(П.А.Ойуунускай “Саха абааһы буолбута ” диэн кэпсээнигэр олоҕуран)
Саха эрэ барыта былыр-былыргыттан абааһылаах кэпсээни бэркэ диэн сэҥээрэн истэр идэлээх. Ол биир төрүтүнэн буолуон сөп: киһи болҕомтотун тардар, сүүйэр, аралдьытар ис хоһооно уонна киһи уйулҕатын уйгуурдар күүһэ. Психоаналитиктар (Штекель, Фрейд уо.д.а.) быһааралларынан киһи уйулҕата-психологията итинник сюжеттарынан утахтанан бэйэтин күүркэтэн, эрчийэн сайыннарар аналлаах эбит. Ол иһин былыргы оҕо “абааһылааҕы”, аныгы оҕо “ынырыктааҕы” олуһун тартаран истэр-көрөр буолар. Ити — ырытар сюжеппыт харахха быраҕыллар дьайыылара, онтон аны ис-иһигэр киирэн ырыттахха, маннык кэпсээн саха аан-дойдуну анааран көрүүтүн, олох туһунан толкуйун, итэҕэлин кытары быһаччы ситимнээх буолан сэһэргиир, быһаарар, үөрэтэр, толкуйдатар суолтата сүҥкэн киэҥ, ону таһынан хайаан да иитэр-такайар ис хоһоонноох буолар: тоҕо үөр-абааһы буолбута, тоҕо илэ хаампыта, тоҕо булбута-буулаабыта тоһоҕолоон этиллэр.
Абааһылаах сюжет саха суруйааччыларын айымньыларыгар төрүттүүр сүрүн буолан чочуллан туһаныллыбыта үгүс. Ол эрээри ити советскай кэмҥэ — былыргы олох хаалынньаҥын — итэҕэли сөргүтүү быһыытынан сүөргүлэнэрин таһынан сэмэлэнэр этэ. Ол иһин суруйааччылар итинник сюжеты сүрдээҕин сэрэнэн, иннилэрин-кэннилэрин оччотооҕу былаас идеологиятыттан хайынан айымньыларыгар киллэрэллэрэ, туһаналлара. Ол курдук итинник сюжеттаах айымньыга көр-күлүү эбэтэр күлүү-элэк, ону ааһан классовай сэтэрээһин элеменнэрин эбэн киллэрии, фантастическай хабааннаах түүлгэ кубулутуу хабаҕатык туттуллара.
Литературоведтар П.А.Ойуунускай 1935 с. суруйбут “Саха абааһы буолбута” кэпсээнин юмористическай новелла быһыытынан сыаналыыллара. Айымньы норуокка киэҥник тарҕаммыт тыыннаах киһи анараа дойдуга киирэн тахсыытын туһунан үһүйээҥҥэ олоҕурар.
“Арай, былыр биир саха оҕото, ойох ылар сааһын сиппит оҕо, күһүн тыаҕа отоннуу сылдьыбыт. Уот сиэбит сиригэр түбэһэн — итиннэ тобулу түспүт, онно тобулу түспүт. Ол түһүтэлии сылдьан — күнэ кытар гынна, кулгааҕын тыаһа курулаата, хараҕар-сирэйигэр, муннугар-уоһугар буор кутулунна. Туох эрэ күөгэккэй курдукка ньык гына олоро тустэ”. Бу быһа тардыыга саха Аан дойду оҥоһуутун туһунан анааран көрүүтэ таарыллар: 1) орто дойду ааттыын орто тутулуктаах. “Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй” диэн өс хоһооно мээнэҕэ этиллибэт. Саха саныырынан ийэ-сирбит сатыы халлааннаах, тобулу үктэнэр ньуурдаах, “уолан суоруйар уулаах”, “охтон баранар мастаах”, “орохсуйан хагдарыйар оттоох”. Ол аата сирэ-уота бэрт кэбирэх, айылҕата уларыйа турар буолан “айгыр-силик” бэйэтэ айгырыан да силигириэн да сөп; 2) киһи орто дойдуга aahap айанньыт.
Таабырыҥҥа киһи туһунан “Дьол суолунан тахсар, өлүү суолунан түһэр үhү”, “”От үрдүгэр түспүт, буор түгэҕин булбут баар үhү” диэн мээнэҕэ этиллибэт.
Уол “өйдөнөн көрө түспүтэ — барык-сарык дойдулаах сиргэ баар буолбут, кыбыылаах окко түһэн олорор эбит”. Кылгас кэмҥэ өйү сүтэрии, дөйүү, онтон окко түһүү маннык сюжеттаах кэпсээҥҥэ уларыйбакка өрүү хатыланар. Холобур, А.С.Порядин сурукка түһэрбит “Абааһыга киирии” диэн номоҕор этиллэр: “Өр дуу, өтөр дуу буолта биллибэт, куттаммыта дөйбүтэ ааһан, өйдөөн-дьүүллээн көрбүтэ үрүҥ түүнүк ыспыт үллэҥнэс үөннээх, өрбөх кэбиһиилээх окко сытарын билинэр.
П.А.Ойуунускай “Олох дуу? Түүл дуу?” диэн кэпсээнигэр имииһит оҕонньор “үдүк-бадык нухарыйан барар”, онтон “сырдык-хараҥа буолар”, “түлэй-балай айылаах” барар, онтон өйдөнөн хараҕын көрөн, “өлбүт киһи өйдөнөр эбит буолла дуо” дии саныыр. Ким да билбэт бу орто дойдуга хайдах быһыылаахтык төрөөн кэлбитин, өлөн араҕарын. Онон саха саныырынан тыыннаах киһи ол дойдуну түүл нөҥүө эбэтэр өйө бааллан, ойуун-удаҕан курдук атын турукка киирэн билиэн-көрүөн сөп. Туох барыта туһугар кэмнээх-кэрдиилээх, төрдүлээх- төбөлөөх буоларын куолутунан атын эйгэҕэ түбэспит киһи олоҕо саҥаттан саҕаланар, онон “окко түһүү” бу киһи ол дойдуга кэлбитин — “төрөөбүтүн” бэлиэтэ буолуон сөп.
Ырытар кэпсээммитигэр анараа дойду олоҕун барыла маннык ойууланар: “Арай, көрдөҕүнэ — саха ыала баар, саха дьоно сылдьаллар. Үөрэн ойон турда, дьиэҕэ киирбитэ — дьиэлээхтэр аһыы олороллор эбит… Дорооболосто — ким даҕаны хоруйдаабата. Кинини көрөллөр дуу, көрбөттөр дуу? Киһи баарыгар холуйбатылар.
— Оо, дьэ, хайдах эрэ олоробут? Соҕуруу халлаан оройуттан биһиги кыбыылаах отпутугар сүүнэ да холорук ытыллан түстэ, — диэн эмээхсин санаарҕаабыт куолаһынан саҥарда.
— Таҥара көмөлөһөө ини, — диэн оҕонньор кириэстэнэн кэбистэ”. Салгыы уол асаһан барбытыгар, дьиэлээхтэр “acahap дьукаахтанныбыт ээ, быһыыта” диэн өссө ордук уолуйаллар. Ити кэттигэскэ автор саха итэҕэлигэр тирэҕирэн өлүү кэнниттэн олоҕу ойуулуур. Аллараа дойду оҥоһуута күн сирин таҥнары туппут курдук киэптэнэн тахсар. Ол дойдуга айыы киһитэ илэ абааһыга кубулуйар: кинини холорукка холууллар, дьүһүнүн көрбөттөр, саҥатын истибэттэр. Apaaha сир-дойду хайысхата эмиэ таҥнары тутуулаах буолуоҕар сөп: “соҕуруу халлааны” эргитэ туттахха — адьарай-абааһы ааҥныыр “хоту халлааныгар” кубулуйар. Анараа сир дьоно син сахалыы сиэрдэрин ыһыктыбакка олороллор, абааһыны итэҕэйэллэр, таҥараҕа үҥэллэр. А.С.Порядин суруйбут номоҕор сюжет ордук мифологическай хабааннаахтык арыллар: “Ханна да барарын кыайан тобулбакка хараара-мунан сытгаҕына, аҥаар харахтаах, аҥаар илиилээх, аҥаар атахтаах, сырайын хабыллар хаба ортотугар үөлэс саҕа айахтаах … бары этэ бар түү киһи кутуруга суох куттас эбириэн кунаннаах, долохуна хатыытын курдук түүлээх, дьэс алтан харахтаах аҕыс ойоҕоһо алдьанан көстөр, алтахтаан хаамар атыыр оҕуһун булгутан баран от тиэйэн барар”. Онтон салҕыы “киһитэ кэҥсик буруонан өтүөхтүү сытар иҥнэри балаҕаҥҥа киирэн таҥаһын-сабын ыйыыр, оҕуһа ото булгутуллубакка тэлгэһэҕэ тардыллар. Күрүө-xahaa чугаһынан көстүбэт. Суккуруур тыыннара, харахтарын уута эрэ хаалбыт иэҕэҥнии сылдьар тоҕус толбон cүөhү, кутаар олуу былдьаабыт тоҕус толунньаҕынан үктэммит толугурдаах торбостоохтор”. Булчут: “Бу абааһы дойдутугар киирбиппин”, — диэн билэн суланан сордонор. Онон олуу сирэ уонна абааһы сирэ иккиэн орто дойду анныгар баар эрээрилэр, олохторун оҥкула тус-туспа буолаллара көстөр. Саха киһитэ өлөн да баран бэйэтин киһилии киэбин ыһыктыбат, оттон абааһы дьүһүннүүн-бодолуун (“аҥаар илиилээх, аҥаар атахтаах…”), олохтуун-дьаһахтыын (“иҥнэри балаҕан”, “күрүө-xahaa көстүбэт”), туттардыын-хаптардыын (отун аҥаарын тиэйэр, оҕуһа ото булгуллубакка тэлгэһэҕэ тардыллар) барыта түктэри. П.А.Ойуунускай “Улуу Кудаҥса” сэһэнигэр саха абааһы сытын да тулуйбатын чаҕылхайдык ойуулаабыта: “Дьиэ ааныгар күлүктэр көстөн сүөдэс-барыс ойдулар, онтон бэт ыарахан, бэт сытыган сыттар дьиэ иһигэр сабыта оҕустулар… дьон үксэ уһуутуу-уһуутуу көрөн уҥан-таалан олордулар, уйан өттүлэрэ иэһэ-туоһа түстүлэр…”.
Саха толкуйунан күн аннын саҕа сырдык, киһи буолан олох олоруу саҕа күндү — аан дойдуга суох. Саха сахатынан кэрэтин өлөн да баран ыһыктыбат. Саха абааһы буолбутун курдук өлбүт киһи хайа эрэ кэмҥэ түбэһиннэ- рэн орто дойдуга көстөн aahap. Ол туһунан сахаҕа сэһэн-кэпсээн эмиэ элбэх.
«Онтон, арай, утуйан бардылар. Ойох ылар сааһын сиппит уол сүгүн буолбата», кыыстарын хоонньугар киирэр. Кыыс түүлүгэр баттатан барар, онтон устунан ыалдьар. Оҕонньор ыксаан, түүннэри ойууну аҕалар. Мантан салгыы ойуун хайдах быһыылаахтык үөрдэрин-сүүрүктэрин ыҥыртаан, уолу көрдөтөрүн туһунан кэпсэнэр: “Сүргүйэр сүһүөхтээхтэрэ биһиги уолбут суолун суоллааннар — кыбыылаах от күрүөтүттэн дьиэҕэ дылы, дьиэттэн үгэххэ дылы — быһа тиҥсирийэн кэллилэр, дьэ уонна булбут дьон быһыытынан, кинини тула сүүрэ-сүүрэ, дьулуһан бардылар”. Онуоха ойуун оҕонньор көрүү көрүүлэнэр: “Соҕуруу халлаан илэ илэһиэйэ, көстүбэт дьүөкэтэ уот холорук олбохтонон түһэн, үгэххитигэр сөрүөстэн, икки имэҥнээх хараҕын уоттара оҕоҕут икки үллэр бүөрүнэн уот моҕой буолан дьоло саалланнар, нохтоолоох тойон болуо сүрэҕин быатыттан харбаабыттар”. Дьэ, онтон уолу үөһээ үтэйэн, үөһээҥҥилэри ааттаһан алгыс алҕаан, дүҥүрүн охсон, “чупчуруйан баран үрбүтүгэр — бии биһиги уолбут түүтээҕэр чэпчэкитик өрө лэглээрийэн көппүтүнэн барда… Ойуун кыыллар сиринэн сырыстылар, көтөрдөрө уолу тула эргийэн, садыгыннарынан көтөҕөн көтүтэн күппээртилэр. Уолбут кулгааҕа куугунаата, мэйиитэ-санаата ытылынна, өйүн-төйүн сүтэрдэ…”
Кэпсээҥҥэ автор ойуун обраһын, кини хомуһунун, тылын-өһүн ситэрэн уус-ураннык ойуулуур. П.А.Ойуунускай саха литературатыгар ойуун героическай обраһын арыйбыт ураты өҥөлөөх. Бу да кэпсээҥҥэ кини ону салгыыр: “Сүүрэр атахтаахтарым, сүргүйэр сүргүөхтээхтэрим! Туох иһин эһиги иннигитигэр хоту ойох тапталыттан туораабытымый?.. Туох иһин төрүүр оҕоттон маппытымый? Эһиги бэйэлээхтэри туох иһин үҥэр таҥара, сараһын эмэгэт оҥоһуннум этэй?” — диэн ойуун абааһыларын ыҥырар тылларыгар туох барыта, иһигэр дьону араҥаччылыыр ап-хомуһун, утары уунуулаах, бэйэттэн төлөрүтэр толуктаах буолара бэлиэтэнэр. Кэпсээнтэн көстөрүнэн көннөрү киһи түһээн эбэтэр сыыһа-халты туттан атын дойдуга түбэһэр эбит 6уоллаҕына, ойуун — үс дойдуну дьөлүтэ сүүрэр улуу айанньыт. Кини билсэр эйгэтэ, сылдьар ыыра — тоҕуһуон ордугуна түөрт аартыкка тутуллан турар бүтүн Аан дойду.» Бу үс дойду барыта хастыы эмэ бэйэтин туһугар хатыламмыт көстүүлээх айылҕалаах, ураты тыыннаах сирдээх-уоттаах, үтүө-түктэри өйдөбүлү араастык эргитэ тутан олохторун оҥкулун оҥостор дьонноох-сүөһүлээх. Онуоха ойуун сырыы ахсын барытын учуоттаан, кэпсэтэн-ипсэтэн, ылсан-биэрсэн, айыы дьонун иһин сүүрэр-көтөр, сыратын биэрэр.
П.А.Ойуунускай кэпсээнин тутулун (стилин), тылын-өһүн кэнники кэм суруйааччылара фольклор бу сюжетын уус-уран литератураҕа киллэриигэ салгыы туһаммыттара: саха абааһылаах кэпсээнэ бэйэтин сюжетын сүтэрбэккэ, ити үөһэ ахтыллыбыт иитэр-үөрэтэр, такайар-сырдатар өрүттэрэ чорботуллан, чочуллан литератураҕа киирбитэ.
Р.И.Бравина
«Чолбон» сурунаал. — 2000. — ахсынньы ый
