Быйыл «Чолбон» сурунаал төрүттэммитэ 95 сылын туолар. Бу үйэ кэриҥэ кэм устата сурунаал саха омук чиэһин уонна суобаһын көмүскэлигэр кубулуйбут уус-уран литература тула барбыт мөккүөрдэр, туруулаһыылар ыар тыыннарын, өрөгөйдөөх түгэннэрин этинэн-хаанынан билэн, ол содулларыгар тэмтэрийтэлээн да ыллар сиэрдээх суолу тутуһан кэллэ. Оччотооҕу кэм бэлиэ туоһутунан үйэтин тухары университекка преподавателлаабыт П.А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, саха литературатын кириитигэ уонна историга Василий Никитич Протодьяконов суруллан баран бэчээккэ тахсыбакка хаалбыт үлэтэ буолар. Ол курдук, «Улахан өҥөлөөх сурунаал» ыстатыйа 1976 сыл сэтинньитигэр суруллубут, 1977 сыллаахха редакцияҕа киирбит, 1979 сыллаахха көрүллүбүт, 1980 сыллаахха оттискаланан баран уһуллубут. Рецензеннэрэ – литературоведтар, филология наукатын кандидаттара Г.Г. Окороков уонна Г.С. Сыромятников ыстатыйаны өссө чочуйан биэрэригэр сүбэлээбиттэр.
Бу ыстатыйа «“Туруулаһыы” диэн үтүө тыл баар: чинчийиилэр, ыстатыйалар, этиилэр» (2019) диэн кинигэҕэ киирбитин хомуйан оҥорооччулартан биирдэстэрэ, редколлегия чилиэнэ, филология наукатын кандидата Людмила Григорьева биэрдэ. Орфографията хайдах суруллубутунан тахсар.
Эрэдээксийэ
1926 сыллаах күһүн Саха правительствота олохтообута «Чолбон» диэн сахалыы тылынан ый аайы тахсар литература уонна искусство сурунаалын. Сурунаалы Саха АССР Үөрэххэ уонна Доруобуйа харыстабылыгар народнай комиссариата (НКПЗ) итиэннэ «Саха омук» общество үбүлүүллэрэ. 1926 с. сэтинньиттэн 1929 с. муус устарга диэри барыта 24 нүөмэр 16 кинигэнэн бэчээттэммитэ. Сурунаал 1928 с. 5-6 нүөмэрдэриттэн аҥаардас «литература, искусство» сурунаала дэммэккэ, «литература, искусство, үөрэх, политика» сурунаалыгар кубулутуллубута.
«Чолбон» сурунаал хара төрүттэниэҕиттэн сүрүн соругунан сахалыы тылынан уус-уран литератураны үөскэтии –
айымньылары бэчээттээһин, саҥардыы үөрэхтэнэн-суруктанар эрэр сахаларга материалистическай эстетика төрүттэрин билиһиннэрии, литература, искусство жанрдарын, көрүҥнэрин быһаарыы буолбута. Дойду үрдүнэн ыллахха, ити кэмҥэ советскай литература революция туһунан маҥнайгы уруй-айхал тыллартан олоҕу дириҥник иҥэн-тоҥон суруйарга букатыннаахтык эргиллибитэ. Бу кэмтэн ыла критиктэр бэлиэтииллэринэн (холобур,
А. Метченко), норуот, революция кырдьыгын реалистическай хабааннаахтык ойуулааһын бары ньыматын чорбойон, сүрүн ньыма быһыытынан олоҕуруута бөҕөргөөн испитэ. Онтон «Чолбон» сурунаал эмиэ туораабатаҕа, айымньылартан кырдьыгы ирдиир сүрүн хайысхатынан дойду үрдүнэн тэнийбит литературнай сайдыыга холбоспута.
Сурунаал, бастатан туран, литература, искусство өйдөбүлүн, кини общественнай суолтатын, жанрдар уратыһыыларын сиһилии ырытан ааҕааччыларга тиэрдибитэ. Сурунаалга саха критиктэрэ нуучча классическай критикатын, кини революционнай-демократическай эстетикатын төрүттэригэр олоҕуран литература уопсай теоретическай быһаарыыларын сырдаппыттара.
Холобур, Күндэ «Кэрэни кэрэхсиир» диэн ыстатыйатын сүрүн санаалара Н.Г. Чернышевскай «Тулалыыр эйгэҕэ искусство эстетическэй сыһыана» («Эстетические отношения искусства к действительности») диэн үлэтиттэн таһаарыллыбыттар: «Баай, дьадаҥы… бу үчүгэй диэн истэригэр киллэрэллэрэ тус-туһунан буолар. <…> Үлэлээн олорор дьоҥҥо кэрэ көрүҥнээҕинэн, үчүгэй мөссүөннээҕинэн толору эттээх-сииннээх, кэйэ сылдьар хааннаах киһи буолуохтаах. Оттон эрэйи-буруйу билбэккэ бэлэми сиэн-аһаан, баайга-далайга кыһалҕата суох сылдьар дьонуҥ… нарын бэйэлээҕи, убаҕас эттээҕи-сииннээҕи, түү курдук көтө сылдьар элээркэйи, санаарҕаабыттыы-сылайбыттыы уулаах харахтааҕы – «барахсан үчүгэй ээт» –
диэн кэрэхсиэхтэрэ. Оттон оннугу үлэ киһитэ иһигэр киллэриэ суоҕа»1. Ити кэнниттэн Күндэ бу ыстатыйатыгар искусство, архитектура сайдыытын историятын былыргыттан ырытан баран, билиҥҥи биһиги үйэбитигэр «көдьүүстээх, наадалаах эрэ суол – киһи кэрэхсиир кэрэтэ буолар» диэн түмүктүүр. Кэрэ өйдөбүлэ общество сайдыытын кытта тэҥҥэ уларыйан иһэрин автор маннык холобурдаан быһаарар: «Аныгы дьон (баай даҕаны, дьадаҥы даҕаны) кэрэхсиирэ бар дьон холбоһуга, коллектив, ол коллектив күүһэ-күдэҕэ буолар. Дьон баайа-мала үрдээн-хаҥаан истэҕин аайы – дьон өйө-санаата эмиэ үрдээн-сайдан, олох үөрэх этиитинэн уларыйан иһэр»2. Литература общественнай суолтатын, кылаас мөккүөрүгэр улахан күүс буоларын Күндэ, Софронов, Леонтьев3 куруук үрдүктүк тутан сыаналыыллара.
«Театр киһи үчүгэй санаатын уһугуннаран сайыннарар оскуола. Театртан киһи санаата сайдар, өйө дириҥиир, олох сыыһатын-халтытын көрөн…, онтон киһи көҥүлэ (бэлиэтээһинэ миэнэ – В.П.) кэҥиир, күүһүрэр»,4 – диэбитэ
А.И. Софронов.
Уус-уран литература, искусство туспа көрүҥүн быһыытынан, туох уратылааҕын быһааралларыгар Леонтьев да, Софронов да нуучча классическай критикатын (бастатан, В.Г. Белинскэй) сүрүн эстетическэй балаһыанньаларын тутуспуттара. В.Н. Леонтьев этэринэн, бары көстүүнү (киһини-сүөһүнү, сири-дойдуну) чопчу баалларынан чинчийэн-үөрэтэн суруйууну нуучча норуота наука (проза) диэн ааттыыр, оттон ол бары көстүүнү өй-санаа күүһүнэн обрас оҥорон таһаарбыт суругу поэзия диэн ааттыыр. Поэзия (литература) өйтөн оҥоһуллар. «Холобура, – диэн этэр ыстатыйа автора, – ити Софронов «Дьадаҥы Дьаакыбар» Дьаакып оҕонньор кини бэйэтэ өйүттэн-санаатыттан дьадаҥы дьон баттанан олороллорун көрдөрөргө оҥорон таһаарбыт кырдьаҕаһа буолар. Иккиһинэн, төһө да оҥоһуллан таһаарыллыбытын иһин, хайа да күн, олох дьиҥ сүнньүн киэргэппэккэ, биитэр холуннарбакка көрдөрүөхтээх. Холобура, ити драма кыра дьон олохторо тэриллэн олохсуйбутунан, ол курдук көрдөрөр»5. Бу быһа тардыттан көрдөххө, Леонтьев литература – искусство туспа көрүҥүн быһыытынан ураты айылҕалааҕын, кини олох дьиҥ иһиттэн тахсыахтааҕын, искусство олоҕу (чуолаан норуот олоҕун) кырдьыктаахтык, чопчулаан көрдөрөр аналын этэр.
А.И. Софронов драматическай айымньы уратытын быһаарарыгар – литературнай айымньы (бу түбэлтэҕэ – драма) хайаан да туох эмэ ис-киин түмүк санаалаах (идеялаах) буолуохтаах, ол санаата айымньыга аһаҕастык, сирэйинэн, туруору бэриллиэ суохтаах, образ күүһүнэн «оонньуу иһиттэн бэйэтэ дьүһүннэнэн» көрөөччү өйүгэр сыыйа иҥэн биллиэхтээх диэн уус-уран айымньы оҥоһуллар сокуонун дириҥ ис хоһоонноохтук быһааран биэрбитэ.
А.И. Софронов уус-уран айымньыга идея («ис-киин түмүк санаа») суолтатын, миэстэтин теория өттүнэн сөпкө быһааран баран, билиҥҥи литература идеята туохха ордук хабааттыахтааҕын, тардыһыахтааҕын чопчу ыйан көрдөрбөтөҕө. «Сахалыы драма» диэн ыстатыйатыгар: «Ханнык да драма буолтун иһин, киин сүнньэ – ким да диэки буолбат, кыларыйан турар кырдьык буолуохтаах (драмы, имеющие общественную значимость)»6, – диэбитэ. Маны саҥа олох, саҥа литература кырдьыгын ирдээһин да, кинини утарыы да курдук өйдүүр сыыһа. Литература, уопсайынан, олох дириҥ чахчытын көрдөрүөхтээх – диэн тезис көмүскэнэр, онно ханнык, ким кырдьыга, интэриэһэ бастатыллыахтааҕа ыйыллыбат. «Вы у Шекспира, – диэн эппиттээх И.С. Тургенев, – нигде не видите его самого – везде перед нами только жизнь, так верно переданная, что вам кажется, будто все само совершается на ваших глазах»7. «Это значит, что Шекспир, –
диэн итини быһааран биэрэр билиҥҥи кэм биир биллиилээх литературоведа А.М. Левидов, –
устраняя себя стремится избавить изображенный им мир от внешнего толчка» (т.е. от своего, авторского произвола), стремится к тому, чтобы созданная им действительность развивалась на основе своих, внутренних закономерностей»8 (бэлиэтээһинэ миэнэ – В.П.).
Уус-уран айымньыга, буолан баран өссө драмаҕа, автор образ, көстүү тас өттүгэр тахсыахтаах, сценаҕа илэ бэйэтинэн герой уонна кини санаата эрэ киириэхтээх диэн Софронов искусство айыллар биир төрүт сокуонун бириэмэтигэр олус тоҕоостоохтук эппитэ.
Реалистическай айымньыга уус-уран итэҕэтиитэ диэн – ойууланар көстүү олох дьүһүнүн, кини логикатын батыахтааҕа, быһыы-майгы күүһүлээһинэ суох бэйэтэ ааҕааччы хараҕар көстөн-тиллэн кэлиэхтээҕэ этиллэр (самодвижение образа). Ким да тас көмөтө, орооһуута суох, «дьиҥ кырдьык олох майгытыттан сүрүннэммит» оҥоһуулаах-идеялаах эрэ айымньы уустук-ураннык суруллубутунан ааҕыллыахтаах диэн этии А.И. Софронов бу да ыстатыйатын сүрүн санаата буолар. Кини өйдөбүлүнэн, ханнык баҕарар кэмҥэ суруйааччы киһи үлэһит норуот кырдьыгын знамя оҥостуохтаах. Софронов ирдиир «кырдьыга» –
биир киһи ирдиир «кырдьыга» буолбатах, общественнай суолталаах, үлэһит кылаас олохтон ирдиир кырдьыга (көр: үөһэ холобурга скобкаҕа ылыллыбыт: «драмы, имеющие общественную значимость» диэн тыллары). А.И. Софронов Советскай былааска туох баар өйүнэн-санаатынан кыттан үлэлээн испит9, литература атын бары боппуруостарыттан үрдүктүктүк туппут, бэйэтэ реалист суруйааччы быһыытынан да, литература кырдьыгын олох, политика кырдьыгыттан арааран өйдүүр биричиинэтэ суох этэ.
«Чолбон» сурунаалга саҥа литература билиҥҥи туругун уонна кини сайдар кэскилин балачча итэҕэтиилээхтик быһааран эппитэ В.Н. Леонтьев. Кини саха литературатын сайдыытын үс кэрдиис кэмҥэ хайытан ырытар: революция иннинэ, революция сылларыгар уонна билиҥҥи кэмҥэ.
Леонтьев, революция иннинээҕи реалист суруйааччылар «норуот олоҕун хайдах кини тэриллэн олохсуйбутунан сиэркилэ курдук күлүгүрдэн көрдөрөр этилэр; саҥа литература адьас атыннык «Октябрьскай революцияны уруйдаан, кини баҕатын норуокка тарҕатар санаанан үөскээбитэ»; оттон билигин биһиги суруйааччыларбыт аҥардас итинник уопсай алгыһынан, уруйунан муҥурдаммакка, <…> хайдах быһыылаах мөккүөрүнэн, эрэйинэн-муҥунан олох саҥа өттө эргэ өттүн кыайан эрэрин көрдөрүөхтээхтэр», – диэн эппитэ10. Бу ырытар характердаах улахан ыстатыйаҕа киһи кэрэхсиэх санаалара элбэхтэр. Холобур, «эргэ быһыыны-майгыны кытта мөккүһэргэ… литература биир туспа суолунан көстөр»; революция саҕана саҥа олох туһунан уопсай ыҥырыы ырыалар дьон өйүн-күүһүн түмэргэ наадалаах буоллахтарына, билигин, «норуот бүттүүн олоҕо саҥа майгы диэки салаллан турар» кэмигэр, биһиги суруйааччыларбыт олоҕу дириҥник үөрэтэн, олоххо «саҥа быһыы-майгы хайдах быһыылаахтык киирэн тарҕанан эрэрин көрдөрөллөрө эбитэ буоллар, дьон өйүн-санаатын тутуохтар этэ»11 диэн санаалар. Онон, Леонтьев быһаарарынан, саҥа реализм урукку реализмтан уратыта – норуот билиҥҥи олоҕун хайдах баарынан устубакка, хайдах саҥалыы тэриллэн иһэринэн көрдөрөн иһиэхтээҕэ буолар. Кини этэринэн, олох (киһи) майгыта төһө да бытаанын иһин саҥалыы тэриллэн иһэр, суруйааччы ону билэн-көрөн норуот кулгааҕар-хараҕар тиэрдэн иһиэхтээх. Бу – ис тосхолунан социалистическай реализм өйдөбүлүгэр чугас санаа эрээри итэҕэстээх. Итэҕэһэ: литература олох ииники күөнүгэр буолбакка, олоҕу кытта тэҥҥэ эбэтэр арыый кэнниттэн соҕус саппай уопсан иһиэхтээх диэн толкуйга тиэрдэригэр сытар. Биһиги литературабыт «мөлүйүөннэр мөккүөрдэрин кыайар-хотор илбистииргэ; кылыс-болот биилииргэ» наадата, суолтата Леонтьев ыстатыйатыгар чопчулаан ыйыллыбат. Ол эрээри Леонтьев позициятын литература инники сайдыытын кэҕиннэрэр, кэннинэн тардар реакционнай позиция курдук сыаналыыр эмиэ сыыһа. Кини саҥа олох иһин охсуһуу кырдьыктаах хартыынатын суруйарга эппитэ12 оннуттан сотуллуо суохтаах.
Литературнай айымньы ис хоһооно дириҥ общественнай-психологическай төрүттээх буолуохтааҕа, элбэх киһиэхэ көстүбэт дьиэ иһинээҕи олоҕу (общество олоҕун саамай түгэх-дириҥ көстүүтүн) обществоҕа таһааран көрдөрүү, атыннык эттэххэ, уус тыл реализмын күүһүрдүү, онон литература олоҕу кытта сибээһин бөҕөргөтүү – оччотооҕуга даҕаны советскай суруйааччылар сүрүн кыһамньыларынан буолбута. Бу кыһамньыттан Софронов да, Леонтьев да («Чолбон» сурунаал) тэйэ турбатахтара, кинилэр суруйааччылары саҥа олоҕу, кини үөрүүтүн хоһуйартан туттунарга ыҥырбатахтара13.
Кинилэр итэҕэстэрэ, хатылаан этэбин, олох мөккүөрүн революционнай ис хоһоонноохтук уһуктаан-кылааннаан арыйары суруйааччы бастакы сыалын быһыытынан туруорбатахтара, ону эрэ ордук туруулаһан көмүскээбэтэхтэрэ буолар.
Сүүрбэһис сылларга литература сайдыытын сүрүннүүр событиеларынан, биллэрин курдук, В.И. Ленин саҥа культура, саҥа литература туһунан этиилэрэ, партия Киин Комитетын 1925 сыллаах «Уус-уран литература уобалаһыгар партия политикатын туһунан» диэн резолюцията буолбуттара. РК(б)П Киин Комитетын 16 пууннаах резолюциятыгар литератураны идеологическай үлэ биир сөҕүмэр суолталаах ураты көрүҥүн быһыытынан сыаналаан, саҥа литература, саҥа суруйааччы үөскүүрүгэр кэккэ соруктары туруорбута. Олортон бастыҥнара – уус-уран эйгэҕэ пролетарскай идеология чахчылаах кыайыытын хааччыйар усулуобуйаны тэрийэргэ партия көмөлөһүөхтээх диэн сорук.
Партия КК резолюциятын ис хоһооно «Кыым» хаһыакка 1925 с. балаҕан ыйын 3 күнүгэр тахсыбыта. Бу таһаарыы быһаарыы суругар саха литературата суох – дьадаҥы литературатын сыалынан-сүнньүнэн салаттаран сайдыахтааҕа ыйыллыбыта: «Партия обкома соҕуруу Киин Комитет уурбут ууруутун, ыйбыт ыйыытын бу дойду быһыытынан-майгытынан ылан, саҥардыы кынаттанан эрэр суох-дьадаҥы эдэр ыччат литератордарын сүрүннээн-салайан, күүһүрдэн иһиэхтээх <…> саха литературатын күүһүрдэр, суолун булларар биһиэнэ саамай туһалаах, наадалаах кэскилбит буолар»14.
Литература революционноһын, кини ис хоһоонугар коммунистическайдыы көрүү өтө көстө-биллэ сылдьыахтааҕын туһунан бу кэмҥэ олохтоох бэчээккэ туруулаһан этээччи буолбуттара соҕурууттан үрдүк үөрэҕи бүтэрэн кэлбит С.Г. Потапов, С.Р. Кулачиков–Эллэй уонна А.А. Иванов–Күндэ. Күндэ биир ыстатыйатын маннык тыллартан саҕалаабыта: «Сущность пролетарской культуры заключается в том, что в них организовывается коммунистическое мировоззрение, развивающее любовь к труду»,15 – диэн. Эллэй: «Наша зарождающаяся литература должна еще более усилить свой реализм в реализм активный, заостренный пролетарской идеологией. … Пролетарская идеология должна проникнуть и завоевать гегемонию в якутской национальной литературе»,16 – диэн суруйбута. Саҥа литература маҥнайгы араскыларыттан биирдэстэрин холобурдаан эппитэ С.Г. Потапов: «Пьеса Меккюрдянова «Баттыгастан тахсыы» – <…> не шаблонная агитка, а истинно-бытовая пьеса с революционным содержанием. Меккюрдянов дал именно то, что мы требуем от национальной советской драматургии»17, – диэн.
Бу үс критик саҥа литература соруктарын туһунан итинник таба, уопсай партийнай линияны тутуспуттарын иһин саха литературатын баар туругун сыаналааһыҥҥа РАПП халыйыыларын кыайан тумнубатахтара. Ол курдук, Күндэ үөһэ ааттаммыт ыстатыйатыгар айымньылар суруллубут кэмнэрин, тус уратыларын ырыта барбакка, Софронов драматург быһыытынан уопсайынан ааҕааччы (көрөөччү) санаатын өрө көтөҕүөхтээҕэр, Дьылҕа, Дьүүл ситиминэн хам баайар, оттон Кулаковскай хоһооннорун икки кинигэтэ саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри «ойуун мистикатынан толору» итиэннэ Ойуунускай «Кыһыл Ойуунун» «символизм пессимизминэн утары тыынар» диэн хоруотаан суруйбута.
Эллэй үөһэ холобурдаммыт ыстатыйатыгар билиҥҥи олох дьиҥнээх мөссүөнэ саха суруйааччыларынан көрдөрүллэ илигин ыйан туран, РАПП «поэзияны демьяннатыыга турунуоҕуҥ» («За одемьянивание поэзии») диэн сыысхаллаах лозунун Саха сиригэр туттарга ыҥырбыта.
С. Потапов саҥа революционнай ис хоһоонноох драматургияны ирдиир омунугар урукку айымньылартан спектакллары туруорууну «эргэ ис таҥаһы хат-хат сууйууга» тэҥнээн, кинилэр билиҥҥи ааҕааччы (көрөөччү) эстетикатыгар ханан да сыһыана суохтааҕын курдук этэн таһаарбыта. Онон, бу үс критик саҥа литература соруктарын, кини ис характерын туһунан этиилэрэ Софронов, Леонтьев позицияларыттан атынын ааһан, быдан үрдүгүн, табатын этэн туран, саҥа литература үөскүүрүгэр урукку нэһилиэстибэ эстетическай сыаннастарын (бастатан, реализм үгэстэрин) мэлдьэһэрдии туттуммуттара улахан сыыстарыылара этэ.
Итинтэн сиэрдээн эттэххэ, урукку нэһилиэстибэ уонна реализм боппуруостарын быһаарыыга, төттөрү «Чолбон» сурунаал позицията үс критик быһа дайбаан ааспыттарынааҕар быдан олохтоох, итэҕэтиилээх буолан тахсар. Ону бигэргэтэргэ өссө биир холобуру аҕалабын. Оччолорго букатын эдэр Н.М. Заболоцкай «Бэс Дьарааһын» «Бэлиэ» («Знак») диэн пьесатын туһунан рецензията «Чолбон» сурунаал 1929 сыллаах 2-с нүөмэригэр тахсыбыта. Онно этиллэр: «Билигин олох оннун булан, социалистическай олох кыаҕа күнүн ахсын хаҥаан иһэр. Билигин, кыра-дьадаҥы дьон санааларын саҥа олох өйүгэр иитэр өр барар, дириҥ, кытаанах үлэ. Ону кытта эмиэ уустук литература суола билиҥҥи бириэмэҕэ кэҥээн олоҕу дириҥник ылан, кырдьыгынан дьүһүннээн (в образах) көрдөрөн, революция идэтигэр ааҕааччылар – көрөөччүлэр санааларын иитэн, өйдөрүн түмэн иһиэх кэриҥнээх. Ону, аҥардас, агитация эрэ пьесалара кыайан толорботтор. Билиҥҥи бириэмэҕэ… көрөөччү ис сүрэҕин-быарын тыытан саҥа олоххо сыһыарар (заражать идеей новой жизни) – уустук литература кыһамньыта буолан турар. Итинэн мин агитация пьесалар суолталарын кураанахха сотон кэбиспэппин, олох сүнньэ баран иһэрин быһыытынан уустук литература хоһооно ордук дириҥээн, саҥа олох тутуутун кырдьыгынан көрдөрөн олоҕу тутарга көмөлөһүөх тустаах диэн этэбин» (Бэлиэтээһиннэрэ миэнэ – В.П.).
Ыстатыйа автора бигэргэтэринэн, «саҥа олох кыайыытын суруйуон баҕарар киһи ол саҥа олох кырдьык туһатын, үлэтин аҕалан сирэйгэ-харахха анньар ааҕааччыларга кырдьык да саҥа олох кыайыан кыайда дэтэр гына суруйуох тустаахтар. Оннук кыайыылаах-хотуулаах үлэлэр тыаҕа, улууска… хас хардыылаатах аайы көстөллөр». Бу – В.И. Ленин, хаан-уруу партия саҥа олох, саҥа культура кыайар усулуобуйатын хайан эппит тылларын саха литературатын сайдыытыгар туһааннаан туттуу биир маҥнайгы чаҕылхай холобурунан буолар.
«Чолбон» сурунаалга саха революция иннинээҕи литературата баай эбэтэр баайдык санаалаах дьон литературалара буолбатаҕын саха бааһынайын, кини өйүн-санаатын күүһүрдэр, кини интэриэһин көмүскүүр чахчы реалистическай, үөрэтэр-сырдатар тосхоллоох литература буоларын итэҕэтиилээхтик быһаарбыт түгэннэр элбэхтэр18.
Түмүктээн эттэххэ, «Чолбон» сурунаал критикаҕа салаата сахалыы тылынан литературнай үөрэх киэҥ ааҕааччы маассаҕа тарҕыырыгар маҥнайгы боччумнаах хардыыны оҥорбута, ол үөрэх теоретическай таһыма сыыйа дириҥээн, саҥа ааҕааччы эстетическэй ирдэбилигэр улам толору эппиэттээн испитэ. Сурунаал бастаан утаа литературнай партийноһын, бойобуой-революционнай характерын чопчу хасыһан, туруулаһан, дарбыйан ирдээбэтэр даҕаны, идеологическай өттүнэн эргиччи советскай платформаҕа турбута. Кини тема да, идея да өттүнэн билиҥҥи олоҕу суруйары бопсубатаҕа, ол оннугар реализм суолун тутуһан, саҥа олоҕу, киэргэппэккэ-холуннарбакка, ситиһиллэ турар кырдьыктаах кыайыытынан суруйарга ыҥырбыта. Бу ыҥырыы оччотооҕу литературнай сайдыы ис хоһоонугар толору эппиэттиир ыҥырыы буолар.
«Чолбон» сурунаал сахалыы уус-уран кэпсээн литературнай жанр быһыытынан үөдүйүүтүгэр бастакы оруоллаах. «Балыксыт Былатыан», «Куораччыт», «Дьүһүн кубулуйумтуо», «Өлүөнэ өрүс», «Аанчык», «Охоноон», «Сордоох суха», «100 сыллаах улуу былаан», «Улуу Кудаҥса» диэн кэпсээннэр, «Ийэ» диэн хоһоон, «Көбүөхтүүрүн аанньа күөх киһиргэс» диэн үгэ, «Күөх Көппө» комедия курдук саха литературатын үтүөкэн айымньыларын аан бастаан «Чолбон» сурунаалтан сүүрбэһис сылларга ааҕааччылар билсибиттэрэ. «Чолбоҥҥо» нуучча улуу суруйааччыларын өлбөт-сүппэт айымньылара, ол иһигэр, В.Г. Короленко «Уоттара», «Макарын түүлэ», А.П. Чехов «Утуйуон баҕарбыт» («Спать хочется»), «Куһаҕан санаалаах» («Злоумышленник») диэн кэпсээннэрэ, А.М. Горькай «Мохсоҕол туһунан ырыата», о.д.а. айымньы-лар сахалыы тылбаастанан үлэһит дьон сүрэҕэр тиийбиттэрэ. Бу да айымньыларынан сыаналаатахха, сурунаалга бэчээттэммит айымньылар реалистическай характердаах, саха дьадаҥы үлэһит киһитигэр уйаҕас, сылаас сыһыанынан толору, этэр идеяларынан, тардыһар баҕаларынан куруук үтүө, сиэрдээх быһыыга, саҥа чэбдик, көҥүл олоххо хабааттар айымньылар этилэр.
«Чолбон» сурунаалга барыта эриэ-дэхси үчүгэй эрэ айымньылар тахсыбыт буолбатахтар. Сорох ардыгар, хоһуйуохха эрэ диэн хоһуйуулар, суруйааччы бэйэтин ис быстах санааларын дэгэттиир эрэ суолталаах айымньылар эмиэ бааллара. Ити эрээри оннук айымньылар сурунаал сүрүн ис хоһоонун быһаарбаттар.
«Чолбон» сурунаал уус-уран форманы, айымньы чочуллуулаах буолуутун үрдүктүк тутара. Ол суолу тутуһан, ууһа-урана суох, дарбаан тыллаах айымньыны, бэл, кини этэр идеятынан агитация да суолталаах буолбутун иһин, бэчээттээн иһэртэн туттунар этэ.
***
«Чолбон» туһунан дискуссия саҕаламмыта. А.М. Аршаруни19 «О борьбе с националистической идеологией» диэн ыстатыйата 1927 с. «Коммунистическая революция» БСК(б)П Киин Комитетын пропагандаҕа-агитацияҕа отделын органа сурунаалга тахсарын кытта. Бу ыстатыйаҕа автор Саха сиригэр, син эмиэ Азербайджаҥҥа, Украинаҕа курдук, национальнай буржуазия идеологтара литература суолунан Советскай былааһы утары өрө көбөн кэллилэр диэн тезиһи көмүскээбитэ. Кини суруйарынан, «саха националистическай интеллигенцията, атын туох да тирэҕэ, баҕата суох буолан, «Чолбон» сурунаал нөҥүө «ыраас искусствоҕа», идеализмҥа, мистицизмҥэ тардыһар», «сахаларга националистическай, ол аата син биир, антипролетарскай (антисоветскай диэн аах – А.А.) идеология аполитичность мааскатынан сабынан кимэр». Критик Аршаруни манна икки улахан алҕаһы оҥорон турар: маҥнайгыта – кини этэрин курдук, советскайы утары хайыылаах буржуазнай идеология саха литературатыгар «өтөн киирэн» Советскай былааһы утары националистическай, антипролетарскай оппозицияны үөскэтэ сылдьыбатаҕа, иккиһэ – «Чолбон» сурунаал, кини редколлегията идеализм, мистицизм «искусство туһугар искусство» лозуннарынан быраҕаттамматаҕа, саха суруйааччыларын билиҥҥи олохтон билиҥҥи политикаттан тэйэ туттарга ыҥырбатаҕа.
Аршаруни саха айар интеллигенциятыгар, «Чолбон» сурунаалга маннык ыар буруйдааһыннары аан маҥнайгы нүөмэргэ тахсыбыт «суруйааччыларга» диэн сурунаал ис хоһоонун туһунан редколлегия быһааран биэрбит суругар олоҕуран оҥорбута. Ол сурукка маннык тыллар бааллара: «Дьиҥ художественнай литератураны сахалыы сайыннарар баҕаттан, бу сурунаалга ханнык даҕаны общественнай, политическай, хаһаайыстыбаннай боппуруостар тустарынан киирэр ыстатыйаны, ырыаны бэчээттээбэппит. Ол оннугар ханнык да (урукку да, билиҥҥи да – В.П.) олохтон сүрүннээн ылан, ыпсаран уустуктук суруйбут кэпсээни, ырыаны ылабыт» – диэн. Ол аата: бу – чопчу литература уонна искусство сурунаала буоларын быһыытынан, киниэхэ ханнык да общественнай- политическай ыстатыйалар бэчээттэммэттэр, ону тэҥэ уустук-ураннык чочуллан суруллубатах хоһооттор эмиэ диэн. Цитата маҥнайгы аҥарыгар, «ырыаны» диэн тыл «ууһа-урана суох» диэн хос быһаарыыта суох бэриллибитэ –
хаһаайыстыба, политика сүрүннээх ырыаны бэчээттээбэппит, ол оннугар олохтон сүрүннээх ураннык, ыпсаран суруллубут ырыаны, кэпсээни бэчээттиибит – диэн тиэрэ-маары өйдөнөр текст буолан тахсар. Бу стилистическэй алҕаһы кэлин редколлегия аһаҕастык билинэн турар.
Аршаруни ыстатыйатыгар ити миэстэ сурунаал литератураҕа политиканы адьас билиммэт позициялааҕын курдук гына оҥоһуллан тылбаастаммыт: «Статьи и стихотворения, затрагивающие общественные, политические и хозяйственные вопросы, не печатаем. Зато печатаем художественно написанные рассказы и стихи, взятые из какой угодно области жизни». Аннынан тардыллыбыт тыллары төттөрү тылбаастаатахха, дьиҥнээҕиттэн букатын атын өйдөбүл тахсан кэлэр. Хомойуох иһин, бу тылбаас кэлиҥҥи критикаҕа «Чолбон» сурунаал аполитичноһын дакаастыыр сүрүн докумуон быһыытынан сулууспалаабыта. А. Аршаруни бэйэтэ Саха сиригэр оччотооҕуга ханнык общественнай-политическай быһыы-майгы баарын билбэт этэ, саха литературатын ол кэмнээҕи туругун кытта сирэй чугас сибээһэ суоҕа.
Кини бэйэтин ыстатыйатыгар «Чолбон» сурунаал позициятын тутуһан ырытыыларын туора киһи тылыттан суруйбута. Ити дьыалаҕа киниэхэ оччолорго Москватааҕы Журналистика институтугар үөрэнэ сылдьар С.Р. Кулачиков–Эллэй күүс-көмө буолбут этэ.
Түмүгэр, ыстатыйа автора Саха сиригэр советскай-партийнай оргаттар литератураҕа буржуазнай национализм күөрэйиитин утары үлэни өссө да ыыта иликтэр диэн, бу боппуруос хайаан да кини суруйбутунан быһаарылларын модьуйардыы тылласпыта.
Маныаха доҕуһуоллатан, сонно тута «Автономная Якутия» хаһыакка С. Потапов «Чолбону» саха литературатын инники сайдыытын харгыстыыр, улахан буортулаах үлэлээх сурунаал быһыытынан сыаналыыр ыстатыйата тахсыбыта. Тыл ууһа манна бараммыта: «»Чолбон» революционнай кэпсээннэртэн, хоһооннортон улахан сатабыллаахтык баррикадаланар, «кини биһиги революционнай поэттарбыт, прозаиктарбыт иннилэригэр сэттэ бэчээттээх аан буолан суодуйар», хаһааҥҥа диэри «Чолбон» саха уус-уран литературатыгар революционнай, советскай ис хоһоону киллэрбэт цербер (сыаптаах мифическай ыт – В.П.) оруолун толорор?..» С. Потапов комсомол ыччат иһиттэн революционнай суруйааччылары булан, түмэн, ВАПП-ка эҥэрдии төрүт туспа пролетарскай секторы аһарга комсомол обкомун, уокурук комсомольскай комитеттарын салайааччыларыгар этии киллэрбитэ.
Аршаруни уонна Потапов ыстатыйаларыгар эппиэттээн В.Н. Леонтьев «Автономная Якутия» хаһыакка «Литература боппуруостара» диэн улахан ыстатыйаны бэчээттэппитэ. Бу ыстатыйаҕа: саха литературатын историята, инники соруктара; партия литератураҕа ыытар политиката уонна саха суруйааччылара; кинилэр тэриллиилэрэ уонна литературнай критика эндиэлэрэ ырытыллыбыттара. Сүрүн балаһыанньалара сүнньүнэн сөп бу Леонтьев ыстатыйатыгар Аршаруни уонна Потапов «Чолбон» «идеологията аполитичнайын» дакаастыы сатааһыннара олоҕо суоҕа ыйыллыбыта.
Сурунаал маҥнайгы нүөмэрин «Аан тылыгар» уонна тиһэх быһаарыы суругар редколлегия билиҥҥи олоҕу көрдөрөр айымньылартан аккаастамматаҕын; кини программата литература, искусство боппуруостарын иитин иһинэн эрэ сылдьыахтааҕа эрдэттэн быһыллыбытын быһыытынан общественнай, политическай, хаһаайыстыбаннай боппуруостарга киирэр корреспонденция бу сурунаалга бэчээттэммэтин туһунан этиллибитин, ону кытары: «Революционнай эрэ буоллун, биһиги хоһооннорбутун таһааран иһиҥ!» – диэн эдэрдэр модьуйуула-рын утаран, «ыпсаран уустуктук суруллубатах ырыалары (агитация да суолталааҕын иһин) таһаарбаппыт диэн санаата, сурунаал гиэнэ, литература кэлиҥҥи ирдэбиллэригэр толору эппиэттиирин» – критик бары өттүнэн олохтоон быһаарбыта. Итини таһынан, Аршаруни Леонтьев «Табыллыбатах драма» диэн ыстатыйатыттан быһа тардыы букатын тиэрэ ис хоһоону биэрэр тылбааһыгар олоҕуран, сурунаал идеализмҥа, мистикаҕа тардыһарын курдук этэн таһаарыыта сыыһатын ыйбыта.
Леонтьев ыстатыйатын сүнньүнэн «Автономная Якутия» уонна «Кыым» хаһыакка дискуссия аһыллыбыта. Дискуссия «Чолбон» сурунаал эрэ туһунан буолбакка, саха литературатын уопсай туругун, кини сайдар кэскилин бүтүннүүтүн ырытан киирэн барбыта. «Чолбон» суолтатын туора сотордуу позицияны салгыы тутуспуттара Күндэ уонна С. Потапов. Сүрүн аргуменнара: «»Чолбон» «Саха омук» общество биһигэр ньээкэлэнэн үөскээбит «оҕо», онон кини саха революционнай литературатыгар туох да сыһыана суох», – диэн этэ. С. Потапов «Алхимия тов. Леонтьева в вопросах литературных» диэн ыстатыйатыгар «Саха омугу» Советскай былааһы утары политическай сүрүннээх тэрилтэ быһыытынан көрөн, национальнай интелли-генцияҕа күлүгү түһэрэрдии суруйбутун иһин
БСК(б)П Саха сиринээҕи обкомун бюротун 1927 с. алтынньы 25 күнүнээҕи уурааҕынан улахан сэмэҕэ тардыллыбыта: «Ввиду того, что статья т. Потапова противоречит постановлениям как Областного Комитета, так и Пятой Якутской областной конференции ВКП(б) о работе среди национальной интеллигенции, в частности, о сохраннении общества «Саха омук», а также ввиду переживаемых политических событий: 1) не допускать дискуссии об обществе «Саха омук», ограничившись ответом т. П. Габышева от имени «Саха омук», на статью т. Потапова; 2) официально на страницах «Автономная Якутия» отмежеваться от статьи т. Потапова; как дискуссионной и выражающей точку зрения по редакции «Автономная Якутия», а т. Потапова на общество «Саха Омук».
1928 сыллаах 5-6 нүөмэриттэн сурунаал общественнай-политическай уонна литературнай сурунаалга кубулутуллубута, редколлегия састааба уларыйбыта. Сурунаал «саха олоҕун бары сүрүн наадалаах дириҥ боппуруостарын таарыйар» соругу ылыммыта. «Ити да сыаллар турбуттарын иһин, – диэн ыйыллыбыта саҥа редколлегия суругар, – сурунаал урукку уус тылынан суруллар сүрүнэ оччуур диэххэ сатаммат, саха тылын сайыннарар, уустугун улаатыннарар, киһи тыыннаах санаатын, сүрэҕин көрдөрөр урукку дириҥ сыала хаалбат, намтаабат» (бэлиэтээһинэ миэнэ – В.П.).
Мантан көрдөххө, сурунаал редколлегиятын саҥа састааба (Ойуунускай, Күндэ, Эллэй) урукку «Чолбон» позициятын, кини суолтатын үрдүттэн сотор тенденцияттан аккаастаммыта өтө көстөр, ол оннугар, төттөрүтүн, кинилэр «Чолбон» ыыппыт үлэтин, «дириҥ сыалын» үрдүктүк тутан, ону салгыыр суолун тутуспуттара.
Түмүктээн эттэххэ, «Чолбон» сурунаал хара төрүттэниэҕиттэн литература олох дириҥ чахчытын муҥутуур уус-уран итэҕэтиилээхтик көрдөрүөхтээҕин тоһоҕолоон ыйбыт, саха литературата сайдыытыгар, үрдээн-үүнэн тахсарыгар күүс-көмө, үктэл буолбут улахан өҥөлөөх сахалыы тылынан маҥнайгы советскай литература уонна искусство сурунаала буолар.
«Чолбон». — 2021. — №2
