(ыстатыйа салгыыта)
Өлбөт мэҥэ уута
Сылгыбыт барахсан аҥардас эмис эт, көлүнэр көлө, миинэр миҥэ эрэ буолбакка өссө үрүҥ тунах үүтүттэн көөнньөрүллүбүт кымыс утаҕа оҥоһуллан киһи эрэ сурэҕин-быарын сылаанньытар, күүһүн- кудэҕин эрчимирдэр буолбута ырааттаҕа. Өбүгэлэрбит кымыһы ыһыax эрэ кэмигэр буолбакка, сайыҥҥы күргүөмнээх от үлэтигэр сэниэ-күүс киллэрэр биир сүрүн аһылык көрүҥүн быһыытынан ааҕаллара. XVIII-XIX үйэлэргэ Саха сирин чинчийбит Гмелин, Н.Щукин, И.Худяков, В.Серошевскай, кэлин Т.В.Аммосова чинчийиилэриттэн көрдөххө, кымыс аһылык биир ураты көрүҥүн быһыытынан олохсуйан билиҥҥэ диэри тиийэн кэлбит. Итиниэхэ сахаларга кымыс хас да көрүҥэ баар эбит. “Самаан кымыс’’, “Хойуу кымыс” о.д.а. тус-туспа ньымаларынан көөнньөрүллэн, бэйэ-бэйэлэриттэн ураты амтаннаах утах-аһылык быһыытынан сыаналаналлар эбит.
Кымыһы киэҥник туһаныы урукку кэмнэргэ эмп-томп аҕыйах, олох таһыма намыһах усулуобуйатыгар туберкулез (сэллик), куртах, ohoҕoc, үөскэ таас үөскээһинин курдук ыарыылартан улаханнык араҥаччылаабыт аһылык быһыытынан сыаналаныллар. Билиҥҥи кэмҥэ ити ыарыылар өрө турууларын биир суол биричиинэтинэн кымыс oҥоһуутa лаппа аччатыллыбыта төрүт буолбутун бэлиэтээбэт буолуохпутун табыллыбат. XIX үйэҕэ, XX үйэ маҥнайгы аҥаарыгар Саха сиригэр 500-550 тонна кымыс оҥоһулларыттан билигин 100-110 тонна5а диэри аччатыллыбыта хомолтолоох. Онон бу балаһыанньаны көннөрөр сорук турар кэмэ тиийэн кэллэ.
Кымыһы бэлэмнээһиҥҥэ балайда үчүгэй практика республика киин оройуоннарыгар баар. Ордук Покровскайдаа5Ы ОПХ-5а, “Өктөм” кооперативнай хаһаайыстыбатыгар, о.д.а. сылдьан ити технологиятын кытта билсиһиэххэ сөп. Маныаха норуот былыргы технологиятын киэҥник сөргүтэр кымыс элбииригэр кыаҕы биэриэ5э. Оччотугар ыраах, чиэски сирдэргэ, ордук хотугу оройуоттар усулуобуйаларыгар тиийэ бу “өлбөт мэҥэ уутун” дэлэтиэххэ сөп.
Биэ үүтэ — оҕо аһылыга
Баҕар, маны сорох дьон итэҕэйиэ суохтарын сөп. Ол гынан баран убаҕаһынан, сыата аҕыйаҕынан, амтана минньигэһинэн дьахтар үүтүгэр маарынныырын иһин былыргыттан эмньик оҕону аһатарга туһаналлар эбит. Ити туһунан сурукка киирбитинэн бастакы дьиҥ-чахчы медицинаҕа аналлаах кэтээн көрүү түмүгэ врач Гуэнштейн бэлиэтээһиннэриттэн 1882 сылтан ыла саҕаламмыт.
1950 сыллаахха П.Берлин биэ уутэ дьахтар үүтүн саамай чугас солбуйааччыта буоларын бигэргэппит. Эмиэ ити кэмнэргэ Финляндия ученайдара биэ уутэ оҕо организмыгар ынах үүтүнээҕэр түргэнник уонна ордуктук иҥэриллэрин чуолкайдаабыттар. Ити бэлиэтээһиннэртэн аҕаллахха дьахтар үүтүн саахара 6,29% буоллаҕына, биэ үүтэ — 6,70%, белок ирээтэ — 2,2%, 2,0, сыа — 3,76- 2,00%, оттон туус — 0,31-0,30%, хаппыт эттик — 12,6-11,0% тэҥнэһэллэр эбит. Аны биэ үүтэ араас витамин састаабынан баайынан эмиэ уратыланар. Холобура, ынах үүтүгэр сууралла сылдьар С витамин биэ үүтүгэр баарынааҕар 5-10 төгүл намыһах. Каротин биэ үүтүгэр 2-4 төгүл элбэх, СА уонна Р эмиэ баһыйар састааптаах.
Кэлиҥҥи сылларга Россияҕа оҕо үүтүн оҥоһуута биир улахан проблема курдук общество өттүттэн туруорулунна. Маныаха Бүтүн Россиятааҕы сылгы иитиитин чинчийэр институт правительство анал программа оҥорон киллэрдэ. Дойду үрдүнэн балайда ситиһиилээхтик бу хайысхаҕа Башкирияҕа элбэх үлэ ыытыллар. Ити республика5а өссө 60-с сылларга биэ үүтүн хатарыы технологията аан бастакынан олохтоммута. Онон ити сүҥкэн суолталаах хайысхаҕа Башкирия баай опытын бэриһиннэрэн, биһиэхэ эмиэ биэ үүтүн оҕо аһылыгар туһанар улэни саҕалыырбыт наада. Маныаха рынок сыһыаннаһыытынан сибээстээн аһылык бородуукта уонна эмп сыанатын ыарааһына, aҕыйаҕa сүрүн төрүөтүнэн буолуон сөп.
Түү — итии таҥас бастыҥа
Саха сылгыта барахсан дойдутун айылҕатын дьыллааҕы уларыйыыларын утумнаан өҥүрүк куйаас сайыҥҥа түүлээн кылгас эрээри көп, онтон күһүн халлаан тымныйан истэҕин аайы түүтэ уһаан, сабырыйа үүнэн тахсар дьикти организмнаах. Ол иһин кыһынын сылгы дьүһүнэ-мааһа чыҥха уларыйар. Итини билбэт киһи бэйэтин сылгытын бутуйуон сөптөөх. Дьэ, дьикти.
Саха сиринээҕи биология институтун ученайдарын чинчийиилэринэн ордук убаһа түүтэ кыһынын улахан сылгы түүтүнээҕэр таһыччы yhyyp уонна хойдор. Ол курдук, мэгэдьэк сылгытын убаһатын түүтүн сайыныгар 14,5 мм буоллаҕына сэтинньигэ — 45 мм тиийэр. Аны түүтүн хойуута сайын 1 квадратнай сантиметрга 1747 устуука эбит буоллаҕына, кыһыҥҥы 3055-кэ тиийэр. Санаан да көрдөххө итинник эрэ харысхаллаах буолан эдэр 050 эрэйдээх тыйыс кыһыны кыстыыр.
М.М.Рогалевич сэрии иннинэ саха сылгытын чинчийэригэр маннык бэлиэтээбиттээх: “Саха сылгыта түүтүн сымнаҕаһынан уонна көп түүтэ кылгас түүтүн кытта дьүөрэлэһиитинэн олох даҕаны карачаевскай бараантан итэҕэһэ суох хаачыстыбалаах түүнү биэрэр кыахтаах”, — диэн. Ученай маннык сыаналааһынын көрдөрүүлэр бигэргэтэллэр. Холобура, карачаевскай бараан көп туутун синньигэһэ 21- 33 микрон буоллаҕына, улахан сылгы 20-24, убаһа — 10-20 микрон эбиттэр. Убаһа көп түүтэ ордук синньигэс эбит. Аны кылыс түү синньигэһэ барааҥҥа 56-58 микрон буоллаҕына, улахан сылгыга — 30- 34, убаһаҕа 26-36 микрон эбит. Дьэ, интэриэһинэй сыыппаралар буолбат дуо?! Итинтэн көстөрүнэн сылгы түүтүнэн наскы, былаат, сибиитэрэ эгэлгэтин баайыахха сөп эбит. Рогалевич өссө биир убаһаттан тараатахха 1507 грамм түүнү ылыахха сөбүн бэлиэтээбит. Онон боолдьох уонна хаатыҥка эгэлгэтин бэлэмниэххэ сөбүн ыйбыт. Чахчыта да саас сылгы түүлүүрүгэр түүтэ олус чарааһыыр, онон төһөлөөх сыаналаах баайы сүгэ сылдьан саас быраҕан кэбиһэрэ, туһаныллыбакка хаалара буолуой.
Дьөһөгөй оҕотун кэскилэ
Саха сылгытын 60-с сылларга диэри көлө, онтон бэттэх эт оҥоһуутун хайысхатынан сайыннаран кэллибит. Билиҥҥи экономика ирдэбиллэригэр дьүөрэлээн аны салгыы бородууксуйа хас да көрүҥнэрин сөптөөхтүк туһаҕа таһаарыы соруга турар. Онон сибээстээн үөһэ биһиги ити хайысхалары кылгастык сырдатан аастыбыт. Ону түмүктүү кэриэтэ чопчулаан эттэххэ сылгыны иитиигэ үс сүрүн хайысхаҕа тирэҕирэрбит наада. Эт уонна үүт оҥоһуутун сэргэ, көлүүр сылгытын сайыннарыахха. Онтон тас дойдуларга (Россия регионнарыгар) анаан племенной сыаллаах хаһаайыстыбалары тэрийтэлиэххэ. Эт оҥоһуутунан республика хаһаайыстыбаларын бары көрүҥнэрэ дьарыктаныахтарын сөп. Маныаха үөр структуратыгар биэ ылар ирээтин урукку курдук 50 бырыһыан чугаһыгар турар көдьүүстээҕин олох практиката дакаастаата.
Үүт хайысхатынан дьарыктаныыга анал хаһаайыстыбалар тэриллиэхтэрин сөп. Онуоха ити хайысхаҕа балайда дьарыктаммыт “Өктөм”, “Хатас”, “Дьокуускай”, Степан Васильев аатынан, о.д.а. хаһаайыстыбалар саҥа технологиялаах оборудованиенан хааччынан үлэлииллэрэ көдьүүстээх буолуоҕа. Спорт уонна туризм саха норуотун өбүгэлэртэн традициятын уонна саҥа олох ирдэбилин курдук дьүөрэлэһэннэр көлүүр сылгылаах хаһаайыстыбалар истэринэн тэнитиллиэхтэрин сөп. Сылгы спордун классическай сүүрдүү ирдэбиллэриттэн уратылаан саха норуотун былыргы күрэхтэһиилэрин сөргүтүүнэн хайысхалыыр сөптөөх. Итиниэхэ сөптөөх идеялары тэнитэн норуот дьүүлүгэр таһааран урукку традицияны, сиэри-туому, киэргэллэри тутуһуннаран иилиэххэ-саҕалыахха сөп.
Племенной үлэни утумнаахтык ыытар сыалтан билигин баар “Мугудай”, “Алаһыай”, “Сартан’”, Степан Васильев уонна Герой Попов аатынан сылгы иитэр заводтары саҥалыы ирдэбилгэ үктэннэриэххэ наада. Ити заводтар ахсааннарын арыый элбэтэн анал специалистардаах, оборудованиелаах, сөптөөх материальнай-техническэй базалаах хаһаайыстыбалары оҥортуохха. Манна анал государственнай программаны ылынан сылгы иитэр заводтарын государство үбүлээһинигэр киллэрэр сөптөөх.
Сылгы иитиитин caҥa таһымҥа таһаарыыга аныгы ирдэбилгэ сөптөөх рекламалыыр проспектар, буклеттар, кинигэлэр, видеосурунааллар, өҥнөөх слайдалар, киинэлэр таһаарыллыахтарын наада. Маны Саха сирин правительственнай органнара, коммерческай структуралар, бизнес кииннэр, анал промышленнай салаалар, бааннар араас көрүҥнэрэ иилэ хабан ылан тэрийсиэхтэрин наада. Маныаха биһиги республикабыт бары олохтоохторо миэстэтигэр быһаччы кыттан кэскиллээх үлэни ыыталлара эрэйиллэр.
Саха сылгыта — аан дойдуга иитиллэр сылгылартан биир саамай бастыҥнара. Бу күндү баайбытын харах харатын курдук харыстаан, бүөбэйдээн дөксө үрдүк таһымҥа таһаарыы бэйэбититтэн тутулуктаах. Бу сылгы дьыл5атын кытта олохтоох норуот оло5ун-дьаһа5ын ыкса сэргэстэһиннэри тутан салгыы илдьэ барыахха. Дьылҕа хаантан ыйаахтаах дьөһөгөй оҕобутун ыарахан кэммитигэр сөптөөхтүк хайысхалаатахпытына, кини биһиги кэскилбитин салгыы аранҥаччылыаҕа. Биһиги онуоха бигэ эрэллээхпит.
Василий ДАРБАСОВ, экономический наука кандидата.
Борис ПОТАПОВ, тыа хаһаайыстыбаннай наука кандидата.
«Чолбон». – 1994. – сэтинньи ый
