Саха АССР-га библиотекалар, итиэннэ кинилэргэ баар кинигэлэр ахсааннара сылтан сыл ахсын элбээн иһэр. Статистическай управление көрдөрөрүнэн, 1927 сыллаахха 44,8 тыһыынча кинигэлээх, 34 библиотека баара, оттон 1964 сылга биһиги 4570,8 тыһыынча кинигэлээх 541 библиотекаланныбыт.
Онон 37 сыл устатыгар библиотека ахсаана 17 төгүл үүннэ. Кинигэ ахсаана 102 төгүл элбээтэ. Маныаха, ортотунан ыллахха, биир киһиэхэ аҕыс кинигэ тиксэр. 1958 сыллаахха биир киһиэхэ АХШ-ка 1,1; Швецияҕа 1,8; Австралияҕа 0,3 эрэ кинигэ тиксэрэ.
1925 сыллаахха Саха сирин «Ленинец» издательствота 47 бэчээтинэй лиистээх итиэннэ 56 тыһыынча экземпляр тиражтаах 23 кинигини таһаарбыта. 1964 сылга биһиги республикабыт издательствота 1060,8 бэчээтинэй лиистээх уонна 802,5 тыһыынча экземплярдаах 216 кинигэни бэчээттээбитэ. Кэнники сылларга республика нэһилиэнньэтин сүүстүү киһитигэр сыллата ахсын 140-нуу кинигэ бэчээттэнэр.
Биһиэхэ кинигэни таһаарыы дьыалата түргэнник сайдан иһэрин итиэннэ библиотекаларга халыҥ фонд баарын, бэл, капиталистическай дойдулар билиннилэр.
А.С.Пушкин аатынан Саха сиринээҕи республиканскай библиотека 1925 сыллаахха дэгиттэр хайысхалаах научнай библиотека быһыытынан тэриллибитэ. Киниэхэ Советскай Сойуус үрдүнэн бэчээттэнэн тахсар кинигэлэр түмүллэллэр. Итини тэҥэ киниэхэ республика маассабай библиотекаларын научнай-методическай өттүнэн салайыы эмиэ киирсэр. 40 сыл устатыгар бу тэрилтэ Российскай Федерация илин өттүн биир саамай бөдөҥ библиотеката буолла.
А.С.Пушкин аатынан Саха сиринээҕи республиканскай библиотека М.К. Аммосов көҕүлээһинэн тэриллибитэ. Өссө Саха АССР Народнай Комиссардарын Советын Председателинэн үлэлии сылдьан, Максим Кирович ССРС Наукаларын Академиятыгар Якутскайга научнай уонна кыраайы үөрэтэр улахан фоннаах библиотеканы тэрийэр туһунан боппуруоһу туруорбута. Эдэр республика оҥоруулаах күүстэрин үөрэтэр специалистары итиэнн экспедициялар чилиэннэрин наадалаах кинигэлэринэн хааччыйарга ол улахан суолталааҕа. Ол эрээри, библиотеканы аһыыга М. Аммосов ордук киэҥ, кэскиллээх суолтаны биэрэрэ: бу библиотека кинигэни мунньар национальнай хранилище буолуохтааҕа итиэннэ киэҥ ааҕааччылары, ордук студеннары уонна саҥа үөскээн эрэр интеллигенцияны түмүөхтээҕэ.
ССРС Наукаларын Академията, Саха АССР правительствотын этиитин өйөөн, библиотекаҕа кинигэни хомуйууну бэйэтигэр ылыммыта.
Национальнай библиотеканы аһыы туһунан боппуруос 1925 сыллаахха балаҕан ыйын 14 күнүгэр Саха АССР Народнай Комиссардарын Советыгар буолбут киэҥ ыҥырыылаах сүбэ мунньахха көрүллүбүтэ. Онно маннык уураах ылыллыбыта.
«ИҺИТТИБИТ»:
- Саха национальнай библиотекатын аһар туһунан
«УУРДУБУТ»:
- Саха национальнай библиотекатын Россия Наукаларын Академиятыттан, кинигэ палаататыттан уонна да атын киирэр кинигэлэртэн тэрийэргэ, ону тэҥэ, Дьокуускай куорат публичнай библиотекатын бэйэтин бэйэтэ бас билинэр тэрилтэ быһыытынан ууратан туран, киин кинигэлэрин саҥа тэриллэр библиотекаҕа биэрэргэ, национальнай библиотека кинигэлэрин ааҕааччыларга, дьиэлэригэр уларсыбакка, библиотека бэйэтин иһигэр эрэ туһаныыны олохтуурга.
- Дьокуускай куораттааҕы библиотека туһунан.
Дьокуускай куорат ааҕар нэһилиэнньэтин хааччыйарга национальнай библиотека иһинэн сөптөөх кинигэлээх, тэриллээх, үлэһиттээх куорат библиотекатын отделын тэрийэргэ, киниэхэ кинигэни ааҕааччыларга, дьиэлэригэр уларсары көҥүллүүргэ.
САССР Норуодунай Комиссардарын Советын Председателэ: М.К.Аммосов
САССР НКС секретара: М.П. Слепцов.
Саха республиканскай библиотекатын историята, ленинскай национальнай политика өрөгөйдөөһүнүн, саха норуотун национальнай тас формалаах, социалистическай ис хоһонноох, култуурата чэлгийэ сайдыытын чаҕылхай туоһута. Үөһэ этиллибитин курдук, 1965 сыл тохсунньу маҥнайгы күнүнээҕи туругунан, Саха сиригэр 4,5 мөлүйүөнтэн тахса кинигэлээх 541 маассабай библиотека, ол иһигэр тыа сиригэр 301 (атыннык эттэххэ, үс нэһилиэнньэлээх пуун баһыгар биир библиотека баара. Ол эрээри биһиэхэ оҕо библиотеката кыайан элбии илик. Билигин 26 библиотека баара барыта 22 тыһыынча ааҕааччылаах, — ол үөрэнээччилэр 20% эрэ хабар. Маны таһынан, 239 оскуола библиотекалара бааллар да, олор үлэлэрин оҕо республиканскай библиотеката суох буолан, ким да сүрүннээбэт.
А.С.Пушкин аатынан библиотека 12 сыл устата (1942 – 1954 сс.) Саха АССР Государственнай-научнай библиотекатын быһыытынан үлэлээбитэ. Бу сылларга былааннаах научнай-библиографическай үлэ төрүтэ уурулунна. Саха уус-уран литературата саха уобалаһыгар политическай сыылка, нууччалыыттан сахалыы тылбаастаммыт уус-уран литература диэн ыйынньыктар оҥоһуллубуттара. «Саха сирин суруйааччылара», икки томнаах «САССР библиографията» диэн үлэлэр бэчээттэммиттэрэ. Кэнники сылларга Саха сиринээҕи итиэннэ Иркутскайдааҕы издательстволарга, ССРС Наукаларын академиятыгар барыта 119,4 бэчээтинэй лиистээх, 26,9 тыһыынча экземплярдаах 19 кинигэ таҕыста. 1963 сылтан ыла тахсар «Саха АССР кэрэ-бэлиэ күннэрин хааландаара» бэрт хамаҕатык туһаныллар.
Библиотекаҕа ССРС норуоттарын үгүс тылларынан уонна 22 омук государстволарыгар тахсыбыт кинигэлэр бааллар. Атастаһыы салаатыгар ССРС урут суруга-бичигэ суох кыра норуоттарын тылларынан бэчээттэммит кинигэлэрин ылабыт.
1964 сыллаахха библиотека 15974 ааҕааччыламмыта, ол иһиттэн студеннар уонна үөрэнээччилэр 44,2 специалистар итиэннэ научнай үлэһиттэр 39,7, рабочайдар 14 бырыһыаны ылаллара.
1964 сыллаахха библиотека 15974 ааҕааччыламмыта, ол иһиттэн студеннар уонна үөрэнээччилэр 44,2 специалистар итиэннэ научнай үлэһиттэр 39,7, рабочайдар 14 бырыһыаны ылаллара.
15 сыл устатыгар (1950-1964сс.) библиотека фона 454,4 тыһыынча кинигэнэн үүннэ. Өскө маныаха 1965 сыллааҕы эбиллиини киллэрдэххэ, мөлүйүөн аҥарыттан ордук кинигэ фондун бүтүннүүтүн аҥарын кэриҥэ эбилиннэ. Манна даҕатан эттэххэ, 15 сыл устатыгар куорат нэһилиэнньэтэ аҥарын кэриҥинэн үксээтэр даҕаны, ааҕар саалаларга биир да миэстэ эбиллибэтэ.
1964 сыл алтынньы 1 күнүттэн ыла А.С.Пушкин аатынан Саха сиринээҕи, республиканскай библиотека, ССРС хотугулуу-илин өттүн биир бөдөҥ библиотеката буоларын быһыытынан, үлэһиттэрин хамнастарынан маассабай библиотекалар үһүс бөлөхтөрүттэн бүтүн сойуустааҕы иккис бөлөххө өрө таһаарыллыбыта. Иккис бөлөх библиотекалар квалификационнай көрдөбүллэринэн, младшай библиотекардартан уонна техническай персоналтан ураты, бары дуоһунастарга үрдүк үөрэхтээх дьон үлэлиэхтээхтэр. Биһиэхэ оннук специалистарбит үлэһиттэрбит 61 бырыһыаннарын ылаллар. Атыттар аналлаах орто үөрэхтээхтэр, итиэннэ бэйэлэрин үлэлэригэр улахан опыттаахтар.
Общественнай, культурнай олоххо коммунизмы, тутааччылары үөрэтии, иитии дьыалатыгар А.С.Пушкин аатынан Саха сиринээҕи республиканскай библиотека хайдахтаах курдук оруоллааҕын аҕыйах тылынан этэр күчүмэҕэй. Библиотека үлэһиттэрэ Саха республикатын культурнай хаһаайыстыбаннай сайдыытыгар, үлэһиттэр билиилэрэ-көрүүлэрэ үрдээһинигэр көмөлөөх сабыдыалы оҥороллорунан киэн тутталлар.
Биһиги библиотекабыт бүгүҥҥү күннээх олоҕун эрэ олорбот. Киниэхэ кэлэр кэскил туһугар кинигэ сүнкэн саппааһа мунньуллар, коммунистическай олох сырдык идеалларын туһугар кинигэ киһи аймах, өркөн өйө, айбыт күндү кылаатын араҥаччылааччылар итиэннэ дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕатааччылар — биһиги библиотекардарбыт — айымньылаахтык үлэлииллэр.
З.Тюнгюрядов.
А.С.Пушкин аатынан республиканскай библиотека директора
«Хотугу сулус». – 1965. – №6.
