Сүүнэ улахан тумул курдук хайа кэтэҕэр легковой массыыналар, санитарнай автобустар, полк полевой штаба тураллара. Офицердар хайа төбөтүгэр тахсаат, быардарынан сыылан тус-туспа группаларынан мустуталаабыттара. Кэлии-барыы, сэрэнэн сибигинэһии, связнойдар сырсыылара улам хойдон барбыта. Японияны утары поход устатыгар маҥнайгы кыргыһыы буолаары турара биллэрэ.
Маайа тэлиэгэҕэ өйөнөн баран, икки илиитин быар куустан, хараҕын тонолуппакка киэҥник көрөн, походка мискиллэн буор-сыыс буолбут байыастар дьэс уоһуйан, саҥата-иҥэтэ суох дьэбидиһэн кини аттынан ааһалларын одуулуу турбута.
«Ама, бу тыыннаах доруобай дьон, аны аҕыйах чааһынан киһи өлүгэ буолуохтара дуо? Суох… Хайдах оннук буолуон сөбүй?» дии санаан бу дьонтон ким эмэ өлүөн Маайа олох итэҕэйбэт этэ.
Устунан санаата ыраатан, Германияны кытта сэрии, кини сүрэҕэр иҥэн хаалбыт, сорох хааннаах кыргыһыылара, буурҕаҕа үүрдэрбит өрт уотун курдук өрө кытыастан көстүбүттэрэ. Снарядтар эстэн сири титирэтэллэрэ, тула өттүттэн итии тимиринэн ыһыахтыыллара, дьон сэймэктэрэ, ханнык эмэ сэрии сэптэрин чаастара былаастаах буор-сыыс өрө ыһыллара, дьиэлэр-тутуулар умайан күндээрэллэрэ, онтон да атын сэрии дүрбүөннэрэ, билигин бу буола турар курдук, сүрдээх дьэҥкэтик элэҥнээбиттэрэ. Кэнники, ааспытын кэннэ өйдүү түстэххэ, киһи иэнэ кэдэҥниир, куйахата тырыттар алдьархайдара эбиттэр. Ити кутаа уот ортотугар Маайа икки сыл сылдьыбыта.
Эмискэ төрөөбүт дойдутун саныы түспүтэ. Ыраах Саха сирин күөх тыанан арыалламмыт үрэхтэрэ, алаастара, сайыҥҥы түптэ буруота, хонууга мэччийэ сылдьар ынахтар, колхоз кыһыл отуулара, оһуокайдыы турар оҕолор устан ааспыттара. Маайа ити дойду салгынын дуоһуйа иһэн улааппыта, көҥүл олоҕор биэбэйдэммитэ, кини күнүн анныгар көччүйбүтэ, аан дойду кэрэтин билбитэ. «Онно билигин уу чуумпу – кинилэр ыраахтар…» – Маайа үөрбүтэ. Кини, санаатын минньигэһигэр таттаран, харахтарын быһа симэн, мичээрдээбитэ.
Кэрэ да буолара: сайыҥҥы түүн туман түһэн налыйан турара, оскуола паартатыгар олорон учууталлар кэпсииллэрин истэр, кыһыҥҥы киэһэ чүмэчи сырдыгар уруогу ааҕар, оҕолору кытта былаах былдьаһар, эбэтэр биһилэх кутуһар. Маайа үөрэнэрин таптыыра. Кини тыа оскуолатыгар 7 кылааһы бүтэрбитэ, онтон куоракка киирэн финансовай техникуму бүтэрэн баран, Иркутскайга институтка үөрэнэ барбыта. Ити сылларга Аҕа дойду иһин охсуһуу бара турара. Маайа бу охсуһууга сирэй бэйэтинэн кыттыан, бу кэрэ-дьикти дойду көҥүл баай олоҕун иһин, атын элбэхтэр курдук, саанан-сэбинэн охсуһуон баҕарбыта. Онон көҥүл өттүнэн тылланан армияҕа барбыта.
Ол баран, маҥнай Духовщина анныгар кыргыһыыга кыттыбыта. Оо, онно куттанна да этэ, кэлиэх-барыах сирин булбатаҕа. Кэнники бу айдааннаах, ынырык олоххо үөрэнэн хаалбыта. Кини бааһырбыт дьону кутаа уот ортотугар, өлүү ынырыктаах аанын өҥөйөн олорон бэрэбээскэлиирэ. «Оо! Хаһан эрэ японнар кыайтараннар, бу айдааннаах олох бүтэр!» – Маайа үөһэ тыыммыта.
Полковой врач плаһын сиэбигэр икки илиитин уктан баран, ону-маны бэлэмнэнэн оҥосто олорор санитардар икки ардыларынан кэрийэ хааман, аҥар кырыыга тахсан тохтообута. Кини ыарахан, тыйыс хаана ордук ыараабыкка дылыта. Врач аргыый барыларын эргиччи көрбүтэ.
– Табаарыстар! Биһиги полкабытыгар Солуун куорат киинин ыларга приказ бэрилиннэ. – Кини куолаһа хамсаан, струна курдук лыҥкынаан ылара. – Кыргыһыы хайаан даҕаны хаан тохтуулаах буолуо. Онно биһиги сорукпут бааһырбыттарга тута көмөнү оҥоруу уонна буулдьаттан күлүк сиргэ таһааран, кинилэр олохторун кутталтан быыһыы буолар. – Врач хас биирдии фельдшердэргэ санитаркалары сыһыартаан, учаастактарын анаталаабыта, анал-анал сорудах биэртэлээбитэ.
Фельдшердэр, сорудах ылаат, кус оҕотун батыһыннарарын курдук, санитардарын батыһыннаран, анаммыт учаастактарыгар барыталаабыттара. Байыастар кинилэри оонньуунан-күлүүнэн көрсүбүттэрэ:
– Кыргыттар, тоҕо эрэ бэһиэлэйэ суоххут дуу?
– Эйиэхэ бэһиэлэй буоллаҕына, туран үҥкүүлээ ээ.
– Ээ-эх! Туран үҥкүүлүөм этэ да, ийэм көҥүллээбэт.
Ханнык эрэ офицер тииһин быыһынан сыыйан аргыый, ол гынан баран хайа да бэйэлээх киһи ходьох гынар гына командалаабыта:
— Кэпсэтиини тохтотуҥ!
Бары им-ньим барбыттара. Тула өттүлэрэ, иһиллээбит курдук, уу чуумпу буолбута. Арай чыычаахтар тугу да билбэккэ чырыбынаһаллара. Күн, буруо курдук тунаарыспыт хара былыттары быыстарынан көрөн, сандаарара, арыт былыттар күлүктэригэр киирэн төгүрүйэ, туртайа устара. Билигин туох да буолуо суоҕун курдук, айылҕа тыыннаах, көхтөөх кэрэ олоҕунан тыынара.
Исходнай позицияттан ыраах, Солуун куорат бачыгыраан, хартыына курдук буолан көстөрө. Куорат бэтэрээ өттүгэр суол курдук хара сурааһыннар субуһалларыгар, туохтар эрэ эймэҥнэһэн, биир-биир көстө-көстө сүтэн хаалаллара.
– Аһа, япошкалар траншеяларыгар симиллибиттэр. Ити аата утарылаһыахтарын баҕарар буоллахтара, – фельдшер ботугураабыта уонна, японнары сааммыттыы, сутуругун ыараҥнаппыта, – бэйи, биһиги эһиэхэ көрдөрөрбүт буолуо!
Кини иннигэр, бөдөҥ таас күлүгэр олорор аҕамсыйа барбыт саллаат итини истэн баран, төбөтүн хоҥкуҥнаппыта.
– Ай-ай! Хараабырай да барахсан, аны биир да японеһы бэйэҥ илиигинэн өлөрүмээйэҕин. Арааһа эн өлүүҥ орпото буолуо, – кини, туора үүммүт саһархай бытыгын эринэ-эринэ, тугу эрэ толкуйдаабыта уонна күлүм аллайбыта. – Н-даа! Японнар, бука, Урал туһунан саныахтааҕар буолуох, аны Манчжурияларын да умнан эрдэхтэрэ буолуо. Биһигини саанан далбаатанан куттаары гыммыттара, бу дьоно ытаһаны ытаһанан уһулу охсор эрэттэр буоллубут.
– Сөп буоллаҕа дии. Тоҕо саанан далбаатаммыттарай? Өлөртөн өлөрүүнэн өрүһүйэллэр, – Маайа оҕонньор этиитигэр сөбүлэспитэ.
***
Хайа кэтэҕэр артиллерия соҕотохто өрө тигинии түспүтэ. Били, суол курдук хара сурааһыннар барар сирдэрэ өрө үллэҥнээбитэ. Кыһыл уоттар кылапачыспыттара, харыйа саҕа өһөх хара күдэриктэр хойуутук өрүкүспүттэрэ. Биир чаас устата холобурдаах киһи төйөр ынырык тыаһа буолбута. Сир дэлбэритэ барыах курдук этэ, ынчыктыы-ынчыкыы түллэҥнииргэ дылыта. Японнар артиллериялара бэрээдэгэ суох ытыынан хардарара, ол гынан баран кинилэр снарядтара үксүн кураанах сиргэ түһэллэрэ. Итинник «кэпсэтиинэн» кыргыһыы саҕаламмыта.
Маайа сүрэҕэ быллыгыраччы тэппитэ, аллараттан үөһэ этин устун кымырдаҕастар сүр түргэнник сырсан тахсан төбөтүн оройугар мустарга дылы гыммыттара, этин саастара тымныйан дырылаабыттара.
– Уу-уу-у! – кинини кытта кэккэлэһэ сытар фельдшер ынчыктаабыта.
Фельдшер субу эрэ аан маҥнай кыргыһыыга түбэспитэ. Бу күҥҥэ дылы кини санаата күүстээх этэ, куруутун хаһан да куттаныа суох курдуга. Ол гынан баран кини саныырын курдук буолбатах, букатын атын эбит. Кини тутуһан туран сүгэнэн кэрдиһэрэ буоллар – этиэ этэ: «Кинини билигин кэрдэн кэбистэхпитинэ, ол аата тыыннаах хаалабын», – диэн. Оттон билигин өстөөҕү букатын көрбөккө туран, өлөн хаалыахха сөптөөҕө. Кини санаатыгар, өстөөх снарядтарыттан биирдэрэ эмэтэ хайаатар да кинини таба түһүөх курдуга.
Маайа «бааһырда дуу» диэн эргиллэн көрбүтэ, киһитэ бүтүннүү түүрүллэн, хомуок буолан сытара.
«Абааһы, куттаннаҕа тугун сүрэй! Аны орулуу сытара буолуо» кыыс дьиксинэ санаабыта.
– Ээ, кыбыстыбаккын даҕаны, эйигин, ытыалаабаттар буолбат дуо? – Кини фельдшери хомуруйбута. – Үтүө айыылааҕыҥ буоллар, пример көрдөрүөҥ этэ. Куттас – өлүөн иннинэ өлөр.
Фельдшер туох да диэн хардарбакка эрэ, уҥуоҕа халыр босхо баран, илибирии сыппыта.
Артиллерия уотун туһунан саллааттар иннилэрин диэки сырсыбыттара. Фельдшер куттаммыта хаһан ааһарын күүтэр бириэмэ суоҕа, Маайа, холоруктуу ытыллан, ойон турбута.
– Миигин батыһыҥ! – уонна иннин диэки түһэн кэбиспитэ. Санитардар кини кэнниттэн батыспыттара, бэл, хаһан да кыргыһыыны көрбөтөх киһи – фельдшер хаалсыбатаҕа. Снарядтар эстэн бурҕата турар сирдэриттэн чугас аппа баарыгар киирэн кинилэр тохтообуттара. Манна плащпалаткалары тэлгээн, эмп бэлэмнээн, быстах перевязочнай пууну тэрийбиттэрэ.
«Атастарым сөп буоллулар ини, ама оччо улаханнык утарылаһар гына орпуттар үһүө, – диэн Маайа толкуйдаабыта, – арай обороналара үчүгэй буолан бары ордон хаалан утарыластынар, оччоҕо?» Кини санаатыгар, ыстаал ардах анныгар куотар күүстэрин сүтэрэн, кини абырыырын күүтэ сытар, бааһырбыт дьон элэҥнээбиттэрэ.
– Арай ол-бу күлүктэргэ таһаартаан баран, кэнники хомуйарга тиийиллэр. – Маайа санитаркаларга быһаарбыта. – Наступление түргэн буоллаҕына полевой госпиталлар ситиһиэхтэрэ суоҕа.
– Даа, инньэ гынарга тиийиллэр, – фельдшер сөбүлэспитэ. – Иванова! – кини Маайа диэки сөмүйэтинэн ыйбыта: – Захарова! Эһиги иккиэн инники барыаххыт. Эһиги соруккут, ыараханнык бааһырбыттары буулдьаттан таһааран, маҥнайгы көмөнү оҥоро-оҥоро, наступайдааччылартан хаалсыбакка, сбор пуунугар тиийии буолар. Голушко уонна Соколова, Гребенюк уонна Дубинина, эһиги насилкалаах кинилэри батыһыаххыт. Эһиги соруккут – бааһыран сытааччылары перевязочнай пууҥҥа таһаарыы. Хас автобус кэлэн бааһырбыттары хомуйдаҕын аайы, перевязочнай пуун сыҕарыйан иһиэ. Ол туһунан эһиэхэ эрдэ биллэриллиэ. Өйдөөтүгүт дуо?
– Өйдөөтүбүт.
– Оттон эн, Чичулина, миигин кытта перевязочнай пууҥҥа хаалыаҥ.
Кини аппа ортотугар сытан салҕалыы-салҕалыы суумкатыттан биир-биир эмтэрин ороон, тэлгэтиллибит плащпалатка үрдүгэр уурталыыра, бэл куолаһа кытта салҕалыырга дылыта.
Снарядтар маҥнайгы траншеяттан соҕотохто иккискэ халбарыс гыммыттара. Байыастар, снарядтары куоттараары гынныбыт ээ диэххэ айылаах, ураатаабытынан өстөөх диэки ыстаммыттара. Саалар тыастара кураанах куруҥ умайарын курдук лачыгыраспыттара. Буулдьалар таастарга охсуллан, буурҕа курдук улуйбуттара.
Маайа байыастартан, баҕар, ким эрэ бааһыран хаалыа диэн аппатыттан быган сытан, икки өттүттэн харса суох ытыалаһыы бара турар кыргыс хонуутун тонолуппакка одуулуура.
«Ах, түөкүттэр, биһи бу баарбыт» диэххэ айылаах, танкалар кэннилэриттэн сырсан иһэр саллааттар, кинилэр икки ардыларыгар баар буола түспүттэрэ.
Японнар тулуйбатахтара. Кинилэр бэрээдэгэ суох ытыалыы-ытыалыы, траншеяларын устун куотан төбөлөрө лэкэриспиттэрэ. Маҥнайгы траншеяны ааһаат, барыларыттан саамай инники иһэр байыас умса хоруйа түспүтэ уонна тураары хаста да өндөҥнөөн көрөн баран кыайбатаҕа.
Маайа сүрэҕэ уолугар тахсарга дылы гыммыта. «Бааһырда» дии санаан, сытар аппатыттан ойон тахсан киһиэхэ ыстаммыта.
– Маня! Маня! Ханна бардыҥ? Тохтоо! – фельдшер хаһыытаан көрбүтүн Маайа истибэтэҕэ.
Кини снаряд тоҕо тэппит аппатыттан аппаҕа түһэн, бааһыран сытааччыга кэлбитэ. Анарааҥы, төбөтүн кыайан көтөхпөккө, сирэйинэн сири хоруйан, мээнэ иннин хоту сыылара. Маайа кинини кытта кэккэлэһэ түһээт, икки илиититтэн санныгар иилэ ууран, чугастааҕы снаряд аппатыгар соһон киллэрбитэ. Байыас уҥа хомурҕанын туһунан таҥаһын хаан өтөн тахсыбыт этэ. Кини хараҕын кыайан көрбөккө сытан, сүр ыараханнык тыынан хаччыгыныыра. «Ким эрэ буолла? Оттон дойдутугар-дьиэтигэр туох дьонноох буолуой?» Маайа таайа сатаабыта. Бу, Аҕа дойду иһин хаанын тохпут геройу аһыйыы кини сүрэҕин дьөлө аспыта. «Баҕар, оҕолордоох буолуо… Өлбөтө буоллар…»
Кини саллаат таҥаһын хайыта бысталаан суумкатыттан пакет ылан, бааһын кыһамньылаахтык хам баайан баран, иттэннэри сытыарбыта уонна «Баҕар ким эмэ, ханна эмэ өссө бааһыран сытара буолаарай?» диэн умуһаҕыттан быган көрбүтэ.
Охсуһуу чугас, иккис траншеяҕа, бара турара. Танкалар ол-бу күлүккэ-хаххаҕа саспакка, өрүтэ дагдалыһан, төттөрү-таары сырсан ытыллаллара. Иннигэр, чугас соҕус, биир байыас тохтуу-тохтуу сыылан эрэрэ.
«Бааһырбыт… Түргэнник көмөтө оҥоро охсуохха… Хаана тоҕо түһэн хаалыа…» Маайаҕа итинник санаалар элэҥнээбиттэрэ.
Кини бааһырбыт киһи диэки сыылан испитэ. Төбөтүн сиирэ-халты охсон буулдьалар быыстала суох чыыбырҕаһан ааһаллара. Маайа, ханна эрэ окопаҕа олорон хаалбыт японец кинини ыталыырын сэрэйэн, сыыларын тохтотон тыынар-тыыммат икки ардынан иһийэн, хамсаабакка, сиргэ сыстан сыппыта.
Японец ытыалыырын тохтоппутун кэннэ, кини бааһыран сытааччыга кэлбитэ. Саллаат, салҕалыы-салҕалыы, төбөтүн өндөтөн, Маайаны куттаммыт дуу, уолуйбут дуу курдук көрбүтэ уонна харахтарын быһа симэн баран, хабырына былаан ынчыктаабыта.
Уҥуоҕунан улахан киһи дүлүҥ курдук үҥкүрүйэн хаалбытын, сытан эрэ соһорго олус ыарахан этэ. Көлөһүнэ сарт түһэн, аара сынньана-сынньана, быыл, буорах угаарынан бурҕайбыт салгыны эҕирийэ-эҕирийэ, били маҥнайгы байыас сытар аппатыгар киллэрбитэ.
Манна киирэн холкутуйан бэрэбээскэ оҥоро олордоҕуна, икки санитарка кэлбитэ. Маайа кинилэри көрөөт сырдыырга дылы гыммыта уонна, бэрэбээскэтин оҥоро-оҥоро, түргэн үлүгэрдик саҥарбыта:
– Билигин эһиги бу дьону перевязочнай пууҥҥа илдьитэлээн иккис көмөнү оҥоруҥ. Мин, ыараханнык бааһырбыттары күлүккэ таһаартаан, маҥнайгы көмөнү оҥоро-оҥоро, байыастары батыһыам. Чэпчикитик бааһырбыт дьону манна ыыталыам.
– Истэбит.
Кини фельдшер куттанан титирии сытарын өйдүү түспүтэ уонна, күлэ былаан, санитаркалартан ыйыппыта:
– Хайа, фельдшер доруобуйата хайдаҕый?
– Үчүгэй, куттаммыта арыый ааһан, уоскуйан эрэр.
– Ол аата маҥнайгы тииһик тахсан эрдэҕэ, – кини тохтоон тугу эрэ толкуйдаабыта уонна доҕотторугар илиитин уумммута. – Быраһаайдарыҥ, оҕолор!..
Байыас эмискэ харахтарын муҥунан көрөн кэлбитэ. Кини кубарыйа кууран хаалбыт уоһун салбаммыта уонна тыынын былдьаһардыы түөһэ үллэн, түргэн-түргэнник тыыммахтаабыта.
– Э-эн! Баран эрэҕин дуу? Э-эйиэхэ улахан баһыыба, – кини тылларын биир-биир иһиллэр-иһиллибэттик ботугуруура. – Хаһан да умнуом суоҕа эн үтүөҕүн…
Кыыс саллаат илиитин хабан ылбыта уонна кини хараҕын супту көрөн олорон, ааттаһардыы сибигинэйбитэ:
– Биһиги санитарнай пууҥҥа көрсүөхпүт. Оттон билигин үгүһү саҥарар эйиэхэ куһаҕан буолуо.
Маайа өрүһүйбүт икки киһитин хардарыта көрүтэлээбитэ уонна, тосту эргиллэн, аппатыттан тахсан барбыта.
***
Куорат маҥнайгы уонна иккис кварталларын икки ардыларыгар кыргыһыы бара турдаҕына Маайа дьонун сиппитэ. Японнар, харсыларыттан тахсан, өлөн эрэр хаанымсах кыыллыы утарылаһаллара. Танкалар, самоходкалар уулуссаҕа туран түннүктэри, чердактар, подваллар чуолҕаннарын ытыалыыллара. Дьиэлэр истиэнэлэрин таастара бытарыҥнас этилэр. Харса суох сабыта баттаһыы бара турара. Куорат уотунан кырбаһара, өһөх хара буруо, этиҥнээх ардах былытын курдук, устан унаарара.
Уулуссаҕа биир сиргэ дьон өлүктэрэ сыталлара, кинилэри снаряд дуу, мина дуу дэлби тэппит быһыылааҕа.
Маайа истиэнэни кыйа сүүрэн, ытыалаһааччыларга ыкса чугаһаабыта. Уулусса уҥа өттүнээҕи маҥнайгы дьиэ ылыллыбыта, оттон хаҥас өттө өссө да утарылаһара.
Уулусса хаҥас өттүнээҕи дьиэ аана аһаҕас турарынан байыастар иһирдьэ сырсан лиһигирэһэн киирбиттэрэ. Уулусса ортотугар икки байыас сытан хаалбыта. Биирдэрэ тиэрэ түһэн баран, хамсаабакка чиккэллэн сыппыта, кини баттаҕын тыал үрэн хамнатара көстөрө.
Иккис байыас, дэлби түһэ-түһэ, дьиэ диэки сыылбыта. Кини уҥа атаҕа көнтөс курдук соһуллара, ньилбэгинэн тостубут быһыылааҕа. Биир самурай, кынчаалын күөрэппитинэн, бааһыра сытааччыга ойон кэлбитин көрөөт кыыс бастаан тугу гыныан булбатаҕа. Онтон, өй булунан, автомат уһун уочаратынан японеһы туора мииннэрэн түһэрбитэ. Самурайы охтороот, байыаска ыстанан кэлэн соһоору хонноҕун анныттан хабан ылбыта. Кини бааһыран сытааччы санныгар кылапачыспыт түөрт кыра үрүҥ сулустары, түөһүгэр тэтэрэр хас даҕаны кыһыл колоткалары көрбүтэ… Капитан сыылларыгар хаҥас атаҕынан анньынан көмөлөһөрө, онон соһорго арыый чэпчэки этэ.
Кинилэр ойоҕосторунан, үрдүлэринэн буулдьалар асфальтка уонна дьиэ эркиннэригэр охсуллан таһыгыраспыттара. Буулдьалар түһүүлэриттэн көрдөххө, уулусса уҥа өттүнээҕи, иккис дьиэттэн ытыалыыр быһыылаахтара. Сибилигин күлүккэ киириэҕи, дьиэ балай эрэ тэйиччи этэ, оттон буулдьалар буоллаҕына адьас чугаһынан сиритэ-хайыта көтөллөрө. Маайа киһитин бэйэтинэн хаххалыы, саба түспүтэ.
Эмискэ кинини ким эрэ ыарахан сыттыгынан сискэ сырбатарга дылы гыммыта, сиһэ сылаас паарынан угуттаабыт курдук итийэн дьаралайбыта, онтон дириҥ-дириҥник ньүөлүйтэлээн барбыта. Илиитэ-атаҕа соҕотохто нук курдук буолан хаалбыттара.
«Бааһырдым ээ, быһыыта» дии санаан, ытыһынан сиһин бигээн көрбүтэ. Илиитэ туох эрэ сылааһы билбитигэр ытыһын көрбүтэ, бүтүннүү хаан этэ.
Ити аата, самурайдар кини хааныгар эмиэ тиийбиттэр. Маайа сүрэҕэ түллэн кыланарга дылы гыммыта… Кини «бааһырдым» диэн тылы умнан, «сиэхситтэр!» диэн абалаах-саталаах санаанан күүрбүтэ. Этэ-хаана бүтүннүү быыппастан күүһүгэр күүс эбиллэргэ дылы буолан, автоматын туппутунан ыстанан тураары гыммыта. Ол гынан баран хайдах эрэ кыайан уйуттубакка, курданарыттан аллараа өттүн сир бэйэтигэр хам силимнээбиккэ дылы буолан, сыппытын курдук, сытан хаалбыта. Сотору мэйиитэ эргийэн, тула өттө хаан курдук кытара кыыһан, талбааран, өйүттэн тахсан барбыта…
Биирдэ түүл-бит курдук өйдөөтөҕүнэ, боруҥуй, хараҥа этэ. Кимнээх эрэ тугу эрэ кэпсэтэ-кэпсэтэ, кинини тула элэҥнэһэр быһыылаахтара. Маайа хамсыыр да, саҥарар да күүһэ суох, сүүнэ улахан, ыар матараастарынан ыга баттаппыт курдук, сыппыта.
Ол сыттаҕына, сүрдээх бытааннык, улам сырдаан, дьиэ үрдэ барыаран көстүбүтэ. Кинини тула маҥан халааттаах дьахталлар бааллара. Сиһэ тимир ытаччанан илдьи убахтанар курдуга.
Биирдэ көрдөҕүнэ, манна мустубут дьон быыһыгар балта Шура баарга дылы этэ.
– Шураа? – Маайа туох-баар күүһүн муҥунан балтын ыҥырбыта.
Анарааҥыта саҥата суох кинини өҥөйөн көрбүтэ. Онтон эмиэ түҥ-таҥ хараҥа буолан барбыта.
Кэмниэ-кэнэҕэс, эмиэ өйдөнөн кээлтэ: дьиэ иһэ киэһэрэн эрэрэ, сиһэ мас тоһоҕонон тобулу саайыллыбыт курдуга, аттыгар сиэстэрэ кыыс тугу эрэ гына турара.
«Бу аата госпитальга түбэспит буоллаҕым» дии санаабыта уонна, хамсыыр күүһэ суох буолан, төбөтүн эргиппэккэ сытан, ыйыппыта:
– Бу тугуй, ханна баарбыный?
Сиэстэрэ соһуйбут курдук көрбүтэ уонна киниэхэ кэлэн төҥкөйөн туран, сып-сылаас ытыһын Маайа сүүһүгэр ууран баран, аргыый саҥарбыта:
– Эн биһиэхэ… госпитальга бааргын, миигин көрөҕүн дуо?
– Көрөбүн.
Маайа эмискэ бааһырбытын, биһиэннэрэ өстөөҕү кытта кыргыһа хаалбыттарын өйдүү түспүтэ. Кини санаатыгар бааһырбыт байыастар кэлэн элэҥнээн ааспыттара.
– Оттон биһиэннэрэ?.. Солуун?.. Били бааһырбыт саллааттар?.. Капитан?..
– Биһиэннэрэ Солууну ылбыттара үс хонно. Бүгүн Солуунтан балтараа сүүс километрдаах Тоань диэн куораты ылбыттар үһү. Япоттар куоталларыгар кэннилэрин да хайыһар сололоро суох. Оттон саллааттар уонна капитан манна бааллар. Кинилэр үчүгэй соҕустар. – Сиэстэрэ Маайа илиитин сылаастык ыгыта туппахтаабыта уонна, хаһааҥҥыттан эмэ билсэр киһилии, сибигинэйбитэ. – Маша! Эйигин эҕэрдэлиэхпин көҥүллээ…
– Туох иһин? – Маайа дьиктиргээбитэ.
– Эн эрдээх, хорсун быһыыҥ уонна батальон командирын бэйэҕинэн хаххалаабытыҥ иһин, армия командующайын прикаһынан, Отечественнай сэрии маҥнайгы степеннээх орденынан наҕараадаламмыккын.
– Махтанабын… Биллэрбиккэр…
Маайа олус үөрбүтэ. Кини санаатыгар куотан эрэр самурайдар, кинилэри үлтү кумалаан, эккирэтэн иһэр кыһыл байыастар көстөн кэлбиттэрэ. Онтон ыраах Саха сирэ – ача күөҕүнэн аҥааттар алаастар, нуолур солко мутукчанан долгуйар тыалар устан ааспыттара. Маайа нэһиилэ саннын хамсаппыта уонна сэниэтэ суоҕунан мичээрдээбитэ:
– Үчүгэй! Ол аата биһиги өстөөҕү хам ылбыт буоллахпыт!
А.Давыдов
Хотугу сулус. – 1948. – №2
