Ыра кынаттаах
(П.А. Ойуунускай “Сүүс сыллаах улуу былаан” кэпсээнинэн)
Без мечты человек превращается в животное.
В.И.Ленин
Улуу убайбыт Платон Алексеевич Слепцов-Ойуунускай – дьикти ыраһыт. Ыҥырар-ымсыырар ыралаах буолан, күүрээннээх олоҕу олордоҕо. Саҥа, сайдыылаах, көҥүл, тэҥ бырааптаах олоҕу саҕаласпыта-салайсыбыта. Өссө кэрэ олоҕу “Сүүс сыллаах улуу былаан” диэн кэпсээнигэр ыралаабыта.
Ааҕааччыам, ити тэттик айымньыны аахпытыҥ, билэҕин. Ол да буоллар сынньана таарыйа аҕыйах тылынан ахтыһыаҕыҥ эрэ. Ол тоҕооһо тосхойдо, сүҥкэн төрүөтэ үүннэ: Улуу Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 100 сыла туолла. Сэбиэскэй Сойуус саргылаахтык сайдан, сэссийэлиисим силигэ сиппитэ буоллар, өрөгөйдөөх үбүлүөй аан дойду үрдүнэн ньиргийиэх этэ. Ол, кырдьаҕас көлүөнэ дьадаҥы араҥата холуоннук хомойуон быатыгар, суох. Ити эрээри история бэлиэ кэрдииһин кэрээнэ суох кэбийбитиҥ-кэрдибитиҥ да иһин мэлиппэккин, солоҕунан даҕаны соппоккун-сууйбаккын…
Платон Ойуунускай баҕа санаата олус күүстээх. Ол, бастатан туран, илбистээх-имэҥнээх, ойуу-дьарҕаа тыллаах поэзиятыгар ордук чаҕылхайдык көстөр. Литэрэтиирэ идэлээхтэрэ кини “тохтор көмүс дорҕооно” өрүү үрдүк күүрүүлээҕин, өрөбөлүүссүйэлии пафостааҕын бэркэ биһирээн бэлиэтииллэр. Оннук да буолан хараҥа саха аймаҕа сандаарар саҕахха тардыстаҕа. Тыл күүһэ, ыра ырааһа прозатыгар көһөн, Толоруулаах Доропуун дакылаата төһөлөөх киһини дьоллоох олоҕу тутууга кынаттаабыта буолуой?! (Таарыччы эбэн эттэххэ, Ойуунускай науканы салайааччы быһыытынан баһархай баһаам баҕалааҕа. Холобур, саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьытын кылгас кэм иһигэ бэлэмниир-оҥорор былааннаах этэ. Ол барҕа баҕата 80-ча сыл кэнниттэн дьэ чахчы туолар чинчилэннэ).
Суруйааччы көннөрү киһиттэн биир уратыта өйүнэн оҥорон-айан көрүүтүн күүһэ (фантазията) буолар. Ити дьоҕур кыырпаҕа оҕотуттан оҕонньоругар тиийэ барыбытыгар баар эрээри, ону дэҥ-дуҥ туттар-туһанар быһыылаахпыт. Оттон айар киһи итини күүскэ сайыннарар, майгы оҥостон кэбиһэр үтүө үгэстээх. Ити дьикти дьоҕурун Ойуунускай олус сайыннарбыт. Онуоха оҕустаран, киһи бу кэпсээнин билигин да кэрэхсээн ааҕар.
Кини айымньытын аатын анныгар “оҥоһуллан эрэр олоҥхо” диэн чуолкайдааһыны ускуопка иһигэр кыбыппыт. Ити бэйэтэ биир туспа кэрэхсэбиллээх: “тоҕо инньэ диэтэ?” диэн сэргиигин. Кырдьык даҕаны, интэриэһинэй. Саха аймах олоҥхо дойдутун кэмэ-кээмэйэ суох кэрэтин кэмэ суох кэрэхсиир, оһуордуу ойууланар олоҕо бараммат баайыгар баһаамнык баҕарар. Ол иһин күннээҕи кэпсэтиигэ билигин да “олоҥхо дойдута”, “олоҥхо олоҕо” диэн санаан аһарабыт. Онно биһиги сырдык санаабыт, барҕалаах баҕабыт, ымыылаах ырабыт көстөн, кэрэҕэ, көҥүлгэ көҕүтэр. Онон Ойуунускай олоҥхо олоҕо кэлиэҕэ диэн ыраахха ыҥырар ыра санаатын ийэ тылын имэҥнээх күүһүнэн эркин тэҥэ эрэнэн эриэккэстик этэр.
Атын өттүттэн, кэпсээн кыра да омуна суох олоҥхо тылынан суруллубут. Ордук дакылаатчыт үөрэ-дьүөрэ тылынан уоттанан-күөстэнэн этэн-тыынан барара истиэххэ кэрэттэн кэрэ. Ойуунускай илэ бэйэтэ чэрдээх илиилээх үлэһит норуокка кэрэтик кэккэлэтэн кэпсии-ипсии турар дии саныыгын. Кини “кэхтибэт кэрэкэ тылларын” сымсатыахпын-дьүдьэтиэхпин баҕарбат буолан, айымньы ис хоһоонун хос хостуу сатаабаппын.
Оннооҕор олоҥхо дойдута, олоҕо-дьаһаҕа очурдаах-чочурдаах, омуннаах охсуһуулаах. Ойуунускай тылынан эттэххэ:
Ойон тахсар күннээх,
Охтон баранар мастаах,
Уолан баранар уулаах,
Уостан сүтэр уйгулаах,
Муҥ-сор суунаҕалаах,
Муур-таар бэйэкэлээх
Орто туруу дьаҕыл дойду.
Оо, оннук эбит буоллаҕына, орто дойду оруһуоллаах олоҕун оҥкуллуурга, былаан быһан быһаарарга тиийиллэр. Устуоруйа кэмчилээбэккэ кэрэһилииринэн, Сэбиэскэй Сойуус маҥнай 5-тии сыллаах, кэлин 7, 9 сыллаах былаанынан сэссийэлиисими тута-тута, бөҕөргөтө-бөҕөргөтө, хомуунаҕа (хомуньуусумҥа) харса суох хардыылаабыта… Оттон Ойуунускай 10-нуу сылынан эркээйи охсон, “өлөртөн өйбөт өйүнэн” 2017 сылга (бу бүгүҥҥү күммүтүгэр, кутуйах хасааһын кутуругар кээмэйдээн сииринии кэмчилиир кэммитигэр) диэри өтө көрөр. Ол аата бу сылбыт сэтинньитигэр диэри. Кини Улуу Өктөөптөн саҕалыыр. Оттон биһиги үксүбүт итини букатын да билбэт, сорохпут умнубут, арааһа, адьас атын дьон олордохпут. Ол улуу былааны буолбакка, букатын атын былааны аһара атыннык саҕалыырбыт дуу, түмүктүүрбүт дуу туймууланан турдаҕа…
“Киһи иккитэ-үстэ олох олоруон сөп” диэн дьикти-дьиибэ сурах соҕуруунан-хотунан ымсыырда көтөр. Кырдьыктанарга, кырдьыга, кытаанах эрээри истэргэ иһирэх. Үтүө киһи үстэ да тиллиэхтин! Үөрүүбүт үксүөҕэ, өрөгөйбүт үрдүөҕэ. Кини ийэ сиригэр этэҥҥэ эргиллэн кэлиитин эйэҕэстик эҕэрдэлиэхпит.
Арай ойуун ууһа удьуордаах Ойуунускай илэ бааччы тилиннин! (“Ойуунускай көмүллүбүт ырыата” бүтүүтүн өйдүөҕүҥ). Улуу убайбыт уһун уутуттан уһуктан уҥа-хаҥас одуулаһар. Маҥнай утаа үөрэр. Көр эрэ доҕор, былааным кэмигэр туолбут. Төлөпүөн, араадьыйа, тэлэбиисэр тэнийбит. Көрбөтөх көмпүүтэрим көстүбүт, оҕо саатыыр тэрилэ буолбут. Тугун дьиктитэй: хаама сылдьан кэпсэтэр, сиэпкэ уктар кыракый эрээри сипсийбиккин сиргэ-сибииргэ тэтимнээхтик тиэрдэр күтүр күүстээх төлөпүөн. Сир ийэ үрдүнэн илэ барбыт Интернет! Алларанан аптамабыыл арааһа аалыҥнаһар, үөһэнэн тимир чыычаах эгэлгэтэ үөрдүһэн көтөр. Тимир-бетон дьиэлэр дьэргэһэн, курустаал таас дыбарыастар күлүмнэһэн, дьэҥкир таас уулуссанан халҕаһалыы хаамсар, уйгулаах олоҕу уһансар урааҥхай саханы уруйдуу тураллар. Нэһилиэк аайы оскуола, балыыһа, оҕо саада, кулууп, култуура дыбарыаһа… Саҥаны-саргылааҕы сатаан ааҕан ситиэ суохпун…
“Киһи эриэнэ иһигэр” диэбиттии, олох ордуга-хоһута ороостоххо биллэн иһэр. Ойуунускай омнуолуоҕа көстүөх курдук. Сыана диэн сырҕан тылга кубулуйбут: үүммүт үйэҕэ үллэ турар үлүгэрдээх эбит. Кимтэн эмэ “иэс” ылан иҥэринэр идэмэрдээх идэ иэнигийбит. Оччугуйуттан улуутугар тиийэ “умнуганы” умсугуйбуттар. Харчыга хараҥаран хабарҕалаһан хаччыгынаспыттар, үпкэ үлүһүйэн үөлээннээхтэрин үөрбэҕэ үөлбүттэр. “Көҥүлүнэн биэрбиккэ көмөлөспүт өҥөтүгэр” күрүлүүр күнүс көрдөрөн туран албынныыр адьынаттаах атамаан суут-сокуон суоһар хараҕар хаптарбакка аа-дьуо айбардыыр…
Тугун сүрэй, доҕоттоор?!! Хара норуокка хас хардыы харчынан ааҕыллара абытайыан!! Арай былыр Суоһалдьыйа Толбонноох эргэ сүктэригэр итиниэхэ маарынныыр, умнуллубат усулуобуйа туруорбут сурахтааҕа. Кэлэр кэрэ кэскили хаарыаннаах бар дьоммор хаамар-хамсыыр хайҕаллаах хартыына гынаары сиэр-майгы тупсуон туһунан кыратык да кыбыппатах, былааммар быктарбатах эбиппин. Итини баҕас, арааһа, алҕаһаабыппын дуу: онтуката да суох өйдөнүө дии санаатаҕым, албаннаах атастарыам, дьоһуннаах доҕотторуом!..
Эмтиэкэҕэ, балыыһаҕа баһаам киһи баар. Хайдах хайдаҕый, хайа даа ыарыы төрүт суох буолуоҕа диэн ыралаабытым ээ. Эдэрдии эрчимниир, эбэн эттэххэ эдэри эргитэр, сылаа ааһар, күүс киирэр өлбөт мэҥэ уутугар уруулуу уһулуччулаах убаҕаһы (“жизнетоксины”) ыпсаран ыйыппыппар сахалыы сатаан саҥарбат саха куо барахсан куттаммыттыы көрдөҕө үһү. “Кыратык тиийиммэт эрэйдээх” дии санаатаҕа. Чэ сөп, суоҕу суоруохпут дуо…
(Былатыан Өлөксөөйөбүс, соччо алҕаһаабатаххын. Америкаҕа киһини эдэригэр түһэрэр эми айбыттар. Дьикти бэрт! Ол эрээри биир “ноолоох”: бас быстар сыаналаах. Улахан баай өттө үйэтин лаппа уһатар кыахтаммыт. Кини уһаабыт олоҕо муҥурданыытыгар, баҕар, өлбөт мэҥэ уутун да айыахтара. Оччоҕо сорох дьон төрүт-уус баай өттө төрүт өлүө суоҕа. Дьэ, оччотугар наар баай өттө чэчирээн-чэлгийэн, бараммат баай-дуол, уостубат уйгулаах олох туругуруо турдаҕа…).
“Амтаннааҕа” атын: боростуой бороһуоктуун боччум-бойом сыаналаах. Элбэх эппиэтинэстээх эмп суута эҕэлээхтик-эриэккэстик этэр эбит: “Суох мастааҕар кытаанах – өлөр алмаастааҕар кытаанах! Ыксаабыт ылыаҕа!!”
Былатыан Өлөксөөйөбүс дьоллоох Дьокуускай аҥаара омук куоратыгар маарынныырын муодаргыыр. Өйдөөх хараҕынан өтөрү-батары көрүтэлиир: Маркс-Энгельс, Ленин-Сталин мэтириэттэрэ да, эрчимнээх этиилэрэ да ханна даҕаны суох. Аһаҕас этинэн билэ, сытыы-сэргэх өйүнэн сэрэйэ охсор: Сэбиэскэй былаас сыттыын-сымардыын сиик кэриэтэ сир ийэттэн ситэри симэлийбит. Хаһан да хараастыбатаҕын харааһынна, хахай сүрэҕэ халыаннык хамсаата, хотой уоттаах сүрэҕэ холуоннук хомойдо. Оннооҕор түүнүктээх түрмэҕэ сытыта сытыарбыттарыгар саргылаах санаата самныбатаҕа, өрөгөйдөөх өйө өһүллүбэтэҕэ. Ханнаный халыйар хааннарбыт хаарыаннаах самныбат саргыта, сааскы күнүм тахсыыта?!! Ханнык силлиэлээх холорук силлиэрэн-боллоорон ытыллан-ыһыллан ааҥнаан ааста?.. Эрэйдээмэҥ – этиҥ: бааһырбыт сүрэхпин уоскутуҥ!!! Ок-сиэ-ньии! Үөлээннээхтэрим былаҕайга былдьаммыт Былатыан бырааппыт былааһын былдьаппыт диэхтэрэ буоллаҕа…
Улуу учууталбыт Ленин эппитэ дии: “Сүдү ыра – сэссийэлиисим…” Итини имэҥнээхтик итэҕэйэбин, эрчимнээхтик эрэнэбин. Ол да иһин Толоруулаах Доропуун дьүдьэйбэт дьүһүлгэнинэн дьүһүйбүтүм: …коммунизм олоҕо олохсуйан, сир үрдүгэр эрэй-буруй диэн, аас-туор, ытыыр-ынчык диэн, сор-муҥ диэн суох буолуоҕа, сүтүөҕэ …Саха сиригэр Өктөөп революция сүүс сылын туолуутугар дьоллоох олох, коммуна саарыстыбата олохсуйда. Ити баҕам бастыҥын, ырам ытыгын ый-күн ыһыаҕа гынан ыспыттара кытаанах кыһыылаах, доҕоттоор!..
Улуу киһи уолҕамчы буолбат. Уһун санаалаах, киэҥ көҕүстээх. Былатыан Өлөксөөйөбүс тоҕус күннээх түүн оллоонноон олорон толуу толкуйга түстэ. Өлбөт өй, өргөстөөх өрөгөй куората Москубаҕа 1927 сыллаахха сылдьан дойдубун, бар дьоммун ахтан ыралаабытым. Ыралыырга буруй суох. Коммуна буойуна хотой хорсун коммунист көнөр көҥүл күндү олоҕун тоҕо өйбөр-санаабар өтө көрөн-оҥорон ойуулаабат-оһуордаабат буолуомуй?!! Тоҕо хомоҕой хоһооммор хоһууннук-хотоойутук холбуом суоҕай?!! Оннооҕор түҥ былыр “ырай олоҕор” ыҥыраллара, “күн куоратыгар” күүлэйдэтэллэрэ, “көмүс үйэҕэ” көччүтэллэрэ… Ону утуопуйа диэн уордайан уодьуганныыллара.
Ситэри сиппит олоҥхо үс үйэлээх диэн ааттыыллара-ааҕаллара. Онно олоҕуран оломноотоххо, оччотугар үүт-сүөгэй далбардаах, уостубат уйгулаах Омоллоон олоҕо үс төгүл үс үллэр үйэнэн үрдүктүк үүнүөҕэ. Кэпсээн киэргэлигэр киэптэтэн, эрдэҕэс улар саҕа эрдэлээн эппит эбиппин. Хараҥа хаайыыга хатан хандалынан хабырдык хатаммытын хампарытан, кылаабынайа кылааннаах кырдьыгым кыахтаахтык кыайда. Кыа хаан олбохтоох кыһыл үйэбит кытаанахтык кыйдаммытыттан кыһыйбытым-кыыһырбытым иһин, билиҥҥи кэминэн билгэлээн биллэхпинэ, кэрэмэс киһи аймах өй-санаа, билии-көрүү, үлэ-үөрэх күлүмэх күтүр күүһүнэн ытык ыратын ыпсарар, баараҕай баҕатын барҕардар, кырдьыга да, кылаан кыахтаах. Аҥаарыма Арассыыйаны анаардахха, сүүнэ күүстээх буулаҕа бухатыыр Сүгээнэп сүгүнүнэн сүктүбэт сүдү киһи быһыылаах. Ил Түмэнинэн түмүллэн-түмсүһэн, дуулаҕа Дууманан дуумайдаан-толкуйдаан тобулан, кыра-хара дьонунан кылаан-өргөс үүннэрэн, быыбарынан быһаарсан, бассабыык баартыйа баттаммыт туһугар байҕаллыы бааллыран барҕарыах бадахтаах…
Былатыан Өлөксөөйөбүс өссө элбэҕи этиэҕин симиттэн ситэ сэһэргэспэтэхпиттэн кэмэ суох кэмсинэбин. Чэ, ол эрээри бу даҕаны үчүгэй. Наар аһара түһэн үөлээннээҕи үөрбэҕэ түһэрэн иһэр үөдэн үгэһин үлүгэрдээх үйэҕэ үөдүттэхпит үһү.
Былатыан Өлөксөөйөбүс сөрү-сөпкө этэр эбээт. Киһи барахсан – айылҕа маанылаах оҕото, орто туруу бараан дойду хайҕаллаах хаһаайына, бастакы-бастыҥ баһылыга:
Сир ийэ – биһиэнэ!
Сирэм күөх – биһиэнэ!
Түмүктүү эптэххэ, бэрт бэрдэ өтө турар. Мээнэҕэ бэхтибэт-бэриммэт. Былатыан Өлөксөөйөбүс хараҕа уоттанна, сырдык мөссүөнэ сэргэҕэлэтэ сэргэхсийдэ, кэрэхсэтэ кэрэтийдэ. Имэҥнээх санаанан, илбистээх ырыанан ыҥырбыт бар дьоно барабаан охсон баргыһан эрэр эбит. Ытык кырдьаҕас кэрэ кэскили кэрэһилиирин атыыр ахтылҕана алтанан аатырда, уонунан уоҕурда. Онуоха хаан-уруу норуота хоолдьуктуун хоҥкуйда, сүһүөхтүүн сүгүрүйдэ. Оо, бу дьолу! Өйдүүн-санаалыын. Куттуун-сүрдүүн, сүрэхтиин-быардыын биир эбиппит. Ырыалыын-ыралыын!!
Олоҥхоҕо ойууланар айыы аймаҕын дьоллоох-соргулаах олоҕо киһи аймахха кэнэҕэһин кэнэҕэс кэхтибэттии кэлиэхтин! Улуу убайбыт бастыҥ баҕатын, ытык ыратын:
Ким кыайыай! Ким хотуой!
Ким кэлэн туормастыай!..
Ким кыайыай! Уруйдааҥ!!!
Ким хотуой! Уруйдааҥ!!!
Уйбаан Мөлөкүүрэп,
тыл үөрэҕин хандьыдаата
Чолбон. – 2017. – 12№
