Былыр, биһиги бастаан оскуолаҕа киирэрбит саҕана, ытыс саҕа, осумуой кумааҕы эчи күндүгүн эриэхсит! Таҥас бэчээтин, чэй, кэмпиэт суутун дьааһык хаппаҕын ис өттүгэр биитэр балаҕан сэбиргэнэтигэр сыһыаран баран, көрө сылдьарбыт. О, ол күндү да буолар этэ…
Оттон улахан дьон суруктаах кумааҕыны олус суолталыыллара, ыйааһына букатын ураты этэ. Сурукка саамай кырдьыктаах, саамай боччумнаах, саамай ыраас тыл эрэ киирэр курдук кинилэр саныыллара, «бэчээтинэй тыл» туһунан оччотооҕуга норуот өйдөбүлэ ити курдук бэрт ностойуун этэ.
Мин тус бэйэм сахалыы кинигэттэн аан бастаан ханнык эрэ таҥара, малыыппа кинигэтин көрөр этим, Таатта оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, «Образцы народной литературы якутов» диэн и букатын хойут, 1935 сыллаахха, илиибэр тутан аахпытым. «Саха саҥата» сурунаалы эмиэ ити дьылларга эрэ библиотекаҕа көрбүтүм. Ол оннугар Филипп Федоров диэн мин күтүөтүм, букатын үөрэҕэ суох киһи, «Саха саҥата» сурунаалга бэчээттэммит ырыалары нойосуус билэн бэркэ диэн туойар буолара. Кини «Таатта ырыатын», «Сут дьыл» ырыатын, «Сайын» ырыатын бэркэ диэн ыллыыр этэ. Кэлин билбитим, ити ырыалар 1912 уонна 1913 сыллардаахха тахса сылдьыбыт «Саха саҥатыгар» бэчээттэммит эбиттэр. Кини олору аахтаран истэн баран өйүгэр илдьэ сылдьан туойар эбит.
«Саха саҥата» сурунаал, революция иннинэ үөскээн, дьылҕата кытаанах этэ. Кини, билиҥҥи тылынан эттэххэ, прогрессивнай суолга турар буолан, 7 эрэ нүөмэри таһаарарын кытта ыраахтааҕы былааһа саппыт, саха саҥатын истэри наадалааҕынан аахпатах. Бу сурунаалга саха бастыҥ народнай ырыаһыттарын ырыалара, ону таһынан А.Е. Кулаковскай, А.И. Софронов, П.Н. Черных айымньылара бэчээттэммиттэрэ.
Оччотооҕу кэмҥэ Россия эбэ хотуҥҥа революция уһугуннарыылаах тыына сылтан сыл аайы күүһүрэн испитэ. Прогрессивнай өй-санаа бэл ыраах Саха сиригэр илэ-бодо тэнийэн барбыта. 1914 сыллаахха куорат оскуолатын үөрэнээччилэрэ «Юность» диэн ааттаах «еженедельный прогрессивно-литературный» диэн илиинэн суруллар сурунаалы таһаарбыттара.
Бу сурунаалга саамай итиитик Платон Слепцов үөрэнээччи кыттыбыт эбит. Кини Ойюнский уонна Жехсорусцов диэн псевдонимнарынан нууччалыы даҕаны, сахалыы даҕаны хоһооннору, ыстатыйалары үгүстүк суруйталаабыт эбит.
Онон Ойуунускай 1914 сылтан ыла Ойуунускай буолан революция идеятын, литература сайдарын иһин, уһулуччулаах охсуһууга эрдэттэн туруммут эбит.
Биһиги сахалыы сурунаалбыт 50 сааһын бүгүн бэлиэтиир эбит буоллахпытына, ону П.А. Ойуунускай бэрт эрдэттэн оҥкуллаабытын илэ харахпытынан көрөн, киниэхэ эмиэ махтанан ааһыахтаахпыт.
Саха тылын, суругун, саха общественнай өйө-санаата сайдарын туһунан, П.А. Ойуунускай олус да эрдэттэн оноон көрөн, олус да чаҕылхай дириҥ өйдөбүллэри этэн кээспитин киһи сөҕөр.
«Ни одна блестящая, ценная мысль, зародившаяся в голове гражданина, не должна исчезать, потухать, она должна выливаться, выражаться в могучих словах, в звонких песнях, в ярких поэтических образах.
Трудовой народ Якутской Автономной Советской Социалистической Республики не только должен уметь читать и писать на своем родном языке, он должен на этом языке общественно мыслить и художественно творить, как мастер, как гений…
Надо приняться за дело и начать издание на якутском языке газет, научно-художественных журналов. Надо сдвинуть все спящие силы республики! Пора работать! Пора творить!..» (Газ. «Авт. Як.», 25 авг. 1922 г.)
Биһиги үйэбит бастакы сурунаала «Чолбон» революция кэнниттэн эрэ тахсар буолта. Бу сурунаал тахсыытын П.А. Ойуунускай (кини оччотооҕуга ЯЦИК председателэ этэ) быһаччы эккээйилэспитэ чахчы буолуо диэн сабаҕалыахха сөп. «Чолбон» сурунаал кута-сүрэ, тыын угар, кыым күөдьүтэр салайааччыта, урукку наборщик, өйдөөх-санаалаах элэккэйэ, сүрэхтээх-дууһалаах ырааһа, нарына, уйаҕаһа – поэт, прозаик, драматург Анемподист Иванович Софронов этэ. «Чолбон» икки Софронов икки, мин санаабар, арахсыспат биирдэр.
Биһиги уус-уран сурунаалбыт «Чолбон»,«Кыһыл ыллык», «Хотугу сулус» өссө сэрии бириэмэтигэр «Альманах» диэн хас да ааты ылына сырыттар даҕаны, сүрүн идейнэй-политическай тосхоло биир – народность, партийность принцибин тутуһар. Уус-уран таһымын сылынан-дьылынан араартаан көрбүт суох, редактордар эрбэхтэрин суола син, бука, биллэрэ эбитэ буолуо да, ол туһунан боппуруос.
Хайа да суруйааччы бэйэтин кэмигэр үөскүүр, бэйэтин кэмигэр айар. Саха литературатын саҕалааччылар А.Е. Кулаковскай, А.И. Софронов, Н.Д. Неустроев «Саха саҥатыгар» уонна «Чолбоҥҥо» бэчээттэммиттэрэ. П.А. Ойуунускай сурунаалы кэтэспэккэ, хара бастакыттан бэйэтэ туһунан тахсан испитэ. Билиҥҥи суруйааччылартан, «кырдьаҕас көлүөнэнэн» ааттанааччылар, холобур, Эллэй, Амма Аччыгыйа, Уурастыырап, Заболоцкай «Чолбоҥҥо», «Кыһыл ыллыкка», «Хотугу сулуска» барыларыгар бэчээттэммит, бэчээттэнэ турар, уһун үйэлэммит, дьоллоох суруйааччылар буолаллар.
Хайа баҕарар отчут хотуурунан бастаан тэлэн тахсыбыт ходуһатын кэриэстии саныыр. Ол бастакы тэлиититтэн көрөн, дьон, хайдах охсооччу буолууһугун сылыктыыр буолааччылар. Үтүө охсооччу буолар киһи хотуурун суола-ииһэ, хадьымала, тэлиитэ, холо-хонноҕо биллэр буолааччы дииллэр. Оттон мас кэрдээччини былыргылар сүгэтин олугун көрөн сыаналыыллар. Ол сүгэ олуга барытын кэпсиир: сүгэтэ төһө сытыытын, олуга төһө киэҥин, охсуута төһө хотутуулааҕын, илиитэ сүгэтин угугар төһө сыстаҕаһын, хараҕа төһө ууһун.
Онон суруйааччыга даҕаны бастаан бэчээккэ биэрэр айымньытын эппиэтэ улахан. Мөлтөх айымньыны мүччү туттаран бэчээттэттэҕинэ, ол киһи онон үйэтин да тухары оннук ньымаҕа үөрэнэн хаалыан сөп.
Миигин тус бэйэбин 1926 сыллаахха «Чолбон» сурунаал «Өлүөнэ өрүс» диэн кэпсээмминэн литература түһүлгэтигэр таһаарбыта. Бука, үөрүүм улахан эбитэ буолуо – бастакы гонорарбын ылаат, «Ленинец» диэн кинигэ маҕаһыыныгар сүүрэн тиийэн, Лермонтов кинигэтин атыылаһан, кэриэс-бэлиэ сурук оҥорбутум. Ол кинигэм билигин да баар.
«Чолбон» редакцията, бэчээттээбэтэҕинэ даҕаны, миигин син биир өйүүр этэ. Холобур, 1926 с. 2-с нүөмэрин «Буостатын дьааһыгар» суруйан турар: «Т.Уо. ”Төрөөбүт үрэҕим таптала“ барбат. Атынна суруй, суруйар тылыҥ бэт кэрэ имигэс эбит». Редакция бу аҕыйах тыла миэхэ онтон билиҥҥэ диэри олус истиҥ хайҕал курдук өйдөбүлү хаалларбыта, суруйан иһэргэ тирэх биэртэ.
«Чолбон» 1927 с. 3-4 №-гэр Амма Аччыгыйын бастакы «Ийэ» диэн хоһооно бэчээттэммитэ. Бу хоһоону, редакция аанын урут аспыт киһи, мин илдьэн биэртим. Николай Егорович сытыы соҕус киһи буолуо этэ да, бэйэтин айымньытын «хаамтарыыга» сытыырхайа сатаабат эбит этэ. Эллэй Урааҥхаайап хоһооно бэрт кырасыабайдык 1927 сыллаахха 5-с нүөмэргэ бэчээттэммитэ. Оттон билиҥҥи Күннүк Уурастыырап «Соҕотох хахыйах» диэн хоһооно эмиэ ити сыл 7-с нүөмэргэ тахсыбыт эбит.
Онно кини, В. Агзи-и-и….. диэн илии баттаан баран, биэс туочуканы туруорбут. Toҕo баҕас туочуката үксэ эбитэ буолла?..
Кэлин Н.Е. Мординов, С.Р. Кулачиков, В.М. Новиков бэйэлэрэ сурунаал эппиэттиир редактордара буолуталаабыттара.
Кэнники көлүөнэ суруйааччыларга сорохторугар «Кыһыл ыллык», сорохторугар «Хотугу сулус» күндү буолуоҕа, аан бастаан хотоҕойдоругар куорсун анньан биэрбиттэринэн.
Билиҥҥи «Хотугу сулус» киэҥ биллиилээх сурунаал буолбутуттан, мин үөрэ эрэ санаабаппын, киэн туттуу оҥосто саныыбын.
«Чолбон» сурунаал тахсыытыттан бэлиэр үйэ аҥара ааһа охсубут эбит. Санаатахха, бэҕэһээ курдук да, биһиги көлүөнэттэн сорохпут бэлиэр нэк бэргэһэлэнэн хаалбыт.
Убайбыт Былатыан «Кыһыл Ойуунун» бастаан бүтэрэригэр 1922 сыллаахха суруйбут эбит: «Тыл муҥа баар улахан муҥ, ол да эрээри тыл маастарын үөрэр үөрүүтэ муҥунааҕар элбэх, кинитээҕэр минньигэс… Тыл муҥа – соргу дии саныыбын…».
П.А. Ойуунускай бу этиитин үс кырыылаах тааска, үйэ тухары хаалар гына, суруллуохтарын сөптөөх тылларга холуйабын.
Буор сыбахтаах балаҕаҥҥа төрөөбүт, саппыр-иппир саары, сарыы этэрбэстээх саха уолаттара сурук үөскээн, сурунаал, хаһыат тахсан, советскай литература чээл күөх кырсыгар үктэнэн, норуоппут күүтэбилин кыра да буоллар боруостуу сатаан, син хор, бу дьон буоллахпыт, аҕа баһын тосту олордохпуг.
Бастакы хардыыттаи үйэ аҥара ааспытын кэннэ, эргитэ санаан көрдөххө – махтала кимиэхэ да буолбатах – махтала Советскай былааска! Улуу Лениҥҥэ!
Бүгүҥҥү сурунаал үлэһиттэрэ «сурукка киирэр тыл» суолтатын, ыйааһынын куруутун улаатыннаран, үтүө мас ууһун курдук умнаан, үтүө көмүс ууһун курдук кыладыйан иһиэхтээхтэр. Айар тыл илбиһигэр, хомуһунугар угуйар, уккуйар, уһуйар кыһа уотун куруутун, биирдэ да мөлтөппөккө күөдьүтэ, күндээрдэ туруохтаахтар. Советскай саха литературатын төрүттээбит төлөннөөх сүрэхтээх, уоттаах тойуктаах П.А. Ойуунускай убайдаатар убайбыт, аҕалаатар аҕабыт традициятын, кэриэһин энчирэппэккэ олохтуохтаахпыт.
Киһи эппитэ: «Айар тыл абыгар ылларбыт, этигэр-хааныгар илбистээх хомуһун иҥмит киһи бу сир үрдүгэр бэйэтин дьоллооҕунан ааҕыныах тустаах… Саха тыла сайдыан баҕарабын, сайдыа диэн бэркэ эрэнэбин».
Биһиги саха бүгүҥҥү суруйааччылара бэйэбитин дьоллооҕунан ааҕыныахпытын баҕарар буоллахпытына, убайбыт П.А. Ойуунускай ити кэс тылларын биир да мүнүүтэҕэ умнуо суохтаахпыт, тыл төрүүр муҥуттан куттаныахтааҕар-дьулайыахтааҕар эбии сэтэрэн, үлүһүйэн, уһуллан, эрдийэн, хатарҕаан, тэбиэстэн иһиэхтээхпит, «сурукка киирэр тыл» сүдүтүн, суолталааҕын толору өйдүөхтээхпит.
Суорун Омоллоон,
Саха АССР народнай суруйааччыта
Хотугу сулус. – 1976. – №10
