным, ис-испиттэн ытыахпын баҕардым, ийэбин үтүктэн төбөм ыарыйда диэн баран сытынан кэбистим. «Арай, эһэбэр этиим, мин дьиэбин аҕынным билигин төттөрү барыах диэн… Оо, дьэ үнтү мөҕөр буоллаҕа уонна бачча киэһэ тугунан төннүөхпүтүй? Арай ыарыйдым диэтэхпинэ ыытыахтара дуо?» диэн санаалар элэҥнэстилэр.
Миэхэ хомуллар орону туруоран утуйар сирбин бэлэмнээтилэр, кыраадыстаан көрдүлэр, уу, эмп иһэрдэн баран сыт диэн буолла. Оо, сайылыгым оҕолоро оонньоон ахан эрдэхтэрэ, убайдарым сөтүүлээтэхтэрэ аҕай. Арай мин эрэ манна собус-соҕотоҕун сыттаҕым… Ыстааппын алдьаталлара буолуо… Дьэ итинник араас санаалар үүйэ-хаайа тутаннар, түүн ортото марылаччы ытаатым. Уу чуумпу дьиэҕэ аймалҕан бөҕө буола түстэ. Бары туох буоллуҥ дии-дии тула көттүлэр. Саллаат аатыраары сайылыкпын аҕынным диэбэтим, төбөм ыалдьар диэтим. Эһэм көтөҕө сырытта, сүүспэр таҥас илитэн уурдулар. Эһэм ороммор сытыаран баран аттыбар олорон эрэ түөспүн имэрийэ-имэрийэ киҥинэйэн ыллаата. Ытаан, хата көхсүм кэҥээн минньигэстик баҕайытык утуйан хааллым.
Сарсыарда эһэм:
– Хайа, нохоо, дьиэҕэр төннөҕүн дуо? – диэн ыйытта.
Мин убайдарым кыыс курдук ийэтин ахтыбыт, саллаат буолбатах эбит диэхтэрэ дии санаатым. Хайа уонна доҕотторум үс күнү быһа атаарбыттарын өйдөөн кэлэн олус сааттым.
– Суох, барбаппын, – диэн баран эһээбин кууһан ыллым.
Эһэм кыыһырбыта ааһан муус-маҥан тиистэрин кэчигэрэһэн мичээрдээтэ, сыллаан ылла:
– Маладьыас! Саллаат эбиккин, – диэн буолла.
Ити кэмҥэ мин бэйэм илиибинэн эһэм тиистэрин туура тардан ылыахпын баҕардым. Оо, хаһан ити тиистэри кэтэн көрөбүн…
Үрэх Күөрэҕэ соҕотох оҕо буоламмын, эбэлээх эһэм маанылааһын бөҕөлөр. Эһэм талаҕынан ынах, оҕус оҥорон биэрдэ, онон мин хара сарсыардаттан сайылыктаах оонньуубун. Сарсыарда аайы эһэм: «Сахааччык-Һукууччук», – диэн ыллыы-ыллыы сыллаан, хоруллубатах бытыгынан аалан дьээбэлээн туруорар. «Чэ, мөкү киһи, тур, күн ыраатта», – диэн буолар. Эһэм биһиги «мөкү» диэн тылбытын олус муодарҕыы, атыҥырыы ылынар этэ… Биирдэ: «Ииҥҥэ киирэн дагда үүтүнэ таһаар эрэ», – диэбитэ, ону адьас өйдөөбөтөҕүм. Чурапчы биһигиттэн оннук ыраах да буолбатар, өйдөөбөт тылларбыт аҕыйаҕа суохтар эбит этэ: солуур, күүлэ, алльаххай, дьиикэй, муода, муокас… Кэлин улаатан баран эдьиийбэр тиийбиппэр: «Туох массыынан кэллиҥ?» – диэн ыйыппыта. Каретанан диэбиппэр: «Аата принцессаҕа дылы», – дии-дии, дэлби күлбүтэ. Кинилэр санитарканы «микрик», биһиги «карета» диибит. Чэ, аны халыйан хаалаары гынным…
Дьэ ол курдук сарсыарда ахсын ииҥҥэ киирэн дагда үүтэ таһаарабын, эбэм бэйэтэ оҥорор сып-сылаас килиэбин сиибин. Онтон эһэбин батыһа сылдьан араадьыйа курдук тохтоло суох кэпсиибин. Ырыам, хоһоонум, сценкам баһаам… Эһэлээх эбэбэр быыс кэнниттэн тахса-тахса кэнсиэр көрдөрөбүн. Сайылыгым дьонун барыларын кэриэтэ үтүктэн көрдөрөр быһыылаах этим, дьонум быара суох олороллор, ол ахсын мин өрө бара-бара бүтэн быстыбаппын. Эбэлээх эһэм барахсаттар дэлби күлэн, харахтарын уутун сотто-сотто ытыс таһына олороллоро билигин да харахпар көстөн кэлэр. Дьоллоох оҕо сааһым умнуллубат күлүм түгэннэрэ – ол сайыҥҥы кэрэ киэһэлэр… Сөп буола-буола ыалбыт Өлөөнө эмээхсин киирэн ону-маны кэпсээн сэргэхситэр. Мин күлүмэни тутан, кэннин быһа баттаан «мүөтүн» сиирбин бары муодарҕыыллар. Эһэм: «Ити күлүмэн сааҕа», – диир. Мин: «Мүөтэ», – диэн мөккүһэбин, кэлбит ыалдьыттары күндүлүүбүн.
Эһэм тэлгэһэтин иһигэр сылдьыы барыта быраабыланан – хаамар, хаампат сирдээххин. «Саад» диир сирин ордук хараанныыр, онно муннун төбөтүн да угуо суохтааххын. Арай биирдэ саадпыт иһэ кып-кыһыл сибэккилэринэн туолбут, ким эрэ кэлэн көбүөр тэлгээбитин курдук. Маннык элбэх сардаананы көрбөтөх буоламмын, тутан-хабан көрүөхпүн, сыттыахпын олус баҕардым. Уоран үөмэн киирэн иһэн тутуллан, үнтү мөҕүллэн, ыраахтан эрэ кэрэхсии, сөҕө көрөр этим. Күн тахсаатын кытта кытара аһыллаллар, күн киирдэ да утуйаллар. Олус да кэрэ көстүү, хатыҥ чараҥҥа күөх от быыһыгар тэтэрэр кыыс нарын сардааналар. Биир сарсыарда хотуур тыаһыттан уһукта биэрдим. Ойон туран көрбүтүм эһэм саадын иһин охсо сылдьар эбит. Наһаа айманным: «Эһээ, сардааналары охсума! Эһээ, баһаалыста тохтоо!» – диэн хаһыытыы-хаһыытыы көрдөстүм… «Чугаһаама, атаххын хотуурга оҕустарыаҥ», – дии-дии, охсорун кубулуппата… Киэһэ тахсан сардааналарбын кытта кэпсэтэ-кэпсэтэ, охсуллубут от быыһыттан булан улахан миискэҕэ уу кутан, сорохторун гербарийдаан кыратык да буоллар үйэлэрин уһаппытым…
Онтон эһэбинээн оттуу бардыбыт. Барыта илии үлэтэ. Дьэ саллаат олоҕо манна саҕаланна. Бириэмэнэн турабыт, олоробут. Киэһэ ахсын утуйуох иннинэ доргуччу кинигэ аахтарар. Сөп буолла да утуйабыт, санаабар куруук саамай интэриэһинэйигэр кэллим даҕаны: «Утуйдубут», – диир. Оттон мин утуйар уум көтөр, сарсыныгар күнү быһа кинигэ геройа хайдах, ханна тиийбитэ буолуой диэн санааҕа эрийтэрэ сылдьабын. Күн оройугар, 12 чааска омурҕанныыбыт. Биирдэ от мунньа сылдьан эһэм: «Баран чаһыны көрөн кэл эрэ», – диэтэ. Мин буутум быстарынан отуубут диэки сүүрдүм. Эһэм чаһыта балаакка тирээбил талаҕар ыйанан турар. «Уон икки буолбут буол…» диэн көрдөһө-көрдөһө, ааттаһа-ааттаһа сүүрэбин.
Арай балааккабар чугаһаан иһэн истибитим, талахтар кэтэхтэригэр оһуохай тойуга бөҕө. Кутталбыттан эмискэ уҥуоҕум халыр-босхо барда. Биһиэхэ оһуохай Эбэҕэ киһи куһаҕан буолаары гыннаҕына иһиллэр үһү дииллэрин оҕо эрдэхпиттэн истэбин. Хайдах да буолуохпун билбэтим. Төттөрү сүүрүөхпүн эһэм хомуньуус – абааһы, биллибэт көтөр эттик диэни отой итэҕэйбэт, хайа уонна мөҕөн кэһэтэр буоллаҕа дии… Оһуохай тойуга чуп-чуолкай, кулгаахпын саба тутта-тутта арыйан истэ сатыыбын да, бүтэр быһыыта суох. Дьэ иэдээн буолар буолбут. Чэ, синэ биир диэн баран харахпын быһа симэн баран балааккабар ыстанным. Арай балааккаҕа киирбитим, эһэм араадьыйатын араарбакка барбыппыт, онно оһуохай бөҕө… «Һуу» диэн өрө тыынным, үөрүүбүттэн араадьыйаны сыллаан ыллым. Баҕам хоту 12 чаас буолбут, эһэбин ыҥыран, чэйбитин сылыттан эйэ дэмнээхтик аһаатыбыт.
Ити курдук уһуллар тиискэ ымсыыран оттоһо баран турабын. Ол эрээри эһэм тииһин тутан, эгэ, кэтэн да көрбөтөҕүм. Күһүөрү сайылыкпар хороччу улаатан, дьиҥнээх саллаат аатыран эргиллибитим. Кэлин эһэм барахсан: «Айаннаан иһэн, оо, бу кыра оҕону таах-сибиэ ыллым, тулуйан сылдьыа суоҕа диэн кэмсиммитим. Түүн ытаабыккар отой буорайбытым, хайдах төттөрү ыытабын диэн мунчаарбытым. Онтум сайыны быһа доҕор буолан абыраабытыҥ, биирдэ да кыҥкыйдаабатаҕыҥ. Сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри тохтоло суох кэпсиириҥ. Дьиэҕэр барбытыҥ кэннэ олус ахтар, суохтуур этибит…» – диирэ.
Эһэм, эһэм барахсан…
Захар Никитин
«Чолбон». — 2025. — №1
