(Пьеса)
Бастакы төгүлэ
Сылгы кистиир. Атыыр, Биэ. Кулунчуктар сүүрэн ааһаллар. Онтон соҕотох маҥан кулун. Сыанаҕа дьон. Бас Көс киһи, сылгыһыттар, кыргыттар, дьахталлар. Дьон. Таҥараларга сүгүрүйүү (махтаныы). Малааһын. Оонньуу. Күрэс. Атах оонньуута эрэ. I сылгыһыт II сылгыһыты кыайар. Кыайбыттарга Кыыс Куо чороонноох кымыс биэрэр.
Бас Көс киһи
(Дьонугар-сэргэтигэр сүгүрүйэр.)
Бу
Улаҕата көстүбэт
Унаар-тунаар уорҕалаах
Улуу Эбэбит
Уйгулаах ньууругар
Уот оттунан,
Удьуор-аймах тэринэн
Уһун олоҕу олорон кэлбит
Уруу-хаан дьонуом,
Бөлүүҥҥү нуһараҥ
Бүтэй маҥан түүн
Бүрүөтэ аһыллыыта,
Сандал маҥан халлаан
Саһарыктыйа сырдыыта,
Көмүс күн илин саҕахтан
Күөрэйэн тахсыыта
Үрүкү-дьүрүкү сүүрүк
Үүт Кэрэ биэ ийэлээх,
Ааттаах-суоллаах
Атара кутурук
Айгыр Дьалыһын
Ахсым сэлиик аҕалаах
Ат кулун төрөөтө.
Биһиэхэ,
Сыһыы муҥунан
Сылгы-ынах баайдаах дьоҥҥо.
Сылын ахсын аахтара
Төһөлөөх ньирэй, кулун
Төрөөтө ини,
Төрөөбөтө ини?!
Ол гынан баран
Бу төрөөбүт кулун
Уу сурааһын ураанньыктаах
Утары ньуурдаах
Улаан сылгы удьуорун
Ураты оҕото,
Атын аналлаах
Ат кулун эбит.
Ол
Тугунан уратытын,
Тускула, туймуута
Туох-ханнык эбитин
Эдьиийдээтэр эдьиийбит
Этэн кэрэһилээн биэрдин.
(Улуу Удаҕаҥҥа сүгүрүйэр.)
Улуу Удаҕан
Баараҕай бастыҥ
Бас Көс киһибит,
Ааттаах-суоллаах,
Аҕа баһылыкпыт!
Саҥарыаххын саҥардыҥ,
Ыйытыаххын ыйыттыҥ.
Бөлүүҥҥү бүтэй маҥан түүн
Бүтүүтүн саҕана,
Үүт тураан бүрүөтэ
Үрэллэ аһыллыыта,
Үрүҥ күн
Үрүлүйэ көстүүтэ бадахтаах
Үөл-дьүөлгэ бигэнэ
Үрүк-түрүк сытаммын,
Одун халлаантан
Ороһуйа санааммын,
Түһээн дуу, илэ дуу,
Түөрэх кэбиспитим
Оллоонум уотун аттыгар
Олордьу кэлэн түстэ.
Онтон утаакы буолаат
Үрдүк халлаан таҥараттан
Үрүҥ Айыы Тойон бэйэтинэн
Үөһэттэн өҥөйөн
Үндээрдээн көрдө,
Онуоха
Ачалаах алаастарга
Атыыр сылгы барахсан
Арҕаһынан дьохсооттоон
Бардам баһаам барҕатык
Барылаччы кистээтэ,
Ийэ биэ барахсан
Ис-иһиттэн иһирэхтик
Иҥэрсийэ-иэйэ кистээтэ.
Ону
Туһумурдаан туһаайан,
Тойонноон эттэхпинэ,
Бөлүүн кэлбит ат кулун
Бүтүн оҥоһуулаах эбит,
Үөһээ Үрдүк айыылартан
Үтэйиллэн түһэриллибит
Үтүө аналлаах эбит.
Ону оннун-тойун булларыахха,
Орто дойдуга олохтуохха,
Хос санаа хойоҕун
Хомураҕа хоммотох
Хоһуун бэрдигэр,
Сыыйыы ыраас тыыннаах
Сылгыһыкка биэриэххэ.
Көрдүн-иһиттин, харайдын,
Көмөгөйүн бөҕөргөттүн,
Ааттаах-суоллаах
Атара сэлиик атахтаах
Ат сылгы бэрдин айдын,
Ахсым айаас бэйэлээх
Адаар сиэллээх
Арҕаһынан оонньуур
Атыыр сылгыны таһаардын!
Бас Көс киһи
Чэйиҥ,
Сиэри-туому ситэрэн
Сэттэ сиэр кулуну
Сэргэ баайар
Сиэллээх сэлэбит үрдүнэн
Салҕааһыннаах, салбырҕастаах
Саламата ыйыаҕыҥ,
Саамал кымыс утахта,
Саламаат аста тардыҥ.
Сыана кэтэҕинэн тардыллыбыт сэлэ быа үрдүнэн салама ыйыыллар. Саламаат, кымыс аҕалаллар. Уот оттулла охсор.
Удаҕан
(Саламааттаах кытыйаны ылар.)
Аал уот,
Алаһа дьиэ,
Аан дойду иччилэрэ,
Аһааҥ, асхарыйыҥ,
Амтаннаахпытыттан амсайыҥ,
Астына үөрүҥ,
Амарахтык көрүҥ!
(Саламааттан хамыйаҕынан ылан уокка үс төгүл бэрсэр, кымыстаах чороону, атын хамыйаҕы ылар.)
Үөһээ үрдүк халлааҥҥа олохтоох
Үрүҥ Аар Тойон,
Сыспай сиэллээх
Сылгы баайбытын
Сылын ахсын хаҥатан,
Биһиги диэки
Бэлэх уунар
Бэһис халлааҥҥа олохтоох
Дьөһөгөй Айыы!
Бары үрдүк таҥаралар,
Барҕа махталбытын ылыҥ,
Биһиги диэки
Мичик гыныҥ,
Бэттэх көрүҥ,
Амарахтык санаан,
Арчылыы,
Араҥаччылыы туруҥ!
Кырылыы көөнньүбүт
Кытыт биэ кымыһын,
Амтаннаах
Ас үрдүн амсайыҥ,
Астына манньыйыҥ!
(Үс төгүл күн диэки хамыйаҕынан ыһар.)
Бары.
Уруй! Уруй! Уруй!
Сыана кэтэҕинэн эмиэ сылгылар сырсан ааһаллар. Сылгы кистиир. Маҥан кулун кистээн дьырылатан сүүрэн ааһар. Кыргыттар-уолаттар сүүрэн киирэн кулун үҥкүүтүн үҥкүүлүүллэр. «Һыт-тыа, һыт-тыа» матыыбынан хомус, охсор музыка (дүҥүр, күпсүүр дуу) доҕуһуолланар. Сүрүн үҥкүүһүттэрэ кулуну үтүгүннэрэ таҥныбыт буолуон сөп.
Һыт-тыа, һыт-тыа
Сандал сааспыт,
Сааспыт кэлбит.
Һыт-тыа, һыт-тыа
Күндү күөхпүт,
Күөхпүт үүммүт.
Һыт-тыа, һыт-тыа
Кулунчукпут,
Кустукчааммыт.
Һыт-тыа, һыт-тыа
Үрүҥ күҥҥэ
Үөрбүт-көппүт.
Һыт-тыа, һыт-тыа
Үөрүүтүн
Үҥкүүлээбит.
Һыт-тыа, һыт-тыа
Көҥүл-босхо
Көҥүл дайбыт.
Һыт-тыа, һыт-тыа
Оҕо кулун
Оонньохолуур.
Һыт-тыа, һыт-тыа
Биһигинниин
Бииргэ оонньуур.
Һыт-тыа, һыт-тыа
Көрө-көрө
Күммүт үөрэр.
Һыт-тыа, һыт-тыа
Күлэ-үөрэ
Күлүмүрдүүр.
Һыт-тыа, һыт-тыа
Кулунчукпут
Кустуктанар.
Һыт-тыа, һыт-тыа
Оҕо кулун
Оонньохолуур.
Бас Көс киһи
Ааттаах-суоллаах
Атара кутурук
Айгыр Дьалыһын
Атыыр үөрүн
Мантан инньэ
Маанылаан көрүллүө,
Бастыҥ сиргэ ыытыллыа,
Мин санаабар,
Мэгэдьэк сиригэр таһааран
Мэччитэр ордук буолуохтаах,
Дьөһөгөй оҕотугар
Дьүөрэлээх сирин
Биһиги бары билэбит,
Биһирээн итэҕэйэн турабыт.
Дьон саҥата
Онну-ук!
Олус сөпкө этэҕин!
Бас Көс киһи
Онно
Сылгыһыттартан
Сыыйыылара тахсан,
Сыспай сиэллээҕи
Сыһыы муҥунан
Сырыырҕатыа.
Онно бу төрөөбүт
Уу сурааһын ураанньыктаах
Утары ньуурдаах
Улаан сылгы удьуорун
Уратылаах оҕотун
Анаан-минээн көрөн,
Аҥаардастыы харайан,
Ат сылгы ааттааҕын,
Баай төрдө буолар,
Барылаччы кистиир
Баараҕай атыыры,
Бастыҥтан бастыҥы
Барҕардан таһаарыахтаах.
Оттон дуо, билигин,
Оҕо дьонуом,
Оонньууну-сиэри ситэрэн
Манна баар сылгыһыттар
Бары да бастыҥ дьоҥҥут.
Ол эрээри
Өбүгэлэрбит үөрэппит
Үтүө үгэстэринэн,
Күн анныгар
Күүстээхтэн күүстээх
Көстөн иһиэхтээх,
Күрэстэ тэрийиэҕиҥ.
Ылгын оҕом,
Ымыы Куо
Ылынан эн тэрий,
Биир бэртэрин
Биһилэхтээх, чороонунан
Бэйэҥ айах тутан
Биһирээн көрүс.
Ымыы Куо
(Аҕатыгар сүгүрүйэр.)
Ытык Аҕам тылын
Ылымматым кэлиэ дуо?!
Баалаама ыйытарбын,
Бастаан туохтан саҕалыыбыт.
Күрэс былдьаһыыттан дуу,
Көннөрү оонньууттан дуу?
Бас Көс киһи
Күрэстэн,
Оонньуутун онтон.
Ымыы Куо
Оччоҕуна күрэстэн…
Чэйиҥ эрэ,
Сылгыһыт хайдах буолуохтааҕын
Сылыктааҥ эрэ!
Бастакы уол
Туох-ханнык иннинэ
Туттуулаах туйгуна,
Харахтаах кыраҕыта,
Ытааччы бэргэнэ!
Ымыы Куо
Уонна?
Ким күрэс былдьаһар?
Иккис уол
Мин холонуум.
Ымыы Куо
Уонна?
(Уолаттары кэрийэ көрүтэлиир.)
Үһүс уол
Бэртэр киирсэн көрүҥ,
Бэтэрээҕитин биллэхпитинэ,
Биһиги да, баарбыт.
(Күлсэллэр.)
Хаалсыспат дьоҥҥут.
Хайаҕытын Ымыы Куо
Бэйэтэ айах тутан
Биһирээн көрсөн дьоллуур.
Баар дьон күлсэ, сэргии истэллэр. Эдэр өттө сэргэхсийэр. Икки күрсэр уол утарыта көрсөн кэбиһэллэр.
Ымыы Куо
Бастаан далла мэндэһии.
Манна биллиэ
Ким кыраҕыта,
Ким бэргэнэ.
Биир уол кыра сүөһү бэрбээкэйин уҥуоҕа баайыллыбыт уһун ураҕаһын аҕалар. Атын уол ох сааны аҕалар.
Ымыы Куо
(ураҕастаах уолга)
Оол көстөр
От күрүөтүгэр
Ойон тиийэн анньан кэбис.
(Ураҕастаах уол сүүрэн хаалар. Ох сааны бастакы уолга туттараллар.)
Ымыы Куо
(бастакы уолга)
Үрэл тыалга
Үрүмэччилии мөхсөр
Үрүҥ сыаҕайы
Үнтү ытан түһэр.
Бастакы уол аргыый аҕай ох саатын кирсин тардар, өр кыҥыыр. Бары чуумпураллар. Өр тыҥаан тураллар. Кэмниэ кэнэҕэс уол ытар. Бары «һуу» дии түһэллэр.
Ыппыт уол, тула холоруктаан ылаат, бэркэ хомойбут көрүҥнээх тэйиччи баран умса нөрүйэн одуулаан турар. Аны иккис уолбут ытара кэллэ. Эмиэ ох сааны ылан, тардан өр кыҥаата. Аймалаһан испит дьон ньим бардылар.
Ымыы Куо
(иккис уолга)
Үрэл тыалга
Үрүмэччилии мөхсөр
Үрүҥ сыаҕайы
Үнтү ытан түһэр!
(Кыыс бэйэтэ долгуйара көстөр. Онтун кистээн тэйиччи баран одуулаан турар. Бастакы уол ону эндэппэт.)
Иккис уол, кыҥыы түһээт, ытар, өрө ыстаҥалыы түһэр. Дьон үс төгүл «Уруй!» дииллэр, сэргэхсийэ, аймалаһа түһэллэр. «Бэрди бэрт кыайда», – дэһэллэр уолаттар саҥалара. Ымыы Куо бэттэх кэлэн чороонноох кымыһы ылаары гынан эрдэҕинэ, биир киһи саҥата: «Аны айаас сылгыны тутан аҕаллын. Оччоҕо бэрдэ, бэтэрээтэ биллиэ!» – диир. Дьон суугунаһан эрдэҕинэ, Бас Көс киһи илиитинэн тохтотор.
Бас Көс киһи
Сылгыны сыһытар, айааһыыр –
Сылгы баайдаах анала.
Сыһыыга тыаҕа сылдьар
Сылгы үөрүн өстөөҕө
Сундулуһа сүүрэр
Сур бөрө үөрэ.
Бу уол
Кураҕаччы сүүрүгүн,
Кус быһыйын таһынан
Эрбэҕэр эрчимнээҕинэн,
Кыраҕытык көрөрүнэн,
Бэргэнник ытарынан
Бэркэ диэн биһирэттэ.
Сылгы баайбыт манабыла
Сыыһа туттуо суоҕа,
Төрүүр кулуну
Төлө туппакка
Төлөһүтэн иһиэ диэн,
Эркин курдук
Эрэнэн туран,
Бу уолу
Бас Көс сылгыһыт
Буоллун диибин!
Ылгын оҕом
Ымыы Куом,
Бэйэҕинэн айах тутан
Биһирии көрүс бу уолу.
Ымыы Куо сиэллээх симэхтээх чорооҥҥо кутуллубут кымыһы туттарар. Иккис уол, билигин Бас Көс сылгыһыт, чороонноох кымыһы бастаан Ымыы Куо иннигэр сөһүргэстээн ылар, онтон туран Бас Көс киһиэхэ, дьоҥҥо-сэргэҕэ сүгүрүйэр. Иһэр.
Ымыы Куо
Оонньуубутун, дьэ, оонньуоҕуҥ,
Көрбүтүн, дьэ, көрүлүөҕүҥ.
Бары биир ситим буолуоҕуҥ,
Кулун куллуруһуоҕуҥ.
Бары илиилэриттэн ылсан сиэттиһэллэр. Били хотторбут уолу күүстэринэн сиэттиһиннэрэллэр. Аҥаар уһугар турааччы икки үрдүк унуохтаахтара сиэттиспит илиилэрин өрө уунан аан оҥороллор. Онно кыра өттүлэриттэн саҕалаан бары киирэн ааһаллар. Онуоха бастаан аан оҥорор дьон, онтон бары «Күө-күө-күө!» дииллэр.
Иккис төгүлэ
Күһүөрү сайын. Бу дойдуга халлаан баччаҕа даҕаны олус хараҥарбат, көннөрү боруорсуйар эрэ. Били күрэскэ кыайбыт иккис уолу аны Бас Көс сылгыһыт диибит. Кини кыра кулуһун аттыгар баһын санньытан олорор. Сотору-сотору туохтан эрэ аймаммыт биэ кистиирэ арыт субу чугаһаан, арыт ыраатан иһиллэр. Ыраахтан кэлэр ат туйаҕын тыаһа иһиллэр.
Бас Көс сылгыһыт
(Чөрбөс гына түһэр, иһиллиир.)
Бай, хайаларай бу,
Бачча хойутаан…
Сылгыһыт уолум
Сырыыта буолбатах…
(Иһиллиир.)
Бэйи эрэ,
Билэр курдукпун дии…
(Иһиллиир.)
Ээ, биллим…
Эчи, дьиктитин,
Ымыы Куо сүүрүгүн миинэн
Ыраастык уурдаран иһэр…
Ыксаабыта сүрүн…
(Ойон туран утары сүүрэн тахсар. Ат туйаҕын тыаһа кэлэн тохтуур. Ымыы Куолуун киирэн кэлэллэр.)
Ымыы Куо,
Ыйытыыбар хоруйдаабатыҥ,
Ыксаабыт көрүҥнээххин…
Туох үлүгэр буолла?..
Ымыы Куо
(Кымньыытын тута сылдьар.)
Туох да үлүгэр буолбата…
Бас Көс сылгыһыт
Оччоҕо тоҕо?
Ымыы Куо
Тоҕо олус уолуйдуҥ,
Туохтан бачча соһуйдуҥ?
Мин ат арҕаһыттан түспэт
Мэник кыыспын
Билбэт этиҥ дуо, ама?
Бас Көс сылгыһыт
Билэн…
Ымыы Куо
Тугу билэн диигин,
Мин мэник кыыспын дуо?
Бас Көс сылгыһыт
(Симиттэр.)
Суох ити мин атыны…
Ымыы Куо
Атыны тугу?
Бас Көс сылгыһыт
Ат сүүрдээччигин…
Ымыы Куо
Аны сайыҥҥы
Аҕам улуу ыһыаҕар
Ааттаах атта була сырыт,
Алҕас миигин ситээйэҕин.
Бас Көс сылгыһыт
Ээс, ол хаһан ситээри,
Эрэйдэниэм да суоҕа.
Эн Сүүрүк Соноҕоһуҥ
Элэстэнэн сүрэ бэрт.
Ымыы Куо
Мин Сүүрүк Соноҕоһум —
Мин ытар оноҕоһум.
Оттон эн эрбэххэр эрчимнээх
Оннооҕор ордук ытааччыгын!
Бас Көс сылгыһыт
Оннугун оннук ини…
Ымыы Куо
(чуумпура түһэн)
Туохтан эн бу бачча
Туоххаһыйбыт курдуккунуй?
Бас Көс сылгыһыт
Ээ, суох…
Ымыы Куо
Үөр сылгыҥ
Үчүгэйдик сылдьар ини.
Бас Көс сылгыһыт
Ээ, оннук…
Ымыы Куо
(Сэрэхэдийэрэ, айманара көстөр.)
Били
Уу сурааһын ураанньыктаах,
Утары ньуурдаах
Улаан сылгы удьуорун
Уратылаах оҕото,
Атын аналлаах
Ат кулуммут барахсан…
Ама, үчүгэйдик сылдьар ини?..
Бас Көс сылгыһыт
(Олус ыксыыр, тугу даҕаны диэн булбат.)
Ким эттэ,
Хантан иһиттигит?..
Тохтобул. Эмиэ оҕотун сүтэрбит ийэ биэ барахсан аймалҕаннаахтык кистиирэ, чугаһаан кэлэрэ, ыраатан сүтэрэ иһиллэр. Уол олус айманар, кэлиэх-барыах сирин билбэт.
Ымыы Куо
(Олус долгуйар.)
Оо, буолар да эбит…
Ол иһин да мин…
Аана суох алдьархай…
Иитэ суох иэдээн!!!…
Бас Көс сылгыһыт
(бэйэтигэр)
Истэ-билэ охсубуттар,
Иэдээним да буолар эбит…
Хантан кинилэр
Хайа сах билэ оҕустулар…
Сылгыһыт уолум диэхпин
Сыыһа буолара биллэр.
Күннэри-түүннэри кулунун
Көрдөөн муҥнана сылдьар…
Ити аата хайдаҕый?..
Эчи, дьиктитин…
Ымыы Куо
Ытыыгын дуу, тугуй?
Эр киһи, эн тулуй.
Бас Көс сылгыһыт
Хайдах даа муҥнаныым,
Хараҕым уута тахсыбат.
Хата, этэн абыраа,
Хантан биллигит?..
Ымыы Куо
(тохтуу түһэн, саараан баран)
Ким билэр,
Киһи даа итэҕэйбэт…
Үчүгэйи эрэ ыралыыр
Үүт тураан түүллээҕим.
Оттон бэҕэһээ түүн…
(Тохтуур.)
Бас Көс сылгыһыт
Оттон бэҕэһээ түүн?..
Ымыы Куо
(аа-дьуотук, суолталаахтык)
Оттон бэҕэһээ түүн
Олус дьиктитик түһээтим…
Бас Көс сылгыһыт
Ол тугу?
Ымыы Куо
Түһээтэхпинэ, эн
Түҥ хараҥа аккынан
Түлүрбэх курдук көтүтэҕин.
Икки хара кынаккынан
Иирбит курдук сапсынаҕын.
Мин ыҥыра сатыырбын
Мэличчи истибэккин.
Ити быыһыгар эмиэ
Илэ бэйэҕинэн буолаҕын.
Ол гынан баран тоҕо эрэ
Олус түргэнник
Уҥа-хаҥас салайан
Ойут да ойут буолаҕын.
Онтон
Ийэ биэ иҥэрсийээт,
Ис-иһиттэн айманан,
Киһи куйахата күүрүөх
Кистиирин истэн,
Уҥуоҕум босхо баран,
Уолуйан уһугуннум.
Бас Көс сылгыһыт
Түһээбитиҥ баҕас
Тугун сүрэй,
Үрүкү-дьүрүкү сүүрүк
Үүт Кэрэ биэ барахсан
Үөрүттэн арахсан,
Үһүс күнүн соҕотоҕун,
Кэлиэх-барыах сирэ бүтэн,
Кистии-кистии сүүрэ сылдьар.
Ымыы Куо
Ол аата кырдьык…
Бас Көс сылгыһыт
Олус быһа этимиэххэ,
Баҕар…
Ымыы Куо
Оччоҕо
Хайдах буолабыт, тугу тобуллуҥ,
Ханнаный Сылгыһыт уолуҥ?..
Бас Көс сылгыһыт
Сылгыһыт уолум муҥнаах
Санаа бөҕөҕө түһэн,
Күннэри-түүннэри
Көрдүүр да, булбат.
Элгээн үрэҕи сыыйан
Эрэйдэннибит да туһа суох…
Ымыы Куо
Буллаҕына, арай, ийэтэ
Булуох тустааҕа,
Баскыт быстыа да буоллар,
Бараҥҥыт тыллааҥ.
Туох эрэ атын
Туора суол буулаатаҕа.
(Тохтобул.)
Тоһоҕо курдук турумуохха,
Тугу эмэни тобулуохха…
Бас Көс сылгыһыт
Саатар, бу түүн көрдүөхпүт,
Сылгыһыт уолум кэлбэтэ,
Ол аата булбата…
(Тохтобул.)
Оттон эн, Ымыы Куо,
Ойутан хаал дьиэҕэр.
Ымыы Куо
Суох,
Соҕотохтуу хаалларбаппын!
Тахсан бараллар, икки ат барара иһиллэр. Сотору сылгыһыт уол киирэр.
Сылгыһыт уол
Бардылар.
Барыҥ, барыҥ,
Бахтайыҥ!!!
(Үтүктэр.)
Саатар, бу түүн көрдүөхпүт,
Сылгыһыт уолум кэлбэтэ…
(Тохтуур.)
Оттон эн, Ымыы Куо,
Ойутан хаал дьиэҕэр…
(Тохтуур.)
Ымыы Куота буоллаҕына,
Суох,
Соҕотохтуу хаалларбаппын.
(Күлэр.)
Һа-һа-һа!
Хаһан эрэ, бэйи,
Хаалларарыҥ кэлиэ.
Баар-суох буруйдаах – кини,
Бас Көс сылгыһыт киһи.
Мин диэхтээн.
Мин кыра киһибин!
Айыы тойон да
Арааран билэр ини.
Кыраны, кыамматы тыыппат,
Кыһалҕаҕа укпат ини…
(Тохтуур. Онтон өйдөөн кэлбиттии)
Кинилэр дьаарбаҥ тэбэллэр,
Ким эрэ, ол аата мин
Соҕотоҕун сүүрэбин,
Сүппүт кулуну көрдүүбүн,
Сүтүгү көрдүөх тустаахпын…
(Тохтуур.)
Уолан бараммат баайтан
Ол биир кулун көҕүрээбитэ
Улахан буолбат ини, дьиҥэр…
Олохторо. Бары мустубуттар. Сылгыһыттар иккиэн бааллар. Бары арбы-сарбы буолбуттар.
Бас Көс киһи
(Улаханнык санаарҕаабыт, куттаммыт, дьиксиммит.)
Бу
Улаҕата көстүбэт
Унаар-тунаар уорҕалаах
Улуу Эбэбит
Уйгулаах ньууругар
Уот оттунан,
Удьуор аймах тэринэн,
Уһун олоҕу олорон кэлбит
Уруу-хаан дьонуом!
Бары даҕаны истэн-билэн,
Баараҕай санааҕыт самнан,
Сүөм түһэн,
Харыс хаалан,
Хараастан сырыттахпыт…
Үрүкү-дьүрүкү сүүрүк
Үүт Кэрэ биэ ийэлээх,
Ааттаах-суоллаах
Атара кутурук
Айгыр Дьалыһын
Ахсым сэлиик аҕалаах
Уу сурааһын ураанньыктаах,
Утары ньуурдаах
Улаан сылгы удьуорун
Уратылаах оҕото,
Атын аналлаах
Ат кулуммут
Аны суох…
Сүттэ,
Сүүтүк сүтэринии сүттэ.
Сүүс-сүүспүтүттэн өйөһөн
Сүбэтэ-соргута тэриниэҕиҥ.
Ардай аһыылаах
Адьырҕаҕа балыйыаҕы
Аҕата Айгыыр Дьалыһын
Атыырдартан ааттаахтара,
Аҕыйах адьырҕаҕа бэриммэт,
Биир кулунун туһугар
Бэйэтэ охтуох тустааҕа…
Онтон атын тугуй?!
(Тохтоон дьонун көрүтэлиир.)
Быстах былаҕайга
Былдьаттаҕа дуу?…
(Ким да саҥарбат.)
Эбэтэр…
Этэргэ даҕаны сүөргү…
Этим салаһар…
Туора дойду урдустара
Тутан илтилэр дуу?..
Аньыы-хара адаҕыйан
Айыы киһитэ
Адьырҕа буоллаҕа дуу?
Дьон
Оо, сүрүн ньии,
Оннук буолбатар ньии!
Бас Көс киһи
Эбэтэр…
Этиэхпин тылым тардар…
Биллибэтинэн сылдьан
Бэйэбит испитигэр
Түктэри майгы
Түбүлээтэ дуо, ама,
Түөрэхпит түҥнэстэр быатыгар
Түөкүн киһи
Төрөөбүт буоллаҕа дуу, бу манна,
Төлкөлөөх төрүт уус
Улуу Кудай аҕа ууһун
Уһунтан уһун үйэлэргэ
Утумнаан кэлбит
Удьуор аймах дьонугар.
Дьон
Оо, аньыы,
Оннук буолбатар
Ордук этэ.
Түөрэхпит түҥнэстиэ суохтаах
Төрүт уус удьуор дьон этибит…
Оо, аньыыны ахтыма,
Уоскуй даа,
Уорда намырый!
Бас Көс киһи
Сүтүктээх
Сүүс аньыылаах диэбиккэ дылы,
Сүрэхпинэн, өйбүнэн
Сөбүлээбэт суолбун саҥарабын.
Баалаамаҥ дуу,
Бар дьонум…
Алдьархай бөҕө
Адаҕыйан эрдэҕинэ,
Иэдээн бөҕө
Иннибин күөйэн эрдэҕинэ,
Итинтэн ордугу булан
Иилээн-саҕалаан эппэтим.
Баалаамаҥ дуу, бар дьонум.
Баҕар, эн быһааран этээйэҕин,
Баар-суох Бас Көс сылгыһытыам…
Бас Көс сылгыһыт
Баалаама дуу,
Бас Көс киһибит.
Барар сирим
Баҕана үүтэ,
Кэлэр сирим
Кэлии үүтэ буолан,
Кэхтэ өлөн,
Кэлэҕэй буолан,
Кэлэн турабын.
Уу сурааһын ураанньыктаах
Утары ньуурдаах
Улаан сылгы удьуорун
Уратылаах оҕотун,
Атын аналлаах
Ат кулуммутун
Былаҕайга былдьаттым,
Быралыта сүтэрдим.
Туох даа диэн
Тумулуктанар санаам суох,
Ситэ көрбөккөбүн
Сиэттэҕим диэммин
Сир-буор сирэйдэнэн кэллим.
Буруйдаахпын билинэн
Бу кэлэн турабын…
Бас Көс киһи
Хата эн билинэҕин,
Хара кырыыстаах…
Хараҕыҥ харатыттан даа ордук,
Харыстыах, көрүөх тустааҕыҥ,
Ханна баарый онтуҥ?!
Xалты харбаппыккар
Хайаан даа буруйданаҕын.
Сыыдам сырыылаах
Сылбырҕа уолуҥ –
Сылгыһытыҥ туох тыллааҕый?..
Сылгыһыт уол
Мин эмиэ
Бэркэ диэн хомойон,
Сүөм түһэн,
Харыс халбарыйан турабын.
Уу сурааһын ураанньыктаах
Утары ньуурдаах
Улаан сылгы удьуорун
Уратылаах оҕотун,
Атын аналлаах
Ат кулуммут барахсаны,
Хаарыан бэйэлээхпитин
Халты харбаттыбыт.
Баай төрдө буолуохтаах
Баар эрэ сэгэрбитин
Былаҕайга былдьаттыбыт…
Бас Көс киһи
(быһа түһэн)
Тоҕо эн,
Туос куоҥай,
Туох да буруйа суохтуу
Туттан тураҥҥын,
Кыра кыттыктаах эрэ курдук
Кыһалҕата суох саҥараҕын?!
Сылгыһыт уол
Бэйи тохтооҥ,
Бэтэрэнэн буолуҥ,
Мин буруйа суохпун диэн хайаатым,
Баһылыктыыр, салайар
Бас Көс киһилээхпит.
Мин диэн мэлдьи кулут уол,
Мииниллэр миҥэ,
Көлөһүннээх-сүптүрдээх
Көлүнэр көлө буоллаҕым дии…
Бас Көс киһи
(сылгыһыт уолга туһаайан)
Куотунар суолгун көрдөөн,
Кубулҕатыра турума!
Сылгыһыт уол
Куотунан ханна бараары…
Кубулҕатырар диэххитин
Кулут уол буолбаппын дуо…
Кулугур соҕотох муҥнаах
Куолулаан куоппаппын билэбин.
Бас Көс киһи
(Бас Көс сылгыһыкка)
Бас Көс сылгыһыт,
Бастатан туран эн буруйдааххын,
Буруйу-сэмэни барытын
Булгуччу эн сүгүөх тустааххын.
Хайдах буолан ити түөрт харах
Халты көрбүт абаккатай,
Хаарыан ымыылаах сылгыбыт
Халыҥ үөрүн хаанньартыбыт,
Баайбыт төрдө буолуохтаах
Барҕабытын сарбыйдыбыт,
Барбахтан иҥиннибит,
Үөһээ Үрдүк Айыылар
Өтөрү көрөн эрдэхтэрэ.
Аны биһиги аҕа ууһуттан
Антах хайыһыахтара…
Оттон биһиги
Одун Хаантан оҥоһуулаах
Куутта үрэх сиригэр
Куппутун туттаран,
Кугас эриэн сүөһүлэнэн
Куйаар сирдэри тэлэ хаампыт
Кудай аҕатын ууһун
Уу харахтаах,
Убаҕас хааннаах
Удьуордара этибит буолбаат…
Ону баара
Одун Хаан орооһон
Оҥоһуубутун оҥордо бадахтаах…
Аны кэлэн
Ааһа көппөт буоллахпыт,
Аньыыбытын-харабытын
Аахсар күммүт тирээтэ,
Адаҕыйан аҕай кэллэ…
Чэ, кытаат, хайдах-туох этибитий,
Дьэҥкир ыраас кырдьыгынан,
Чиҥэтэн аахсар күммүт
Тирээн кэллэ бадахтаах.
Чэ, эрэ,
Эт эрэ
Дьиҥэ-чахчыта тугуй?..
Бас Көс сылгыһыт
Эппиппиттэн ордук
Эбэн этэрим суох курдук…
Бас Көс киһи
Тугуҥ тылай ити,
Суох курдук диэн
Соруйан саарыыр курдук…
Бас Көс сылгыһыт
Итинтэн ордук
Этэрэ суохпун диэтэҕим ини, оттон…
Бас Көс киһи
Ыйааһыҥҥа ууруллубут
Ыар буруйдааххын,
Тугунан эрэ ону эн
Толуйуох тустааххын…
Бас Көс сылгыһыт
Тугум кэлиэй, арай тус бэйэбин
Толук ууран тураммын,
Этэбин биири –
Эрэй-муҥ бөҕөнөн
Эргийэ сүүрэ сылдьан,
Мааны кулуммутун
Манаабыппыт үрдүнэн
Маннык буолан хаалла.
Ол сүтэр түүнүгэр
Утуйары умнан тураммыт
Сылгыһыт уолбунаан
Сылайбакка манаабыппыт…
Сылгыһыт уол
Сымыйата!
Мин суос-соҕотоҕун
Миинэр миҥэ аппынан
Мэгэдьэк киэҥ сирин
Биирин да ордорбокко
Мэҥитэ сүүрдэ сылдьыбытым,
Ол тухары
Ордорон, талан ылбыт
Оҕо туйгун уолгут
Ойох көрдүү сылдьыбыта.
Бас Көс киһи
Оргууйдаа эрэ,
Оломун билбэккэ
Онон-манан кэһэҥҥин
Отой тимирэн хаалаайаҕын?!
Сылгыһыт уол
Сылдьыбыта,
Сылдьыбыта баҕас кырдьык…
Бас Көс киһи
Оччоҕо оргууй аҕай,
Ордоотообокко,
Омуннурбакка
Саас-сааһынан
Саха киһитин сиэринэн…
Сылгыһыт уол
Оччоҕо маннык.
Мин суос-соҕотоҕун,
Тулаайах киһи сиэринэн
Чороҥ соҕотоҕун,
Бу күннэргэ,
Булкуннаах да түүннэргэ,
Мэгэдьэк сирин
Бэйэм эрэ
Миҥэ аппынан кэрийдим.
Соҕотох аата соҕотох,
Соххор харах кэриэтэ…
Кинилэр иккиэлэр.
Киһи түөрт хараҕа…
Бас Көс киһи
Оргууй эт эрэ
Ол кимнээҕи этэҕин…
Оонньоон эппэт инигин?
Сылгыһыт уол
Ол дуо,
Оонньоон этиэм баара дуо?
Кудай аҕа ууһун удьуора бу дэппит
Кугас элэмэс соноҕос аттаах
Кустук курдук куоһаммыт,
Ох курдук оҥоһуллубут,
Ордуктан ордугу
Ордорон талан ылбыт уолгут,
Баар-суох Бас Көс сылгыһыккыт
Бадараан маар сирдэри тумнан,
Ыккый сигири сирдэри
Ырааҕынан кыйан,
Көмүс туйах
Көҕөччөр сүүрүк соноҕос аттаах
Күндүл көмүс чопчу
Ыйдааҕар ыраас
Ымыы Куолуун ыксалаһан,
Көҥүл көтөн,
Көстүбэт дабыдалынан
Көччүр олохтоох
Көҥүл чыычаахтыы
Күнү-түүнү билбэккэлэр
Көтө-дайа сылдьыбыттара.
Оттон мин сордоох
Ол кэмҥэ…
Ойууру-тыаны кэппитим,
Олорон турбатаҕым…
Уу сурааһын ураанньыктаах
Утары ньуурдаах
Улаан сылгы удьуорун
Уратылаах оҕотун,
Атын аналлаах
Ат кулуммутун
Мэгэдьэк сирин биир гына
Миҥэ аппын миинэн
Мэнээк көрдөөн сордоммутум.
Мэлийэн бүтэн турабын…
Сүтэр курдук сүппүтү
Сүргэйэн-көрдөөн да
Сүгүн син биир булбаккын.
Аны кэлэн син биир,
Аһаҕастык этэбин,
Сири-уоту ордорбокко,
Сиксигинэн көрдөөтүм,
Син биир булбатым.
Ол аата
Улахан буллаҕа…
Туохтан эрэ
Тутурҕанан,
Аньыы-хара оҥоһуллан
Айбыт бэйэтэ харайдаҕа,
Аны төннөрбөттүү ыллаҕа…
Бас Көс киһи
(улаханнык уордайан)
Ылгын оҕом,
Ымыы Куом,
Бу сылгыһыт уол
Булан соруйан этэр дуу,
Эбэтэр,
Эн итиннэ
Иҥнигэстээххин дуу,
Этэ тарт түргэнник,
Эрэйдээмэ аҕаҕын!
Ымыы Куо
Аҕаа,
Ааттаһабын, көрдөһөбүн,
Аҕырымныы түс дуу,
Аргыый уоскуйа соҕус,
Оччоҕо эрэ мин…
Бас Көс киһи
Оччоҕо эн хайыыгын?
Ол-бу буолбаккаҕын
Ончу кырдьыгынан эт!
Сымыйата ини
Сылгыһыт уол?!
Ымыы Куо
Суох, кырдьыга!
Бас Көс киһи
(Мөлтүү түһэр.)
Ол аата хайдаҕый?..
Оҕокком сыыһа?
Ымыы Куо
Аҕаа,
Түүл түһээбэтэх бэйэм
Түүлбүттэн сэрэхэдийэн
Мэгэдьэк сиригэр…
Бас Көс киһи
Тохтоо,
Тойоннуу барбаппын эн түүлгүн…
Ыйдааҕар ыраас оҕом –
Ымыы Куом,
Киргэ-дьайга
Киирэн биэрбиккин,
Абааһы бутуйан
Алдьархай аанын аспыт,
Адьарай дьиэлэммит
Атах-бытах дьоннордуун
Адьас биир эбиккин,
Абаккам да буолар эбит…
Антах тур,
Аҕаа диэбит буола-буолаҕын…
Улуу Удаҕан
Ытык кырдьаҕаспыт
Ыксамыр майгы
Ырааҕы көрбөт,
Ыыра-ыллыга кыараҕас,
Ымыы Куо ырааһын
Бэйэбинэн мэктиэлиибин,
Билгэлээн билэн турабын.
Омуҥҥун-уоххун уҕарыт,
Уордайбыккын уурат…
Бас Көс киһи
Чэ,
Эдьиийдээтэр эдьиийбит,
Эн эппэтэҕиҥ буоллун,
Этитэр этиттэҕэ буоллун.
Ол эрээри,
Оҕолоруом,
Бу аата тугуй,
Бутуллан хааллым букатын,
Оннуну-тойу булуохха,
Олохтоох өйү тутуохха,
Тугун-ханныгын
Тутатына сылааһыгар
Тургутан көрүөххэ,
Туох буолла бу аата,
Былыр-былыргыттан
Быйылгыга тиийэ
Куутту сириттэн
Куттаах-сүрдээх
Кудай аҕатын ууһугар
Түктэри майгылаах
Түөкүн-албын киһи
Төрүө суохтааҕа үһү…
Итинник этэллэр,
Иэтэн-туотан тураннар
Инньэ былыргы
Ийэ-аҕа ууһун
Ириэнэх санаалаахтара
Илэ даа, түһүүр түүлбэр да
Ирбэнньик буоланнар
Иннибин-кэннибин кэтииллэр,
Кэптээх-сүрдээх
Кэс тылларын этэллэр…
Оччоҕо бу тугуй?
Абааһы бутуйда,
Атын дьайда?
Улуу Удаҕан
Чэ, бу уолаттар эмиэ
Кэп туоннуннар,
Тылларын эттиннэр…
Үөһээ үрдүк таҥара
Өтө көрөн турдар да,
Биллэр суолу
Бэйэлэрэ кэпсээтиннэр,
Ким кырдьыгынан эппит
Киһи буолуоҕа,
Ким албын-түөкэй
Кии буолуоҕа…
Бас Көс киһи
Чэйиҥ эрэ,
Чэмэйдэр, этиҥ!
Бас Көс сылгыһыт
Мин бэйэм да бутуллан
Мэнээк мунан хааллым…
Бас Көс киһи
Куһаҕан тыын
Куккун-сүргүн куудьуттаҕа,
Кубулунар муҥуҥ эбитэ дуу…
Улуу Удаҕан
Кэбис, инньэ диэмэ,
Кэҕиннэриэҥ-бутуйуоҥ,
Киһи киһилии майгытын…
Бас Көс киһи
Көмүскэһэр санаа
Көмүстээҕэр күндү
Көмүскэ уута эбээт,
Итэҕэйэр буоллаҕым дии
Эдьиийдээтэр эдьиийбитин.
Сылгыһыт уол
Бэйи эрэ, тохтооҥ,
Бэтэрээнэн буолуҥ,
Буруйу эрэ барытын
Моттойоҕо түһэримэҥ!
Иинэҕэс, итэҕэс дьылҕалаах
Иринньэх оҕо үөскээн
Эрэйи-буруйу көрбүт
Итэҕэс аналлаах мин эрэ буоллаҕым!
Улуу Удаҕан
Эн энчи тугу да
Эппэтиҥ ордук этэ!
Сылгыһыт уол
Эдьиийдээтэр
Эдьиийбит,
Энчини тугу да
Эндэппэтиҥ эчи сүрүн…
Тулаайах
Туураҕас уол
Тугу эмэни
Тобулан булуом этэ.
Бүөлүү түһүмэ,
Бүтэримэ, оһорума дуу…
Улуу Удаҕан
Сэгэриэм, эн
Сээбэҥнээбэтиҥ ордук,
Бэйэм даҕаны
Билиҥҥитэ эйиэхэ,
Бэл, кыайа-хото
Билгэлээбэт эбиппин…
Инньэ Кудай саҕаттан
Ийэҥ эбитэ дуу,
Эбэтэр, ийэҥ ууһун төрдө дуу,
Туой, туора түһэр
Тойон ама киһи баар…
Онон хаххалатан
Ончу тугу да тобулбакка
Олорон биэрдим бу түгэҥҥэ.
Онон, оҕолоруом,
Бэйэҕит билинэн…
Бэйэҕит дьаһанан көрүҥ,
Дьон быһыытын, быһыыланыҥ!
Сылгыһыт уол
Суох, мин
Соҕотох бэйэбэр
Буруйу-сэмэни
Букатын ылыммаппын.
Сорохтор дьаарбаҥ тэбэн
Соноҕос ат уйарынан
Көрүлүү-оонньуу
Көтө-дайа сылдьыбыккыт,
Оттон мин сордоох
Ойууру-тыаны кэтэн,
Ууну-сири оломноон
Сырыы бөҕөнү
Сылдьа сатаабытым.
Ол тухары
Уу сурааһын ураанньыктаах,
Утары ньуурдаах
Улаан сылгы удьуорун
Уратылаах оҕотун
Ончу көрбөтүм,
Отой булбатым…
Ону хайыамый…
Сүтүк аата сүтүк,
Сүттэҕэ ол дии,
Ардай аһыылаах
Адьырҕа кыыл алдьаттаҕа,
Эбэтэр
Этиэхпин даҕаны кыбыстабын,
Түөкүн киһи төрөөн
Түбүлээбит муҥа дуу?
Бас Көс киһи
Эдьиийдээтэр эдьиийбит,
Эн эрэ хааллыҥ!
Экчи ылынан
Эрэйдэнэн көрөргөр тиийэҕин.
Улуу Удаҕан
Ылынарын ылынабын…
Ыарахана бэрт ээ, быһыыта,
Тоҕо эрэ этим-хааным
Тулуйуо суох үлүгэрэ.
Баччабар диэри
Маннык буолбат этим…
Уолаттар, бэттэх кэлиҥ,
Улахан аньыыны оҥорбуккут,
Онтугутун бэйэҕит билиниҥ,
Оччотугар ордук буолуоҕа.
Билгэлээн билэрбэр
Бэйэҕит күһэйдигит!
Бас Көс сылгыһыт
Мин ситэ көрбөтөхпөр
Билинэбин буруйдаахпын!
Сылгыһыт уол
Эн дьаарбаҥ тэппитиҥ,
Эрэйдэммит мин баарбын!
Улуу Удаҕан
Тохтооҥ эрэ, ноколоор!
Тугун-ханныгын
Тобулан быһаарбакка турабын.
Туой, туора хааннаах
Тойон ама киһи
Туора түһэн бүөлээн
Тугу да көрдөрбөт.
Муҥурданан бүтэн хаалыахпын
Муннум сыт ылла,
Кэҥэрдии баара
Кэҥэриибэр билиннэ,
Сылгы, сылгы хаанын
Сыта билиннэ…
Оот-татай ньии, оҕолоор!
Олус да уолуйдум.
Уҥуоҕум босхо бардаҕыан!
Уолумарын эбитин ньии!
Туох айылаах туспа тыыннаах
Туора урдустара буулаатылар буолла!
(Тохтоон ылар.)
Бу аата тугуй,
Бутуллан мунан ылабын!
Өйүм-санаам
Өһүллүөх үлүгэрэ.
Тылым-өһүм тылбыллар,
Тыыным-быарым ыгыллар.
(Тохтоон билгэлии сатыыр, онтон туохтан эрэ олус соһуйан, саллан, тула мөхсөр.)
Кэбис, кэбис,
Киэр буол, кэбэлий!
Аньыы-хара дьалбарый,
Антах буол,
Арах, арах!
(Тохтоон уоскуйар.)
Арай,
Үөһээ Үрдүк Аар таҥаралартан
Ааттаһан, көрдөһөн көрөбүт дуу?
Дьон
Оо, аньыы, аньыы! Алдьархай!
Олорбуппут сыччах!
Бас Көс киһи
Бар дьонум, айманымаҥ!
Үөһээ үрдүк айыылар
Өтө көрөн турдахтара.
Буруйа суоҕу
Буруйдатыахтара суоҕа,
Аньыыта суоҕу
Атаҕастатыахтара суоҕа.
Эдьиийдээтэр эдьиийбит,
Эн бэйэҥ үҥсэн көр.
Ааттаһыма, көрдөһүмэ,
Аньыыны-хараны быһаччы,
Аһаҕастык эттиннэр.
Олох уутун-хаарын
Уккуйан баччаҕа кэлбиппит,
Оломун булан туоруохпут!
Улуу Удаҕан
Үөһээ Үрүҥ Айыылар,
Үөһээ Үрдүк Таҥаралар!
Үүт тураан олоххутун
Үргүтэн, сүпсүгүрдэн эрэбит.
Кыһалҕа киэнин
Кытаанаҕа кыһарыйан,
Мунан, бутуллан,
Муҥур уһукка тиийэн
Бу көрдөһөн эрэбит.
Бэйэҕит билэн-көрөн
Билгэлээн сылдьаргыт чахчы.
Эһиги анаабыт
Энньэ баайгытын,
Үрүкү-дьүрүкү сүүрүк
Үүт Кэрэ биэ ийэлээх,
Ааттаах-суоллаах
Атара кутурук
Айгыр Дьалыһын
Ахсым сэлиик аҕалаах
Уу сурааһын ньуурдаах
Улаан сылгы удьуорун
Уратылаах оҕотун,
Атын аналлаах
Ат кулуммутун
Хара дьайдаахтарга
Халты харбаттыбыт.
Улуу Дьөһөгөй тойон
Улахан дьүүлүн түһэрдин,
Уурааҕын дьаһалын уурдун.
Уһуну-киэҥи уккуйан кэлбит дьон
Уйан, тулуйан көрүөхпүт…
Халлааҥҥа хабыр этиҥ хабырыттар. Хараҥаран ылар, онтон эмискэ сырдыыр. Улуу Дьөһөгөй өҥөйөн көрөр.
Дьөһөгөй
Орто туруу дойдуга
Олохсуйан үөскээбит
Урааҥхай ууһун дьоно,
Барытын билэн билгэлээн,
Быһааран бүтэн сылдьабыт.
Улаан сылгы удьуорун
Ууһатар аналгытын
Умса уурдугут,
Хара дьайы батыстыгыт,
Хараҥаҕа таластыгыт…
Дьон
Оо, халыҥ аньыы эбит,
Олорбуппут сыччах!
Дьөһөгөй
Ол эрээри
Оҥоһуу-ыйаах билиэх тустаах,
Олоххутун бэйэҕит эрэ
Оҥостор аналлааххытын
Умнаргыт омнуо буолуо.
Хара дьайга баһыттарбат,
Хараҥаҕа хаайтарбат
Харыс харса санааланыҥ,
Аньыыга, киргэ киирбэт
Арылхай сырдык суолу тутуһуҥ!
(уолаттарга)
Сылгыһыт уолаттар,
Сыыдам соҕустук кэлиҥ эрэ,
Кэккэлэһэ туруҥ!
Хара дьайга
Халты харбаттыгыт,
Хайаатар да буруйдааххыт!
Бас Көс сылгыһыт
Билинэбин,
Мин ыар буруйдаахпын.
Кыраҕытык көрбөтөхпөр
Кытаанах дьүүлү
Сүгүөх тустаахпын!
Сылгыһыт уол
Мин буруйум суох!
Бэйэм эрэ соҕотоҕун
Күнүстэри-түүннэри
Көрдүү сатаабытым!
Көстөн турар буруйа суоҕум!
Дьөһөгөй
Барытын билэбин,
Баалаамаҥ, дьүүлүм ыар буолуо.
Биир чахчы буруйдааххыт
Биллэн тахсыа билигин.
Сүтэрбити көрдүүр үгэс баар,
Сүбэм миэнэ маннык.
Эһигиттэн биир буруйдааххыт
Элиэ көтөр буолан элиэтээн
Кулуннуу кистии-кистии
Кулунун көрдүү сырыттын!
Эмискэ этиҥ сааллар. Сылгыһыт уол элиэ буолан кулуннуу кистии-кистии барар. Дьон бары сиргэ хаптайар.
Дьөһөгөй
(дьоҥҥо)
Туруҥ, туруҥ, туруҥ!
Эһиги мантан инньэ
Элиэ көтөрү
Элбэхтик көрүөххүт.
Үөһэнэн элиэтээн уорбут кулунун
Үйэтин тухары көрдүү сылдьыаҕа,
Үйэтин тухары булуо суоҕа.
Орто туруу дойдуга
Олохсуйан үөскээбит
Урааҥхай ууһун дьонугар
Уоруйах, түөкүн ууһаабатын,
Аны эһигини
Аньыы-хара буулаабатын!
Түөн саҕа үрүҥ санааҕыт
Төлкөҕүтүн түстээтин!!!
Дьон
(бары бииргэ)
Түөн саҕа үрүҥ санаабыт
Төлкөбүтүн түстээтин!
Б Ы Ы С.
1998–2000 сс.
