1941 сыл, бэс ыйа. Ленинград куоракка үөрэнэр Саха сирин устудьуоннара, аспираннара Аҕа дойду Улуу сэриитин маҥнайгы күннэриттэн ыла, сэбиэскэй интеллигенция чаҕылхай бэрэстэбиитэллэрин кытта бииргэ, Ийэ дойду духуобунаска уонна культураҕа киинин фашистыы Германия уонна кини кыттыгастарын армияларыттан көмүскэл инники кирбиитигэр турбуттара. Бу кэккэҕэ юриспруденция институтун устудьуона В.П. Кайгородов, Хотугу норуоттар педагогикаҕа институттарыгар үөрэнэр П.В. Алексеев, И.И. Карамзин, Н.И. Гермогенов, ону тэҥэ аспирант Г.А. Никифоров, А.Н. Островскай аатынан театр институтун иитиллээччилэрэ Е.И. Мыреев, А.И. Попов уо.д.а. бааллара. Оччолорго театр институтугар үөрэммит Саха АССР үтүөлээх артистката Анастасия Петровна Ларионова кэпсииринэн, хайыы-үйэ бэс ыйын 25 күнүгэр диэри саха студиятын уолаттара бары кэриэтэ фроҥҥа барбыттар.
А.А. Жданов аатынан Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай университет аспирана Никон Семенович Романов туһунан «Известия» хаһыат бэс ыйын 29 күнүнээҕи нүөмэригэр бу курдук суруллубут:
«Тысячи лучших представителей советской интеллигенции Ленинграда уходят на передовые линии фронта. Аспирант исторического факультета тов. Романов, сын не грамотного якута, 21 июня блестяще защитил кандидатскую диссертацию. Сейчас он призван в армию. «У нас хотят отнять завоеванное счастье. Не бывать этому. Вчера я был научным сотрудником, сегодня – боец могучей Красной Армии»».
Саха кэнэҕэскилээх учуонайа Никон Романов балаҕан ыйын 9 күнүттэн саҕалаан уон хонук устата тохтоло суох барбыт Колпино тулатынааҕы кыргыһыыларга, ньиэмэс халабырдьыттарын сөҕүрүйэн ыла-ыла күөдьүйэн кэлэр кимэн киириилэрин утары хорсуннук, бэйэтин харыстаммакка туруулаһан төрөөбүт дойдутун иһин сырдык тыынын толук уурбута. Кини дьонугар анаан тиһэх суругун Аҕа дойду Улуу сэриитин чинчийбит учуонай Дмитрий Дмитриевич Петров булан «Саллааттар суруктара» диэн кинигэтигэр таһаарбыта. Ол сурукка: «Живыми их не пропустим. Они пройдут только через наши трупы», – диэн саха уола суруйбута күн бүгүн андаҕар курдук иһиллэр.
Оччотооҕу аҕыйах ахсааннаах саха идэтийбит байыаннайдарыттан биирдэстэрэ, М.В. Фрунзе аатынан Байыаннай академия Анал факультетын «буруолуу» сылдьар выпускнига, Кыһыл армия старшай лейтенана Георгий Михайлович Андросов бэс ыйын бүтүүтүгэр – от ыйын саҥатыгар Ленинградтааҕы байыаннай уокурук разведкаҕа салаатыгар ананан кэлбит. Бэйэтэ ахтарынан бастаан Балтикаттан Үрүҥ байҕалга диэри фронт картатын оҥорбут, онтон атырдьах ыйын бүтүүтэ өстөөх кэтэҕэр көҥүллүк дьайар Разведкалыыр-диверсиялыыр этэрээти салайа сылдьан Мга оройуонугар ыараханнык бааһыран билиэҥҥэ түбэспит. Бу кэмтэн саха разведчигын номоххо киирбит быһах биитин устун олоҕо саҕаламмыт…
***
1941 сыл, от ыйа. ССРС Оборонаҕа министиэристибэтин Подольскайга баар Киин архыыбыттан учуонай Д.Д. Петров булбут докумуонуттан көрдөххө, Саха сирин 16964 чулуу ыччата Ийэ дойдутун көмүскэлигэр туруммут:
Сунтаартан 580
Ньурбаттан 380
Үөһээ Бүлүүттэн 320
Бүлүүттэн 320
Дьокуускай куораттан 4050
Намтан 401
Орджоникидзевскайтан 443
Горнайтан 395
Кэбээйиттэн 290
Дьокуускай оройуонуттан 341
Тааттаттан 315
Уус Алдантан 564
Амматтан 553
Мэҥэ Хаҥаластан 998
Чурапчыттан 356
Ленскэйтэн 893
Бу хомуурга түбэспиттэртэн тыһыынчаттан тахса киһи Забайкальетааҕы байыаннай уокурукка анал үөрэх кэннэ Хотугулуу-Арҕааҥҥы уонна Волховтааҕы фроннарга сэриигэ ыытыллыбыттар. Ол иһигэр 200-тэн тахса саха саллаата 11-с армия 188-с уонна 202-с стрелоктыы дивизияларын састаабыгар киирэн, Ленинград куорат көмүскэлигэр, Синявино үрдэл аттынааҕы хабыр хапсыһыыларга бойобуой сүрэхтэниилэрин ааспыттар. Учуонай Д.Д. Петров 1961 сыллаахха Өлүөхүмэ оройуонун Кээччи нэһилиэгэр олохсуйбут сэрии бэтэрээнэ Ф.С. Синицынтан устан ылбыт ахтыытыгар субу курдук кэпсэнэр:
«17 октября мы прибыли в составе сибирского пополнения в район Синявино. Через день состоялся короткий митинг, где с речью выступил представитель командования. Он говорил о необходимости освобождения поселка Синявино, который имел в тот момент важное оперативное значение для обороны Ленинграда. На митинге из якутян выступили лейтенант Николай Романов, младший лейтенант Константин Винокуров и несколько бойцов. Все они поклялись выполнить приказ командования или умереть…
20 октября началось наступление. Завязались ожесточенные, кровопролитные бои. Не считаясь с жертвами, враг упрямо цеплялся за Синявские высоты. Взять их тогда не удалось, но гитлеровцам был нанесен большой урон».
***
1942 сыл, тохсунньу 7 күнэ. Кыһыл армия Хотугулуу-Арҕааҥҥы фронун холбоһуктара кимэн киириини саҕалыыллар. Кинилэр торум быһыытынан Старай Русса, Сольцы, Дно хайысхаларынан Вермахт Новгородтааҕы бөлөҕүн коммуникацияттан быһа анньыахтаахтара уонна Волховтааҕы фронт хаҥас кынатын кытта дьайыыларын холбоон Ленинград куораты өстөөх ытарчатыттан босхолуохтаахтара.
Хотугулуу-Арҕааҥҥы фронт генерал-лейтенант Василий Иванович Морозов баһылыктаах 11-с армията өстөөх көмүскэниитин биэс көс кэриҥэ көҥү көтөн, Старай Русса туһаайыытынан кимэн киирбитэ. Армия генерал-майор Михаил Никитич Клешнин хамандыырдаах 188-с стрелоктыы дивизията ньиэмэс 500 саллаатын уонна эписиэрин кырган туран тимир суол Старай Русса–Лычково кэрчигин быһар. Салгыы Старай Русса–Демянскай уонна Старай Русса–Холм икки ардыларынааҕы массыына суолларын ылыытыгар тыһыынчанан халабырдьыты сууһарбыт. Ити кэмҥэ фашистар күөн туттар чаастара – СС «Мертвая голова» дивизията, авиация уонна тааҥка көмөтүнэн Старай Русса соҕуруу уонна илин өттүнэн хардары кимэн киириитигэр, 188-с стрелоктыы дивизия суостаах утарсыыны оҥорон, эсесовецтар сэттэ сүүстэн тахса буойуннарын сэрии толоонугар хааллараллар. Бу кырыктаах кыргыһыыларга кыттыбыт сүүстэн тахса саха саллаата бэйэтин килбиэннээх сэрииһит быһыытынан көрдөрбүтэ. Ол биир туоһутунан фроннааҕы «На врага» хаһыат «Герои Отечественной войны» диэн туспа салаатыгар «Автоматчик Попов» диэн ааттаах ыстатыйа буолар. Ону чинчийээччи Д.Д. Петров байыаннай архыыптан булан устубут:
«Родная якутская тайга научила Попова ходить бесшумно, жить под открытым небом, бить зверя без промаха, с одного выстрела. В 1941 году он призван в армию. Попов стал автоматчиком. Выручка тайги пригодилась: он был ловок, силен и вынослив.
…Однажды ночью сержант Попов вместе с товарищами пробрался в деревню Л., занятую фашистами. Крики “Ура!” и очереди советских автоматчиков были полной неожиданностью для спавших немцев. Они выскакивали из домов, бежали в темноту ночи и падали сраженные пулями. Приказано было в этой операции захватить “языка”. И Попов бросился в погоню за удирающими фашистами. Несколькими прыжками Попов догнал немца, схватил его за шиворот, взвалил на широкую свою спину и потащил обратно. Сбросил немца и убежал за следующим. Так он притащил трех фашистов».
Отделение хамандыыра сулууспалыыр Нам ыччата Р.Г. Кутуков өстөөх ДЗОТ-ун тоҕо тэптэрбит, тахсан биэрбит ньиэмэстэри билиэн ылбыт. Ону таһынан кистэлэҥ докумуону булан ыстаабыгар тириэрдибит. Бу хорсун быһыытын иһин саха уола «Кыһыл Сулус» уордьанынан наҕараадаламмыт, Хотугулуу-Арҕааҥҥы фронт «За Родину» хаһыата кини хаартыскатын бэчээттээбит. Ленинград куорат көмүскэлигэр үгүс саха саллаата хорсуннук сэриилэһэн бар дьонун уонна төрөөбүт дойдутун аатын дьоһуннук ааттаппытын архыып докумуоннара, оччотооҕу бойобуой хаһыаттар ырылхайдык кэрэһилииллэр.
***
1942 сыл, ыам ыйын 25 күнэ. ССРС Оборонаҕа министиэристибэтин Киин архыыбыгар уонунан сылларга дьаныардаахтык уонна сорсуннаахтык үлэлээбит учуонай Д.Д. Петров Ленинград көмүскэлигэр саха саллааттара бэлиэ суолу хаалларбыттарын туоһулуур чахчылары булар. Ол быыһыгар хомолтолоох да сурах эмиэ көстөрө –
188-с стрелоктыы дивизияҕа үөһээ ааттаммыт кэмҥэ 63 саха саллаата хаалбыта ахтыллыбыт, ол эбэтэр аҥаардарын кэриҥэ олоҕун ийэ дойдутун туһугар чэгиэн этин сэймэктэтэн өлбүт, бааһырбыт…
Үлэһит-бааһынай Кыһыл армиятын Үрдүкү Бас командованиетын бирикээһигэр олоҕуран фронт чаастарыгар снайпердыы хамсааһын саҕаламмыт. Бу хамсааһын көҕүлээччилэринэн төрүт-уус булчут хааннаах, кыраҕы харахтаах, булугас өйдөөх саха саллааттара буолбуттар. Ол иһигэр 188-с стрелоктыы дивизияҕа сулууспалыыр сахалар сүүһүнэн өстөөҕү сууһаран бэргэн ытааччы быһыытынан фронт үрдүнэн сураҕырбыттар.
Холобура, Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгиттэн төрүттээх Георгий Константинович Федоров кыргыбыт өстөөҕүн бойобуой ахсаанын 86 тириэрдибит. Петров «Якутяне в боях с немецко-фашистскими захватчиками» диэн монографиятын бастакы томугар саха чулуу уолун туһунан чааһын хамандыыра субу курдук ахтыбыт:
«В героической Отечественной войне воины-сибиряки заслужили громкую, немеркнущую славу. Все трудности и тяготы войны они переносят как герои, как истинные патриоты своей Отчизны. Здесь, в нашей части находятся достойный сын Бурят-Монголии Герой Советского Союза товарищ Тулаев, славный сын Якутии товарищ Федоров. Слава о них гремит по всей армии и фронту».
«Саллааттар суруктара» кинигэҕэ киирбит Георгий Федоров суругуттан көрдөххө, кини снайпердыы ахсаанын 120 өстөөххө тиэрдибит эбит:
«Мин бойобуой ахсааным.
1944 с. Ыам ыйын 26 күнэ.
Мин сэриилэһии хонуутугар өстөөҕү утары ытык иэспин Ийэ дойду иннигэр чиэстээхтик толорор бэлиэлэрбинэн, өһөгөйдөөх өстөөх утарсыытын үлтүрүтэн туран, немецтэр 120 саллааттарын уонна офицердарын кыдыйбытым буолар.
Командование сорудахтарын чуолкайдык бириэмэтигэр толорорбун сыаналаан туран, икки төгүл “Кыһыл Сулус” орденынан, снайперскай значогунан уонна “Хорсунун иһин” медалынан наҕараадаланным…»
Сэриигэ барыар диэри Дьокуускай куоракка куучарынан үлэлээбит Иван Васильевич Погодаев фроҥҥа кэлэн «Снайпер РККА» бэлиэнэн бэлиэтэммит, ыстыыгынан киирсиигэ уонча, бинтиэпкэнэн сэттэ уонча өстөөҕү сууһаран, ньиэмэс бүлүмүөччүктэрэ чаҕыйар снайпердарыгар кубулуйбут. Ол туһунан учуонай Д.Д. Петров «Якутяне – одни из инициаторов снайперского движения в Великой Отечественной войне» диэн кинигэтигэр бу курдук суруйбут:
«Неумолимость, с которой истреблял Погодаев фашистов, вызывала бешеную ярость гитлеровцев…
Гвардеец Погодаев методично выводил из строя вражеских пулеметчиков, бил по фашистским офицерам. Он всегда удивительно вовремя делал все, что требуется, и напрасны были все попытки немецких снайперов и минометчиков поймать, перехитрить и уничтожить снайпера-якутянина».
***
1942 сыл, тохсунньу саҥата. Фашистыы Германия сэриилэрэ Ленинград бөҕөргөтүнүүтүн тоҕо көтөргө күүскэ дьулуһар кэмнэригэр 11-с армия 202-с стрелоктыы дивизиятыгар кэлбит саҥа күүс кэккэтигэр сүүсчэкэ кэриҥэ саха саллаата баара. Кинилэр маҥнай-гы бойобуой сүрэхтэниилэрин Лычково оройуонугар ааспыттара. Ол туһунан Амма оройуонун Чакырыттан сылдьар Иннокентий Николаевич Васильев ахтыытын Петров «Путевые заметки» диэн бэлиэлээх дьоҕус блокнотугар сурунан ылбыт:
«Мы наступали на деревню Вербейка. Когда подошли к деревне, дали приказ подготовиться к штыковой атаке. Командир, который сражался у озера Хасан, крикнул мне: “Васильев, за мной!”. Начался штыковой бой. Я двигался вслед за командиром и расправился штыком с одним гитлеровцем».
Иннокентий Васильев кыргыһыы хонуутугар ууну, уоту ортотунан ааһан, биэс төгүл бааһыран, үс төгүллээх хара сурук кэнниттэн төрөөбүт Амматыгар кыайыы көтөллөөх эргиллэн кэлбит. Хорсун буойун «Албан аат» III истиэпэннээх, «Кыһыл Сулус», Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьаннарынан, «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
***
Ленинград көмүскэлин иһин Мясной бор станцияҕа уонна Синявино үрдэлгэ буолбут кыргыһыыларга Волховтааҕы фронт 52-с армиятын 165-с стрелоктыы дивизиятын снайпердара – В.Н. Чувашев (Ленскэй, Пеледуй), И.С. Кычкин (Мэҥэ Хаҥалас), П.Б. Михеев, М.Е. Устинов (Орджоникидзевскай), эмиэ ити фронт уонна армия 379-с стрелоктыы дивизиятыттан К.И. Лазарев (Амма, Соморсун), Е.К. Петров (Сунтаар, Куокуну) уо.д.а. ийэ дойдуларын иһин хорсуннук уонна сатабыллаахтык сэриилэһэн албан аатырбыттара.
Синявино үрдэлгэ ордук тыҥааһыннаах кэмҥэ – 1941 сыл атырдьах ыйыттан 1943 сыл кулун тутар ыйыгар диэри сэриилэспит Егор Константинович Петровка «Кыһыл Знамя» уордьаны туттарбыт холбоһугун хамандыыра Бүтүн Сойуустааҕы коммунист (бассабыык) партия Саха АССР уобаластааҕы кэмитиэтин сэкирэтээригэр кини мэтириэтин кытта маннык суругу ыыппыт:
«Народ Якутии по праву может гордиться своим достойным сыном, верным защитником Родины. Пусть боевой пример Егора Константиновича станет образцом героизма и преданности Родине для всех якутов фронтовиков Отечественной войны, для всех тех, кто в тылу советской Якутии своим трудом кует нашу боевую мощь и вместе с ним борется за окончательную победу над фашистскими разбойничьими ордами.
Боевой привет труженикам Якутии и благодарность за их достойного сына орденоносца Петрова».
«Якутяне в боях с немецко-фашистскими захватчиками» монография бастакы томугар Хотугулуу-Арҕааҥҥы фронт 1-гы Ударнай армиятын командующайа Владимир Захарович Романовскай саха снайпера Егор Петров туһунан ахтыыта киирбит:
«До сих пор хорошо помню бойца Егора Константиновича Петрова из 1100-го стрелкового полка. На всю дивизию славился он своей снайперской стрельбой. Недели за две до наступления Петров «переквалифицировался» в пулеметчика. Спрашиваю – почему он, отличный стрелок, истребивший более ста фашистов, сменил снайперскую винтовку на пулемет. Петров ответил: «Я – якут-охотник – люблю винтовку. И она меня никогда не подводила ни в тайге, ни на войне. Но винтовка есть винтовка. Один выстрел – убит один фашист. Я хочу делать не один, а много выстрелов сразу.
Петров на второй день наступления, отражая вражескую контратаку, скосил очередями до ста гитлеровцев. Шел в первой цепи атакующих, прокладывая путь стрелкам своим метким огнем. В январских боях его в третий раз ранило, но он не ушел с поля боя, а, превозмогая боль, продолжал отбивать яростную контратаку противника. Фашисты потеснили наше подразделение, и Петров оказался в расположении врага. И здесь он не растерялся – прикинулся мертвым. А когда наши подразделения вновь заставили гитлеровцев отходить, Петров, собрав последние силы, подполз к пулемету и ударил по фашистам».
«Саллааттар суруктара» кинигэҕэ киирбит суругуттан көрдөххө, Егор Петров ити кэмҥэ түөрт бойобуой мэтээл, икки уордьан кавалердара, геройга тэҥнээх буойун эбит:
«Биэстэ бааһыран баран үтүөрдүм. Миигин полкабар олус таптыыллар. Командир курдук туталлар. Рота үрдүнэн дьиссипилиинэни көрөбүн. Нууччалар үтүө да дьон эбит. Итинник хорсун дьонноох буоламмыт ньиэмэһи үлтүрүтэбит. Бэргэнник ытарбын наһаа хайгыыллар. Көрдөрбүн эрэ, бүтүн киһини хайдах сыыһыахпын сөбүй, ону таһынан, хайа, бинтиэпкэм табара сыттаҕа дии. Отделение командира оҥоро сатыылларын нууччалыы билбэппинэн аккаастанабын. Билигин атахпынан доҕолоҥнуубун, илиим соччо ыалдьыбат. Ытыалаһар кыахтаах буоламмын, кыргыһыы хонуутуттан тахсыбаппын. Өссө биир эмэ ньиэмэһи өлөрдөрбүн диэн баҕалаахпын.
Хорсуннук сэриилэспитим иһин биир ордены, үс медалы биэрдилэр, төрдүс медалбын ылаары сылдьабын. Миигин иккиһин орденынан наҕараадалыырга түһэрдилэр. Егор»
***
Волховтааҕы фронт 59-с армиятын 294-с стрелоктыы дивизиятын 369-с туспа разведкалыыр ротатын хамандыыра, лейтенант, Ленинград көмүскэлигэр снайпердыы хамсааһыны биир сүрүн тэрийээччи, Саха национальнай байыаннай оскуолатын иитиллээччитэ, «Кыһыл Сулус» уордьан кавалера, Чурапчы оройуонун Хатылы нэһилиэгиттэн төрүттээх Егор Дмитриевич Догордуров биир суругар субу курдук суруйбут:
«23 марта была поставлена задача бить врага у железнодорожной линии у деревни Н. Наша N-ская часть начала атаку. На роту, которой мне довелось командовать, была возложена почетная задача – выбить врага с линии железной дороги. Это задание командования мы выполнили, отбросили врага от линии железной дороги на 6 километров. Мы сражались беспрерывно в течение двух суток…
5 апреля на наши укрепления, сооруженные из снега, пошли в атаку вражеские солдаты. Гитлеровцев поддерживал один танк, два бронетранспортера и артиллерия. Передовые подразделения врага приблизились к боевым порядкам роты. Тогда я вызвал огонь нашей артиллерии. Мы крепко ударили по гитлеровцам, которые были убеждены в своей победе. Вырвавшаяся вперед ударная группа врага была уничтожена».
1942 сыл сааһыгар 294-с стрелоктыы дивизияттан «истребитель фашистов» диэн өйдөбүл үөскээн фронт үрдүнэн тарҕанар. Ити кэмҥэ Ленинградтааҕы партия уобаластааҕы кэмитиэтин сэкирэтээрэ А.А. Жданов өстөөҕү бастыҥ кыдыйааччылары «фронт стахановецтара» диэн сүрэхтиир. Бэс ыйын 26 күнүгэр хайыы-үйэ «фронт стахановецтарын» иккис түмсүүлэрэ ыытыллыбыт. Онно халабырдьыттары харыстабыла суохтук уонна сатабыллаахтык кыдыйар тыһыынчанан ахсааннаах стрелоктар, минометчиктар уонна артиллеристар кэккэлэригэр киирэн саха уола –
аатырбыт бэргэн ытааччы, туйгун хамандыыр, фашиһы кыдыйааччылар хамсааһыннарын биир тумус туттар киһилэрэ Егор Догордуров көхтөөхтүк кыттыбыт, бу түмсүүнү арыйар маҥнайгы тылы эппит. Ол тылларыттан дивизиятааҕы «Боевая красноармейская» хаһыакка маннык кэрчик киирбит:
«Наше подразделение стало полностью истребительным. Месяц тому назад в нашем подразделении было очень мало истребителей. Сейчас все бойцы и командиры – истребители фашистских гадов…
Наша задача – ширить ряды метких стрелков, увеличить количество истребленных фашистов. Помимо этого, мы должны еще больше работать, чтобы наша оборона была неприступной крепостью для врага».
Бу тэрээһин кэмигэр кини түөһүгэр «Снайпер РККА» бэлиэни иилбиттэр, сыаналаах бэлэҕи туттарбыттар уонна үс күҥҥэ сынньалаҥ дьиэтигэр ыыппыттар.
1942 сыл балаҕан ыйын 3 күнүгэр 294-с стрелоктыы дивизия Нева өрүс илиҥҥи кытылыгар кимэн киирэн Ленинградтааҕы фронт чаастарын кытта холбоһорго, ол эбэтэр төгүрүктээһини суох оҥорорго бойобуой сорудаҕы ылбыт. Гонтовая Липка уонна Тортоло оройуонугар дивизия өстөөх утары охсуутун уйбакка Хара үрэх уҥуор үтүрүллүбүт. Ити кэмҥэ Догордуров хамаандалыыр «фашистары кыдыйааччы» ротатын өстөөх төгүрүктээбит. Үөрүйэх буойуннар уолуйбакка сатабыллаахтык сэриилэһэн фашистар төгүрүктээһиннэриттэн төлө көтөн тахсыбыттар. Бу кыргыһыыга, ол эбэтэр балаҕан ыйын 28 күнүгэр, хамандыырдара лейтенант Егор Догордуров тыына быстыбыт. Ленинград көмүскэлигэр снайпердыы хамсааһыны биир сүрүн тэрийээччини, «фашистары кыдыйааччылар» тумус киһилэрин өлбүтүн кэннэ «Кыһыл Знамя» уордьанынан наҕараадалаабыттара.
***
1942 сыл сайына. Саха сириттэн 45 саастарыгар диэри саастаах 21449 киһи ийэ дойдуларын көмүскүү Үлэһит-бааһынай Кыһыл армиятын кэккэтигэр ыҥырыллыбыт:
Сунтаартан 668
Ньурбаттан 610
Үөһээ Бүлүүттэн 690
Бүлүүттэн 528
Дьокуускай куораттан 1545
Намтан 607
Орджоникидзевскайтан 727
Горнайтан 258
Кэбээйиттэн 513
Дьокуускай оройуонуттан 274
Тааттаттан 709
Уус Алдантан 762
Амматтан 602
Мэҥэ Хаҥаластан 1049
Чурапчыттан 631
Ленскэйтэн 893
Алдантан 1439
Томмоттон 252
Төмтөөнтөн 186
Учуртан 894
Бу хомууртан икки тыһыынчаттан тахса киһи Хотугулуу-Арҕааҥҥы уонна Волховтааҕы фроннар буойуттарын кэккэтигэр киирэн Ленинград иһин тыҥааһыннаах хапсыһыыларга кыттыбыттара биллэр.
Онон 900 күүннээх түүн салҕаммыт Сэбиэскэй Сойуус иккис куоратын Ленинград блокадатын иһигэр даҕаны уонна ол тимир ытарчаттан босхолуур туһугар барбыт улахан хаан тохтуулаах, унньуктаах уһун кыргыһыыларга Саха сирин үгүс талыы ыччата сырдык тыыннарын толук уурбуттара, хорсун быһыы чаҕылхай холобурдарын көрдөрбүттэрэ. Ону ырылхайдык кэрэһилиир элбэх докумуону ССРС Оборонаҕа министиэристибэтин Киин архыыбын баараҕай фондатыттан учуонай Дмитрий Дмитриевич Петров булбута, киэҥ эйгэҕэ таһаарбыта. Ол эрээри урукку Ленинград, билиҥҥи Санкт-Петербург көмүскэлигэр кыттыбыт саха дьонун чинчийии, үйэтитии син биир салҕанар, саҥаттан саҥа чахчылар көстө тураллар.
Панкратий ПЕТРОВ
Чолбон. – 2020. – №7
