ТИМОФЕЙ СМЕТАНИН
(25.11.1919-04.08.1947)
Тимофей Егорович Сметанин — поэт, прозаик, драматург. 1946 сылтан ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Орто Бүлүү улууһун Тыайа нэһилиэгэр (билиҥҥинэн Кэбээйи улууһун Тыайа нэһилиэгэр) төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы потребкооперация техникумун бүтэрэн төрөөбүт оройуонугар үлэлии сылдьан 1942 сыллаахха атырдьах ыйыгар Кэбээйи оройуонунааҕы военкоматынан Кыһыл армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыт.
1943 сыллаахха Бас командование резервэтин 13-с туспа миномет биригээдэтин 284-с нүөмэрдээх минометнай полкатын салайар взводун телефониһын, старшай телефониһын быһыытынан 24-с артиллерия ди- визиятыгар киирэн Брянскайдааҕы, 2-с Прибалтикатааҕы фроннарга хор- суннук сэриилэспит. 1944 сыл тохсунньутугар ыараханнык бааһыртаран госпитальга эмтэнэн баран Саха сиригэр эргиллэн кэлбит.
1943 сыллаахха «Саллаат сүрэҕэ» хоһооннорун хомуурунньуга бэчээттэм- мит. Саха элбэҕи эрэннэрэр суруйааччыта Покровскайга оройуон хаһыатыгар үлэлии олорон фроҥҥа ылбыт бааһа бэргээн эдэр сааһыгар өлбүт.
«Хорсунун иһин», «Бойобуой үтүөлэрин иһин», «1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.
САЛЛААТ АХТЫЛҔАНА
«Кыратык нук гынан ыллым.
Түһээн Ленаны уонна кинини көрдүм.
Төрөөбүт Сахам сирин ахтабын даҕаны.
Билигин инники кирбиигэ баарбын».
(Саллаат дневнигиттэн)
- Эн сахаҕын дуо?
- Кэпсээ!
Оо, хайдах кэрэний, үөрүүлээҕий, фроҥҥа саханы көрсөр, сахалыы тылынан саҥарар!
Бу биһиги, саха уолаттара, ыраах Лена уолаттара, тыһыынчанан көһү чиэрэстээн кэлэн, Европа хонуутугар киһи аймах өлөр өстөөҕүн Ийэ дойдубутуттан ыраастыыр улуу охсуһуу буойуннара
буоллубут! Бу биһиги, саха уолаттара, сэбиэскэй дойду араас тылынан саҥарар омуктарын биир дьолго, биир сыалга түмүллүбүт тимир холуоннатыгар холбостубут!
Төрөөбүт норуоппут — саха норуотун — аатын босхолооччу, дьолу, олоҕу аҕалааччы аат быһыытынан охсуһуу уоттаах хонууларыгар, босхоломмут куораттар улахан уулуссаларыгар хаамтарабыт.
Олоруҥ, сахалаар, кутаа тула. Олоруҥ, сэһэргэһиэҕиҥ. Олох, кэскил туһунан кэпсэтиэҕиҥ. Бу куударалаах бэстэр, бу дэхси кырдал, — кинилэри биһиги босхолообуппут, бу куһуок сир иһин хааны, көлөһүнү тохпуппут буолбаат!
Уулаах балык, дьиэлээх баһылык курдук сананыҥ, сахалыы хойуу чэйдэ оргутуҥ.
Бүгүн сынньалаҥ, сарсын охсуһуу, дэлэй-былас сэһэннэ тэнитиҥ, ааспыты, баары, кэлэри кэпсэтиҥ!
Саха уолаттараа, улуу охсуһуу буойуттараа! Саалаах саха уола ханна-ханна тиийдэ, хас фронт учаастагын аайы саха аатын ааттатта?!
Киһи аймах дьылҕатын быһаарар улуу охсуһуу буойунунан саха уола аан маҥнай буолла. Эт-эппит сылыйдаҕын, сүрэх-быар сылаанньыйдаҕын, тоҕо баҕас үчүгэйэй! Бэҕэһээ уот анныгар охсуһууга сылдьыбыппыт, өлүү, олох мээчигэ буолбуппут. Оттон билигин сүүс грамм кэнниттэн хатан мохуорканы тардабыт, бу кэпсэтэ сытабыт.
Санаа чэпчэки кынатыгар олордон көтөҕөр. Көтүтэр. Төрөөбүт сиргэр тиэрдэр.
Оо, көрбүт киһи көмүөлүн көтөҕөн эрэр күүрээннээх Лена эбэ ньуурун, хаампыт киһи сааскылыы сэргэхсийбит кини биэрэгин устун!
Даа, биһиги өйдүүбүт, өйдүүбүт эн биһигини хайдах атаарбыккын. Тииттэр быыстарынан тиһэх сыдьаайыҥ кынчаал биитин курдук кылбас гынан хаалбытын.
Эн куоласкар ытабыл-соҥобул, ыар санаа музыкатын истибэтэхпит, эргиллибэт сырыыга, букатыннаах өлүү суолугар атаарар ийэ уулаах хараҕын эн ньуургар көрбөтөхпүт. Улуу дьыалаҕа оҕолорун атаарар хотун ийэ холку сэбэрэтин ылыммытыҥ, киэн туттар кэскиллээх ырыатын ыллаабытыҥ. Чопчу-чопчу долгуннарыҥ тойуктана, ымаҥтырым долгуттарыҥ ырыалана сыппыттара: «Оҕолорум, ыччаттарым,
Улуу суолга бараҕыт.
Лена аатын хараардымаҥ,
Саалаахтан самнымаҥ,
Охтоохтон охтумаҥ,
Уруй, айхал!»
Улуу Лена ийэбит сылаас паарынан сыллаан ылбыта, уран чопчу долгун уостарынан уураан хаалбыта.
Лена ийэбит алгыс намчы тойуктарын, атаарар нарын ырыаларын кэнниттэн, чопчу-чопчу долгуттара логлоруттан, дьирбии-дьирим долгуттара дьигиһийэн, тоҕус баалын түһэрэн, силбиэтэнэ сыппыта. Таас кыһамнарын кыһарыйан кычыгыраппыта. Сир биэрэктэригэр тахсан сигирийэн ылбыта, буор боллохтору бурал-сарал ыспыта. Кыынньар кыһыл баалынан кырылаабыта.
Сөрүүн, тымныы паарынан сирдиргэччи тыыммыта. Лена ийэбит биһиэхэ ньиргиэрдээх ырыаны ыллаабыта:
«Мин курдук күүстээх буолуҥ,
Мин курдук уохтаах буолуҥ.
Көмүөлү көлбөрүтэр Күүрээннээх күүһүнэн,
Таастары дьалбарытар Дьалхааннаах түөһүнэн Өстөөҕү үүрүҥ,
Үйэ-саас тухары үлтүрүтүҥ!»
Итинник тыллары дохсун долгуттар туойбуттара, балкыырдаах бааллар ыллаабыттара.
Даа, биһиги өйдүүбүт — Лена ийэбит хайдах атаарбытын: саалаах саха уолун кулгааҕар кини долгуннара куруук куугунуур, саха уолун хараҕар кини унаар солко ньуура куруук суһумнуур. Оо, үчүгэйгин, кэрэҕин да, Лена! Ама, хайа саха эйигин ахтыбат, таптаабат буолуой? Эн биэрэккэр кини үөскээбитэ, улааппыта, эн биэрэккэр кини дьол, таптал диэни өйдөөбүтэ буолбаат! Кинини эн киил эттээбитиҥ, кинини эн эрчимнээх сүрэхтээбитиҥ!
— «Ийэ дойду иһин!» — диэн хамандыыр хатан куолаһа атаакалыыр байыастар үрдүлэринэн тэни- йэр. Оччоҕо саха уолун хараҕар Лена көстөр, күөх биэрэк, олорбут дьиэтэ. Кыыс дьахтар томтойор түөһүгэр уол оҕону күөрэччи көтөҕөн ылар. Уһун хара суһуох долгуннара, ньүөл кыһыл уостара — ити барыта Ийэ дойду.
Ити иһин саха уола иннин диэки эрчимнээхтик барар, өстөөҕү, буомнары үлтү хаамар. Ити иһин кини ытар буулдьата сыыспат, анньар ыстыыга халтарыйбат.
Ийэ дойду!
Ийэ дойду таптала күүстээх даҕаны!
Оо, кэрэ да, үтүө да Сахабыт сирэ!
Оо, кырасыабай да, күндү да киэҥ Ленабыт!
Саха сиригэр элбэх ээ, киһи ахтара, саныыра. Соҕотох Лена суһумнуур сүүрүктээх унаар солко урсуна, кини баай-дэлэй биэрэктэрэ саханы тардар, ыҥырар. Ама хайа саха долгуйбакка саныаҕай театрга олоҥхону көрө олорорун?! Ама хайа саха сүрэҕэ дьырылаабакка өйдүөҕэй саха кыыһа кэрэ куолаһынан ыллаан дьырылата, көрөн-истэн тырымната турарын?! Ама хайа саха кулгааҕыттан тахсыаҕай — ыскырыыпка сахалыы ырыаны санньытар, унаарытар, күүрдэр, көтөҕөр тыаһа?! Ким умнуой чанчыгын астара маҥхайбыт саха музыкатын аҕатын имигэс илиилэрин, ырыа-тойук алыптаах чыычааҕа сүрэххэ киирэрин?!
Саха сирин үрүҥ көмүһүнэн кыыдамныыр, тыала суох тымныы кыһына, Саха сирин мутукчата- сибэккитэ муҥутуур күннээх самаан күөх сайына — ити барыта кэрэ, барыта күндү.
Төрөөбүт дойду! Төрөөбүт дойду таптала күүстээх даҕаны! Ахтылҕана уохтаах даҕаны! Ийэ дойдубутугар эйиэхэ хаһан эргийэн тиийэбит?! Хаспыт тиийэр?..
Санаарҕаан санньыйар буолумаҥ, сахалаар! Сэриини, эрэйи бүтэр уһуга суох курдук санаамаҥ! Биһиги да олох олоруохпут, оҕо төрөтүөхпүт. Биһиги да кэрэ киэһэлэри атаарыахпыт, түптээх нус- хас кэмнэри аһарыахпыт. Ама да, билигин илбис дьиикэй аллараһын, күлүүтүн истэрбит иһин, биһиги да кыыс дьэҥкэ күлүүтүн, олох музыкатын сүүрүгүн истиэхпит, билиэхпит. Ама да, билигин өлүк, буорах сытынан тыынарбыт иһин, биһиги да уһун хара суһуох сытын сыллыахпыт, сыһыы- кырдал сытыы-дыргыл арамаатынан тыыныахпыт.
Олох күүтэр биһигини, табаарыстар, дьоллоох олох. Эн, кини, мин — биһиги баҕарар олохпут, биһиги бары таптыыр олохпут. Кини көмүскэлигэр охсуһууга киирэбит. Кини туһугар хааны, көлөһүнү тоҕобут. Ол олох дьылҕата бу охсуһуу хонуутун уҥуоругар, кини сүрэҕин кыымнара биһиги хас штурмалаан ылар куораттарбытыгар.
Биһиги өстөөҕү кыайыахпыт. Немец умаппыт уотун бэйэтин хаанынан умуруоруохпут. Кыайыы кэнниттэн кэлэр кэрэ олоххо олоруохпут. Лена күөх биэрэктэрин көрүөхпүт, кыыс сахалыы ырыатын истиэхпит. Ол дьоллоох күҥҥэ биһиги тиийиэхпит, итиниэхэ биһиги эрэллээхпит.
Тыһыынча тоҕус сүүс түөрт уон биирис сыл ааспыта.
Немец, ыраах туран, уохтаах орудиелар уоттарынан урусхаллыаҥ суоҕа, тааҥкалар тимир тиһи- ликтэринэн тэбистэриэҥ суоҕа! Бэл, онно тулуйбуппут, бэл, онно уот, тимир дьулурҕанын туппуппут.
Кырдьык өттө кыайыаҕа диэн аан дойду этэр, үтүө өттө баһыйыаҕа диэн бар дьон баҕарар. Кырдьыктаах өттө төһөҕө да кыайар, кырдьыктаах өттүгэр сырдык күүс кыттыһар. Хара санаалаах төһөҕө даҕаны кыайтарар, улууну, кэрэни утарбыт төһөҕө да умсар. Кини иҥиирдээҕин да иһин, этин быыһа хараҥа дьыалатын чиэрбэтиттэн сытыйар.
Биһиги өстөөҕү кыайыахпыт, дьоллоох күҥҥэ тиийиэхпит.
Сэрии диэн сэрии. Сэрии сиэртибэтэ суох буолбат. Баҕар, биһигиттэн ким эмэ өлүө. Ол эрээри биһиги мээнэҕэ өлүөхпүт суоҕа.
Саха өлүүнү нууччалыы көрсөргө үөрэннэ.
Биһиги хас тохтор таммах хааммыт, уот буолан, фашист уйатын уматыаҕа.
…Саха уола куһаҕан сааһыт дуо? Саха уола сэрии дьыалатын куһаҕаннык билэр дуо? Суох!
Охсуһуу хонуутун дьулааннарыттан куттанан уҥуоҕа салҕалаабыты мин көрбөтөҕүм. Дубук-дабык туттан, мүччүргэннээх мүнүүтэлэргэ түһэн биэрбит саханы мин билбэтэҕим. Хата, хайҕаммыт, таптаммыт элбэх саханы билэбин, хорсуннар ааттарын куруук истэбин.
Бэҕэһээ куораты ылыы кэнниттэн «сахалар хорсуннук сэриилэһэллэр» диэн батальон хамандыыра пуолка хамандыырыгар эппитин истибитим. Сүрэхтиин үөрэбин. Мин тоҕо үөрбэт, киэн туттубат буолуомуй? Мин сахабын эбээт! Ити иһин сахам норуотун таптыыбын, ити иһин Сахам сирин ахтабын.
Хара харахтаахпын, уһун суһуохтаахпын саныыбын. Харахпын быһа симэн, кинини көрөбүн… Эн ырааххар хайдах маннык чугаскыный? Мин эйигин бу турар курдук көрөбүн: бу эн муннуҥ, бу эн иэдэстэриҥ, бу эн хара ньалака баттаҕыҥ санныгар… Суох, бу курдук куһаҕан, эн суһуоххун түөскэр түһэрэриҥ үчүгэй. Бу курдук, бу манан, түөһүҥ үрдүнэн намылыччы түһэрэриҥ…
Оок-сиэ, дьикти даҕаны. Билигин сэрии туһунан, өлүү туһунан кэпсэппиппит, политикаҕа тиийбиппит. Онтон эмискэччи кыыс туһунан, таптал туһунан.
Саллааттар! Чэ буоллун! Таптал, кыыс туһунан сэһэргэһиэҕиҥ. Ким бастаан саҕалыырый? Миигин этэҕит. Тугу эһиэхэ кэпсиэмий?
Мин саллааппын. Мин эмиэ ааспыт кэрэ күннэр, кэлэр кэскиллэр тустарынан үтүө санаанан тубураабыт сүрэхпин манньытабын, ахтылҕаммын таһаарабын.
Билигин субу мүнүүтэҕэ ханна буолуой мин хара харахтааҕым, тугунан дьарыктанара буолуой мин уһун суһуохтааҕым? Хайа эмэ хатыҥ төрдүгэр кинигэ ааҕа олороро буолуо дуу, эбэтэр, тэһийбэтэхтии өрө тыына, түннүккэ турара буолуо дуу?
Суох! Мин доҕорум оннук буолбатах. Бу кэмҥэ кини миэстэтэ онно буолбатах, кини эмиэ сэриилэһэр. Мин ону истэбин, мин ону көрөбүн. Кини үлэ ортотугар. Күүс үлэ. Оо, үчүгэйгин, кэрэҕин даҕаны ман- ныккар, үлэлии сылдьаргар. Дьэдьэн курдук тэтэрэн, сырдык сүүскэр ытыр-бытыр көлөһүннэнэн, — эн көмүс курдук ырааскын, сыттык курдук сылааскын. Мин эйигин билэбин, эн тыыныыгын истэбин. Эн эмиэ сылайаҕын, ардыгар аччыктыыгын, куйаастан буһаҕын, тымныыттан тоҥоҕун.
Хайыахпытый? Тулуйуохха наада! Сэрии эрэйин, кыһалҕатын туораан, күүтэр күммүтүгэр тиийиэхпит, сылаас харахпытынан көрсүһүөхпүт. Эн тыылга туйгуннук үлэлээн, мин фроҥҥа хорсуннук сэриилэһэн, өһөгөйдөөх өстөөҕү кыайыахпыт, утаппыт олохпутун олоруохпут.
…Бүтүн сэбиэскэй норуот үлэлиир. Биһиэхэ, фроҥҥа, анаан айар, тутар. Бүтүн Саха сирэ үлэлиир. Итини биһиги билэбит. Ол иһин биһиги аптамааппыт хаһан да ботуруона суох буолбат, ол иһин биһиги паек килиэппит хаһан да быстыбат… Маннык тыыллаах аармыйаны кыайбаттар. Маннык доҕордуу норуоту кыайбаттар.
…Биһиги олохпут, биһиги дьолбут бу сэрии хайатын кэтэҕэр. Ол хайа буор да буолбатах, таастаах Дьааҥы да буолбатах. Ол — фашистар. Үлтү сынньыҥ фашистары! Тоҕу солооҥ сэрии хайатын! Ол хайа кэтэҕэр Лена баар. Биһиги ол хайа кэтэҕэр Ийэ дойдубутугар көҥүл сылдьар, тыыннаах буолар кынаты ылыахпыт. Оо, хайдах кэрэ буолуой төрөөбүт дойдуга төннөр! Күүтүспүт көрсүһүүлэр түөстэрэ итии да буолуо, умсугуспут уостар уураһыылара уохтаах да буолуо.
Санаан көрүүй: хайдах айанныаҥый, аан бастаан Ленаны хайдах харахтыаҥый? Хайдах курдук киэҥ Лена, оҕотун көрсөр үөрбүт-көппүт ийэ курдук, доҕорун көрсөр кыыс дьахтар курдук, дьураа
долгун дьууппаланан, кутуу долгун куопталанан, эҥэрдэригэр тахсан эҕэрдэлии көрсүөй, биэрэктэ- ригэр тахсан бирибиэттии көрсүөй?!
Оттон Лена сылаас, сымнаҕас түөһүгэр хайдах эйигин бигээн, таптаан, ахтылҕаҥҥын таһаарыай?! Дьиэҕэр хайдах тиийиэҥий, ааҥҥын хайдах аһан киириэҥий, аан маҥнай туох диэн кэпсэтиэҥий? Араа- һынайдаан баҕарабыт: ким күнүс тиийэргэ, ким түүн тиийэргэ, оттон мин бэйэм сэкириэппин эттэхпинэ: киэһэ хойутаан тиийиэҕим, түүҥҥү түннүгү оргууй аҕай тоҥсуйан тобугуратыаҕым. Онно: «Кимий? — диэн ыйытыахтара. «Фронтан саллаат кэллэ», — диэҕим. Онтон туох буолуой?.. Тыл кырааската тиийбэт итини эрдэттэн этэргэ. Арай, аҥаардас саҥата суох, санаа эрэ минньигэһэ таайар сүрэххэ…
— Ол кимий?
Хамандыыр. Хамандыыр иһэр. Ити аата инники барабыт. Бүгүн сынньалаҥ диэбиппит. Охсуһууну сарсын күүппүппүт. Оттон билигин охсуһуу хонуутугар киирэбит.
Саллаат олоҕо. Хайыахпытый? Тулуйуохха наада, кыайыы охсуһуута суох кэлбэт. Чэйиҥ, сахалаар, сааҕытын ылыҥ! Баҕар эмиэ көрсүһүөхпүт, сүрэхтэн сэһэммитин ситэриэхпит. Өстөөхтүүн көрсүһүүгэ, эрэттэр, Ленаҕытын умнар буолаайаҕыт!
2-с Прибалтийскай фронт, 1943-1944 сс.
«Чолбон». – 2020. – ыам ыйа.
