(Ахтыы)
СЭРИИ САҔАЛАНЫЫТА
Сэрии суоһа, дарбаана ханнык сир уһугар тута сөрөөн тиийэ охсубатаҕай? Киһи барыта куттаммыта: «Уот кутаа сэрии турбут, барбыт барыта онно умса түһэр буолла», — диэн кылгастык быһаараллара.
Сааскыттан, хаартан уу тахсыбакка, ардах олох түспэккэ сир куура хатан хаалан, от-мас мөлтөх, кураайы бөҕө этэ. Ол иһин тыа баһаара турбута. Тыа умайар, хаппыт сир умайар, тыал-куус бөҕө. Халлаантан сиик, ардах олох түспэт. Хайыахтарай, дьон бары уоту утары турбуттара.
Биһиэхэ Уулаах диэн сиргэ улахан уоту умуруорууга дьон үксэ барбыта. Сыарҕаҕа уһаат тиэйэн, уу бастаран, уот сиэн ааспыт чөҥөчөктөрүгэр, ону тэҥэ үрэх кытыыларынан ааһар уот сиэбит сиригэр, ааһа барбатын диэн куттараллар. Оҕолор оҕус миинэ сылдьан сирдээччи буолаллара. Уһааттаах ууттан баһан ылан, тохтото-тохтото кутан иһэллэр. Онно кутуҥ, манна кутуҥ диэн ыйан биэрэллэрэ. Мин эмиэ оҕустаах оҕо буола сылдьарым. Биир сарсыарда: «Бөлүүн бэрэссэдээтэлбитин Е.В. Карамзины кэлэн илдьэ барбыттар. Ол тоҕо? Сэриигэ, сэриилэһэ бараллар үһү», — диэн буолла.
Карамзин сүрдээх сытыы, кэлбит-барбыт, тыллаах-өстөөх киһи этэ. Кини Дьокуускайдааҕы национальнай байыаннай оскуоланы бүтэрбит үөрэхтээх киһи эбит. Ол иһин сэрии саҕаламмыт кэмиттэн кинилэри тута ыҥырбыттар. Сэрии суоһа биһиэхэ итинник биллибитэ.
Аны кураан дьыллар турбуттара, халлаан төһө да былытырдар ардах түспэт буолан хаалбыта. Оттонор сирдэрбит, алаастар кырыстара хайыта хатан, киһи алҕаска батары түһэ сылдьара. От-бурдук олох кыайан үүммэккэ, иинэн-хатан иһэрэ. Эбиитин күөх мутукчаны түүлээх үөн сиэн ойуур хараара өспүтэ. Аһыҥа бөҕө туран, ыспыт бурдугу сиэн кубары- тан барбыта. Холкуос үлэһиттэрэ арааһынайдаан охсуһа сатыыллара да, кыайтарбата. Сир быйаҥа суох буолла да, ас суох буола түһэр. Сүөһүттэн аһаан олорор дьоҥҥо биир ынаҕы да сыл таһаарар күчүмэҕэй буолбута. Холкуос сүөһүтэ эмиэ сутаан барбыта. Дьэ, наар аанньа ыктарыы, сут- сутурҕан түбүлээбитэ. Эдэр уолаттар, эр дьон бары сэриигэ аттаммыттара.
Оскуола оҕолорун, кырдьаҕас оҕонньоттору, дьахталлары күүстээх үлэҕэ көлүйбүттэрэ. Өндөс соҕус уҥуохтаах буоллуҥ да бастакы, иккис кылаастан саҕалаан сайыны быһа үрэхтэр бастарыгар тиийэн хоно-сүтэ сылдьан сиилэскэ, бурдукка, хортуоскаҕа, окко оҕус сиэтээччинэн, бугул түгэҕэ харбааччынан, мунньааччынан сылдьаллара. Онно оҕоҕун диэн харыстаан утута сытыарбаттара, улахан дьон бэйэлэрэ турар кэмнэригэр туруораллара. Күнүс төһө да сылай, итииргээ, утат сынньаппаттара, уу иһэ отууга тахсыбаккын, онно суоһар оҕонньоттор эбэтэр биригэдьиир баар буолара.
Биһиги биригэдьиирбит К.Ф. Сутаков этэ, үлэ диэн баран утуйарын да, аһыырын да умнар кыахтаах, билиҥҥинэн эттэххэ, үчүгэй наставник этэ. Бу дьон биһигини, оҕолору, киһиргэтэн, хайҕаан санааҕын көтөҕөн, эбэтэр мөҕөн-сэмэлээн, сүбэлээн биэрэллэрэ. Хайыаххыный, охтон түспэккин да сылдьыахтааххын. Оҕоҕо олус ыарахана. Биһиэхэ, Суола үрэх баһыгар, оччолорго «Коммунар» холкуоска оннук кыра саастарыттан эһэлэрин, эдьиийдэрин кытта тэҥҥэ сылдьыбыт Павлик Чемезов, Митя Васильев, Кимка Ноев, Марк Сутаков, Шура Долонова, Зоя Никитина, Кеша Сутаков, Шура Сутакова уонна Мария Никитина иҥиир-сылба быстыбатынан сылдьыбыттара. Оччотооҕу оҕо ыалдьыбата сөҕүмэр этэ. Кыра ыарыыны аахпаккын, оттон улаханнык ыарыйдаххына өлөргө бараҕын. Үлэлиир буоллаххына ас баар, онтубут да күҥҥэ киилэ аҥара суорат уонна 800 грамм лэппиэскэни былыргы «тимир мэһэмээн» диэн ыйааһыҥҥа ыйаан биэрэллэр. Сарсыарда эрдэттэн киэһэ хараҥарыар диэри сылдьаҕын. Сынньалаҥ, оонньуу-көр диэни олох билбэккин. Онно нэһиилэ сылдьар На- зар Афанасьевич Сутаков, Дмитрий Васильев оҕонньор, биригэдьиирбит К.Ф. Сутаков, М.Е. Килбясова буолан үгүстүк бииргэ Үчүгэй уонна Атах үрэхтэринэн, Быраманан күһүн хойукка диэри хоно-сүтэ сылдьан оттуурбут. Наар дулҕа, аппа сирдэри барытын илиинэн охсон, мунньан бугуллуурбут. Мин оҕус сиэтэбин, бугул түгэҕин харбыыбын. От кэбистэххэ, кэбиһии үрдээтэҕинэ үөһэ анньан баран от түстэтэллэр. Биригэдьиир куруук оҕолору киһиргэтэр: «Маайкаа, Маай- каа, чэ, кытаат, сүүр, оккун тахсан түстээ. Маайка уус ээ, оту үчүгэйдик төбөлүүр». Мин куруук сүүрүүнэн сылдьабын. Арай биирдэ көхсүбэр, сиһим оройунан кутургуйа таҕыста. Эрэл санаанан ырбаахыбын өрө тардынан, көрдөрдүм. «О, балык эккэр тахсыбыт, сэрэнэн сырыт. Чэ, тэһиннэҕинэ кэҥиэҕэ», — диэтэ. Хас эмэ хонук кыайан төҥкөҥнөөбөккө эрэйдэнним.
Хайыахпыный, сырыттаҕым дии. Харахпыттан уу эрэ тахсара. Дьэ, оннук кэм этэ.
Аччыктааһынтан, дьон, сүөһү үксүн кыһыҥҥы ыйдарга сутаан өлөллөрө. Ынырыктаах түбэлтэлэри истэрбит, илэ харахпытынан даҕаны көрөрбүт. Оннук киһи тылынан, суругунан да кыайан эппэт түбэлтэтэ элбэх буолара. Ама да ааспытын иһин, ынырык этэ!
* * *
Биирдэ саас, чалбах куурбутун кэннэ сырдык, ыраас сарсыарда, дьон сэриигэ барар ыар-баттык санааҕа ыга баттаппыттарын Алтан нэһилиэгин кырдьаҕас олохтоохторо үчүгэйдик өйдүүллэрэ буолуо.
Оскуола үөрэҕин түмүктээн эрэрэ. Биһигини, оскуола оҕотун барытын, үөрэҕи тохтотон туран, эһиилги оттук маһы бэлэмнииргэ туруоран, син- биир үөрэнэр чааспытыгар ыҥырбыттара. Оскуолабыт көрүдүөрүгэр стройдатан, хайдах, төһөнү үлэлиирбитин быһааран биэрбиттэрэ. Оҕо барыта сүгэ, эрбии тутуурдааҕа. Хас биирдиибитигэр биирдии саһааны туруоруу былаана сүктэриллибитэ.
Ол кэмҥэ өйдөөн-дьүүллээн көрбүппүт оскуолабыт улахан дьонунан туолбут этэ. Аар- мыйаҕа барааччылары атаара кэлбит ытаабыт-соҥообут дьон бөҕө уку-сакы буолан, онон-манан тарҕанан, тураллара. Барарга оҥостон кэлбит араас таҥастаах-саптаах, сүгэһэр суумкалаах эр дьон, эдэр уолаттар бары сирэйдэрэ-харахтара турбут көрүҥнээхтэрэ. Кинилэр бөлөхтөрүн ортотугар байыаннай формалаах, портупеялаах биир билбэт киһибит кэлэр-барар, тугу эрэ дьаһайар быһыылааҕа. (Оройуонтан дьону хомуйа кэлбит бэрэстэбиитэл дииллэрэ).
Барааччылар ортолоругар үөрэтэ сылдьар ытыктабыллаах учууталларбыт бааллара биһигини улаханнык долгуппута. Ол математика учуутала эдэркээн Панкратий Афанасьевич Саморцев, биологияны үөрэтэр Иван Иванович Неустроев этилэрэ. Бэйэлэрэ да оҕоҕо олус амарах, үтүө дьон этэ.
Панкратий Афанасьевич наһаа оонньуулаах, көрдөөх, наар оҕолору кытта эйэргэһэн-дьээбэлэһэн кэпсэтэр, сүүрэн-көтөн бииргэ оонньуур идэлээҕэ. Биһиги кини фроҥҥа барыахтааҕын эрдэттэн да, аһыйа истибиппит. Үөрэтэрин таһынан интернакка сэбиэдиссэй этэ. Биир түгэни өйдөөн кэллим. Кини оскуола таһынааҕы ампаарга интернат аһын ыйаан бэлэмнии турара. Уһун бэрэмиэнэ кэмигэр биһиги иккиэ буолан, аһаҕас аанынан киниэхэ киирэн кэлбиппитигэр, оонньуу-күлэ тоһуйбута. Арай, доҕоор, ыыс-араҕас гына буспут, адьас баата курдук үрүҥ бурдук буулкалары ылан уурталаата. Биһиги ах баран хааллыбыт, иҥсэрэн сыҥаахпыт уута сүүрэн, амсайбыт-сиэбит киһи диэн санаалаах иһийэн турдубут. Ону учууталбыт билэ оҕуста, булочка аҥарын курдугу ойута тутан ылан илиибитигэр туттартаан кэбистэ. Оо, олус да минньигэс сыттаах, сымнаҕас, адьас хаар курдук маҥан этэ! Биһиги наһаа үөрэммит, саҥабытыттан матан хаалан, тылынан баһыыба этэрбитин умнан, ис-испититтэн сүр күүстээх үөрүү-махтал күүһүгэр куустаран, харыстаан сии-сии оскуолабытыгар аргыый киирдибит, махтал-үөрүү тылларын оҕолорбутугар ымсыырда кэпсээтибит.
Оттон бүгүн Панкратий Афанасьевич, Иван Иванович бараллар. Барааччылар инники күөннэригэр бааһыран быйыл кыһын төннөн кэлэн баран үтүөрэн, иккистээн барар Степан Федорович Пономарев сытыы-хотуу баҕайытык сылдьар. Биһиги кинини адьас дьоруой курдук көрөрбүт. Сэрии иэдээнин билбит, онтон тыыннаах ордон кэлбит киһи эмиэ баран эрээхтээтэҕэ.
Оскуола оҕолорун, дьон ыар аймалҕанын көрдөрүмээри эбитэ буолуо, учууталларбыт бокуойа суох хамаандалаан Бөтүгүттэ куула тыатыгар — мас эрбиир сирбитигэр үүртэлээн барбыттара. Истигэн бөҕө оҕолор, ону сүгүн ылыммакка хааччах күрүө анныгар киирэн сиргэ олорунан кэбиспиппит уонна оскуола таһыгар аймалаһа сылдьар дьон бөлөҕүн одуулаһарбыт. Сотору кэминэн аны онтон үүртэлээбиттэрэ. Улахан оҕолор бастаан, аргыый аалыҥнаһан, куула тыа саҕатыгар эрэ диэри тиийбиппит уонна эмиэ тохтоон хаалбыппыт. Наар төттөрү хайыһан, харахпыт барааччылартан арахпатаҕа.
Миигинниин өрүү аргыстаһар Варя Стручкова (билигин Амма олохтооҕо, В.А. Стручкова) олус ытаабыт-соҥообут, самныбыт көрүҥнээҕэ. Кини аҕата баран эрэрэ. Төһө өр буолта эбитэ буолла, били байыаннай формалаах киһи ыҥыыр атын миинэн бастаан, ол кэнниттэн бары аттарын миинэннэр үстүү кэккэнэн субуруһан, Аммалыыр суолунан айаннатан иһэллэрэ.
Олус элбэх киһи биирдэ барбыта. Атаарар дьахталлар, кырдьаҕастар оскуола таһыгар ойдом туран хаалбыттара. Биһиги кэлиилэригэр, утары түбэһэр гына, бары тоҕо сууллан, айан суолугар быһа сүүрдүбүт. Үгүс оҕо аҕатын, убайын, аймаҕын, баҕар, тиһэх төгүлүн көрөн хаалалларын сүрэхтэрэ сэрэйэр курдуга. Ким эрэ хамаандалаабытыныы, көхтөөх баҕайытык саба сырсан тиийдибит. Оҕолоро кэлбиттэригэр сорох барааччылар аттарыттан ыстанан түһэн, кылгастык быраһаайдаһыы буолла. Варя, ким хайа иннинэ аҕатыгар ыстанан тиийбитигэр, түргэн үлүгэрдик атыттан түһэн оҕотун тиһэх төгүл сыллаата-уураата, тугу эрэ эттэ-саҥарда быһыылааҕа. Уйа-хайа суох саҥа таһааран ытааһын буолла. Дьон быыһыттан учууталларбыт долгуйбут сирэйдэрэ көһүннэ уонна биһиэхэ туһаайан илиилэринэн далбаатыы-далбаатыы: «Оҕолоор, кытаатыҥ, үчүгэйдик үлэлээҥ! Үөрэнэн, үтүө дьон буолан тоһуйаарыҥ, биһиги сидьиҥ өстөөҕү эһэн баран кэлиэхпит!» — диэн үөгүлээбиттэрэ уонна иннилэрин хоту кудуччу айанната турбуттара. Оҕолор кинилэр көстүбэт буолуохтарыгар диэри, наар кэннилэрин хайыһаллара.
Биһиги улахан, кыра оҕолордуун бары кыбыстарбытын умнан туран маккыраччы ытаа- быппыт, сорох улахан оҕолор тугу эрэ хаһыытаан этэ хаалбыттара. Өргө диэри уулаах харахтарбытынан суол диэки тугу эрэ кэтээбит курдук, көрө сатаабыппыт да, төннүбэтэхтэрэ…
Уоскуйан, өйбүтүн-төйбүтүн булунан баран, дьэ, саһааммытын эрбиир сирбитигэр бар- быппыт. Биһиги күҥҥэ хайаан да биирдии куубу эрбээн, саһааннаан туруорбут буолуохтаахпыт. Хайыахпытый, олорон турбакка үлэлээн барбыппыт. Аччыктаан, мөлтөөн хаалбыт да оҕолор син-биир кыайалларынан үлэлииллэрэ. Ол курдук сыл ахсын оскуола кыстыыр саһаанын саас эрдэттэн уруок кэнниттэн саҕалаан үөрэнэр оҕолор бэйэлэрэ бэлэмнииллэрэ. Ону кыһыны быһа оҕуһунан, атынан тиэйэн оттоллоро. Оччолорго массыына, тыраахтыр диэн суоҕа.
БИҺИГИ ДЬИЭ КЭРГЭҤҤЭ
Үөрэх күннэрэ бүтүүлэригэр аны биһиги аҕабыт сэриигэ барбыта. Оннук элбэх киһи күргүөмнээн ыҥырыллыбатах быһыылааҕа. Хайдах эрэ тыаһа-ууһа суох биирдэ баран хаалбыт этэ. Биһигини аймаамаары эбитэ буолуо, ийэбит, эһэлээх эбэбит даҕаны айма- налларын олох биллэрбэтэхтэрэ. Хайдах эрэ буолуохтааҕын курдук барбыта.
Чугастан олорон биһигини үөрэттэрээри ийэбит Суола баһыттан Бөтүгүттэҕэ оскуолаҕа көһөн киирэн, остуорастаабыта. Эдьиийбинээн үһүөн киэһэ аайы аналлаах кылаастарбытын уонна киэҥ көрүдүөрү сууйарбыт. Кырааската суох муостаны өрбөҕүнэн эрэ сууйан ырааһырпаккын, ол иһин атахпытынан талах сиппииринэн кумахтаан тэбэн сууйаҕын, онтон ыраас уунан төҥкөйө сылдьан илиигинэн сууйан-сотон кээһэҕин. Оччолорго суокка, мыыла, оннооҕор балтарык мас суоҕа, оннугу билбэппит даҕаны. Соҕотох этэрбэскинэн сууйуоҥ дуо, сыгынньах атаххынан үлэлиигин. Абытайа баар, ол тэбэ сылдьан тыҥыраххар, уллуҥаххар мас киирэн хаалар. Дьэ сыралаах үлэ этэ! Ийэбит итинник үлэлииригэр ыйга 16 киилэ үрүҥ бурдугу ылар. Ону наар убаҕас гына хааһылаан сиэн, син тиэрдэрбит. Лэппиэскэ сиэбэккин, эгэ алаадьы кэлиэ дуо?
Сэриигэ барбыттартан суруктар кэлэллэрэ. Олор араас ис хоһоонноохторо. Ким өлбүт биллэриитэ кэлэн аймыыр, ким баас ылан ыарахан сытара иһиллэрэ. Биһиги аҕабыт суруга кэллэр эрэ, эдьиийбин Машаны булан киллэрэ охсоллоро. Остуол тула бары олорорбут. Эдьиийим бэркэ ааҕар эрээри, туой уйадыйан кыайан эппэккэ, тыла булдьуйан илигирээн барара, маккыраччы ытаан барыахтыы тохтоон, таалан олороро. Мин көрө-көрө кыһыйарым «аата, субуруччу ааҕан испэт. Миэхэ да аахтарбаттар. Кини туой итинник!» Ол эрээри миэхэ аҕам суругун хаһан да аахтарбатахтара. Аҕабыт Каунас куоракка тиийэн, сэрии уматан ааспыт миэстэлэригэр тимир суолу өрөмүөннээһиҥҥэ үлэҕэ сылдьыбыта. Сэрии хаалларбыт ынырык көстүүлэрин суруйара, биһигини үөрэххитигэр кыһаныҥ, үөрэхтээх дьон буоллаххытына барыны билиэххит, үтүөнү элбэҕи оҥоруоххут диэн үс кыыһыгар уонна уолугар Бүөккэҕэ ойуччу анаан суруйара, онто үһүс кылааска үөрэнэ сылдьан тымныйан, үтүөрбэккэ, бэйэтэ эргиллэн кэлбит сааһыгар, ийэтиниин икки хонугунан быысаһан өлбүттэрэ.
Ийэбит ыар кэми, эр киһилии үлэни тулуйбакка кылгас үйэлэммитэ. Аҕабыт ыарыһах, инбэлиит буолан кэлбитэ. Өрүү балыыһалары кэрийэн эмтэнэрэ. Урут наар биригэдьиир буолар бэйэтэ, аны судаарыстыбаннай босуобуйа харчытын ылара. Онтукатын мунньан биһигини үөрэттэрэрэ: «Оҕолорум үөрэхтээх дьон буоллахтарына, дьиэлэрин көрө-көрө бэлэмнэригэр олоруом буоллаҕа», — диирэ да, уһаахтаабатаҕа…
Таҥас-сап, араас мал-сал, эгэ ас-үөл, атыыга даҕаны отой суоҕа. Бэйэбит санаабытыгар быыкаайык гынан баран ып-ыраас, сырдык маҕаһыыммытыгар сааһын тухары кэриэтэ М.С. Давыдова олус бэриниилээхтик үлэлээбитэ. Биирдэ кыһын мин размербар сөптөөх, төгүрүк бытархай маҥан ойуулардаах, кыһыл, бэйэтиттэн курдаах былаачыйа атыыга тахсан, тэниччи ыйанна. Оччолорго саҥа таҥаһы кэтэр оҕо диэн олох сэдэх. Оҕо үксэ кыһыл суруктаах американскай саахар уонна бурдук куулуттан тигиллибит ыстааннаах, дьууппалаах, көннөрү куул таҥаһынан тигиллибит үтүлүктээх, суумкалаах буолаллара. Дьэ, ити былаачыйаҕа оҕо барыта ымсыырбыт буолуохтаах. Мин наһаа баҕардым, ийэбиттэн ааттаһа-ымманыйа сатаан кэбистим да, олох харчыбыт суох эбит. Эгэ кинигэ атыылаһыа дуо? Биирдэ аҕыйах сахалыы кинигэ атыыга тахсыбыта. Онно Гайдар «Оскуола» диэн кинигэтэ наһаа өр турбута да, ийэбит ылан биэрбэтэҕэ. Хата, оҕолор «Таня» диэн Зоя Космодемьянская туһунан кэпсэнэр кинигэни булбуттарын уларсыһа сылдьан аахпыппыт.
* * *
Кыһынын оскуолаҕа «итии аһылык» диэни тэрийэн уһун бэрэмиэнэҕэ курууска быһаҕа- һа уп-убаҕас хааһы сиэтэллэрэ. Үһүс уруок саҕаланнар эрэ бүтэрин кэтэһэ олороҕун, учуутал кэпсээнигэр наадыйбаккын. Олус уһун уруок буолар! Чуораан тыаһаатар эрэ, атах тосторунан сүүрэн тиийэн, көрүдүөр сценатыгар уһун субурҕа остуолга тус-туспа кылаастарынан ууруллубут хааһылаах куруускаҕын була охсоҕун. Бу минньигэһин, куруускаҕын ып-ыраас гына салаан-салбаан эрэ хаалаҕын. Хааһы тиийбэтэх оҕото хааһы буспут улахан чугуунун кэһээн сиир. Улахан баҕайы чугууну сүрдээх өр хоруотун кыһыйан сииллэрэ. Аата бэрсибэт даҕаны буолан диэбиттии, оҕолор төгүрүччү көрөн баран тураллара.
Биирдэ Саҥа дьылга үөрэхтэригэр үчүгэй оҕолорго бириэмийэ диэн үстүү миэтэрэ сиидэс таҥас биэрдилэр. Эдьиийим, быраатым уонна атын балтыбыт Зоя үһүөн ыллылар. Мин эрэ ылбатым. Аата абатын, наар мэниктээн, аахпакка гынан баран, куруук туйгуннук үөрэнэр, биир паартаҕа олорор эдьиийбиттэн туһанан, кини бэлэмигэр сылдьыбыппын өйдөөн, дьэ кэмсинним. Эдьиийим Маша I үөрэҕэр куруук туйгун, кылааһын наар «туйгунунан» бүтэрбитэ. Өр сылларга оскуола дириэктэринэн үлэлээбит Н.И. Емельянов, аҕам ыарыһах төннөн кэлбитин иккис сылыгар, ийэбит өлөн, тулаайахсыйан олордохпутуна, иккитэ кэлэн кэпсэтэ сылдьыбыта: «Бу улахан Машаны үөрэххэ ыытыахха, кэскиллээх киһи буолар, үөрэнэргэ ураты дьоҕурдаах оҕо», — диэбитэ. Бастакы сылга тулаайахсыйыы, өлүү-сүтүү, аччыктааһын даҕаны мэһэйдээбитэ. Иккис сылыгар эдьиийбин барарга модьуйан көрбүтүн куттанар, умнубут аатыран аккаастаан кэбиспитэ. Кыра балтыбыт Дуня мөлтөх, ону көрөр аатырбыта. Кини учууталын Н.И. Емельянов үтүө сүбэтин аккаастаабытын күн бүгүнүгэр диэри кэмсинэр. Ыар дьыллар кыһалҕалара оннук араас талааннаах, дьоҕурдаах элбэх оҕону атахтаабыт буолуохтаах. Төһө да аччык, куһаҕан таҥастаах буолларбыт оскуолабытыгар ыытыллар араас үлэлэргэ барытыгар көхтөөх этибит. Бэрэмиэнэ ахсын араас оонньуулар: «Харах симсии», «Орун былдьаһыы», «Дьаакыптааһын» буолар. Гимнастическай истиэнэ, эрчиллэр кольцо бааллара. Уолаттар салгыбакка оонньуур дьарыктара көрүдүөр уһугуттан уһугар диэри «куобахтааһын», «русскайдааһын», хаама сылдьан ыллааһын. Балалайкаҕа оонньооччулар, соҕотоҕун да буоллаллар, оскуола оҕотун барытын туруораллара, үҥкүүлээн сахсыллыы бөҕө буолара. Петр Тихонов, Филя Удин, Алеша Борисов, Костя Борисов бүтүн оскуола биэчэрин толуйар балалайкаһыттар этилэрэ, (баян диэн суоҕа).
Бары бэрээдэги учком дьаһайара, кини син-биир учуутал курдуга. Мөлтөх үөрэхтээх, бэрээдэги кэспит оҕолору дьүүллүүллэрэ. Онно киирбит оҕо улаханнык кэһэйэн тахсара. Степан Судинов, Илья Тимофеев, Филя Удин сүрдээх кыһамньылаахтык үлэлииллэрэ, оскуола бэрээдэгэр улахан көмө буолаллара. Оскуолабыт араас артыыстардааҕа, биэчэр аайы сценаттан түспэт ырыаһыттардааҕа: Илья
Неустроев, Шура Тихонова, Шура Бурнашева, Октя Давыдова, Варя Стручкова, Еля Ноева, Даша Окорокова, Шура Чемезова учууталларын, улахан дьону кытта тэҥҥэ ыллыыллара, үҥкүүлүүллэрэ, пьеса туруораллара. Улахан дьон Суорун Омоллоон «Күкүр Уус», Амма Аччыгыйа «Ситим быстыыта» уонна «Селькор Сэмэн», онтон да атын драмалары туруораллара. Сэрииттэн баас ылан, ордон кэлбит учууталбыт И.И. Окороков саха тылын үөрэтэрэ. Суруйар илиитин эрбэҕэ, сөмүйэтэ көнтөс буола чиккэччи сылдьаллара, буулдьа суола килэриччи оспута ала бэлиэтик көстөрө. Онтукатыгар уруучуканы ылан кыбытан кээһэн баран, толоос баҕайытык туттан суруйаахтыыра.
Военрук А.Р. Окороков мас бинтиэпкэ, кыһыл кириэстээх куул суумка бөҕөлөрү бэлэмнэтэрэ. Уолаттар бэрээдэги кэстэхтэринэ таһырдьа таһааран «По-пластунски!» диэн байыаннайдыы хамаандалаан, кирдээх да буоллун, хонууга сыылларара. Уолаттар онтон олус толлоллоро. Улахан кылаастарга байыаннай дьыала диэн үөрэхтээхпит, онно спортивнай нуорманы толору ирдэниллэрэ. Оҕо хайаан да мас бинтиэпкэлээҕэ, иккилии гранатаны, мас лаппаакыны куругар иилинэн баран хаамара, сүүрэрэ. Физкультураны үөрэтэр М.И. Уваров уһун синиэллээҕэ, хаартыскаҕа түһэрэр аппарааттааҕа. Аан бастаан хаартысканы кини биһиэхэ дэлэппитэ.
Сайын, күһүн бөһүөлэккэ наадаҕа киирэ сылдьан үгүстүк көрөрбүт: син билиҥҥи оҕо биригээдэтигэр майгынныыр оҕолор бөлөхтөрө олус көхтөөхтүк үлэлииллэрэ. Ол Киров холкуос араас кыра саастаахтар оҕолоро И. Яковлев, Ф. Удин, М. Пономарев салалталаах илиилэрин араарбакка, дьаһанан үлэлииллэрэ. (Оччолорго Алтан кыра-кыра 7 холкуостаах этэ). Сэбиэппит биирэ, кииммит — Бөтүгүттэ. Улахан оҕолору саас эрдэ ыһыы кэмэ саҕаланнар эрэ холкуостар оскуолаттан ылаллара, оттон күһүнүн алтынньыттан, үлэ үмүрүйбүтүн кэннэ, оскуола аһыллара. Оскуола оҕото холкуоска сүрүн күүс буолара. Сайынын хонууга үлэлии тахсыбат да оҕолор таах олорботторо. Өссө эбии үлэҕэ хаптараллара. Дьиэни көрүү, кыра оҕону бүөбэйдээһин, сүөһүнү көрүү, ынах ыаһын, киэһэ ийэлэрин, эдьиийдэрин үлэттэн кэлиилэригэр аһы бэлэмнээһин. Бурдугу тардан лэппиэскэ оҥоруу, үүтү сүүрдэн, суорат бүрүйэн бэлэмнээһин сыанан-арыынан аҕаабат үлэлэр этэ. Оннук сыралаах үлэҕэ Зоя Никитина олус бэриниилээхтик, кыһамньылаахтык үлэлиирэ, быраатынаан Афонялыын, мин балтыбынаан Дунялыын хаптаҕастыыллара, бөрүөк от хомуйан хааһыга, бутугаска куталлара, хатаран кыһын сииргэ хаһааналлара. Ыалдьыбатахтарына ырыанан кэпсэтэр оонньуулаахтара. Күнү быһа операҕа ария толорооччу курдук ыллаан кэп- сэтэн үлэлэрин чэпчэтинэллэрэ.
Сайылыкпытыгар Балаҕаннаахха икки дьиэнэн олорорбут. Зоялаах Афоня биир ынах- тарын бэйэлэрэ ыыллара, үүтүн сүүрдэн сүөгэйдииллэрэ. Зоя бурдугун кэлиигэ сынньан, ыраастаан, куолаһын тыалга көтүтэн баран, тааска тардара. Онтон эрэһэлиирэ, дьэ ол кэнниттэн лэппиэскэ тиэстэтин мэһийэн, көмүлүөк оһоххо таҕааҥҥа ууран буһарара. Хонук аһын оннук бэйэтэ бэлэмниирэ. Өссө ийэтэ үлэҕэ хоно барар лэппиэскэтин кытта бэлэмнээн тоһуйара. Үрэххэ хоно барбатах буоллаҕына ийэтэ киэһэ хойут кэлэрэ, сарсыарда эрдэ барара. Аҕалара сэриигэ сылдьара. Күҥҥэ олох соло буолбакка түбүгүрэллэрэ, син биир улахан киһи үлэтин толороллоро. Атын ыал оҕолоро бары оннуктара, арай кырдьаҕас эбэлэрэ дьаһайара.
Биир кэмҥэ наһаа күүстээх коклюш диэн сөтөл дьаҥа турбута. Онно үһүөн хаптарбыттара. Күнү быһа олоро түһэ-түһэ сөтөллөллөрө, хааннааҕынан силлииллэрэ. Ол да буоллар сыталлара табыллыбата. Ким дьиэни көрүөй, аһы бэлэмниэй. Эмчит диэн ыраах Суола баһыгар олороро, онтон кэлэр кыаҕа суоҕа. Кырдьаҕас эһэбит салалтатынан бэйэлэрэ оҥороллоро. Хаһан да оонньуур кэм кинилэргэ ордубата. Сайылык аайы оҕо барыта оннук дьарыктааҕа. Кимиэхэ да оонньуу, түмсэ түһэн аралдьыйыы, эҥин диэн суоҕа.
Биһиги «Коммунар» оҕолоро алта уруок кэнниттэн, чалбах тахсан аҕай турдаҕына, дьиэбитигэр баран истэхпитинэ, Эһэ толооно диэн кыракый сыһыыга Амма диэкиттэн учууталбыт А.Р. Окороков иһэр эбит. Оччолорго Хотуйа үрэҕинэн аттаах да, сатыы да быһа сылдьаллара. Кини сүүрүү былаастаах наһаа түргэнник кэлбитэ. Үөрбүт аҕай, өрө көтөҕүллүбүт дьүһүнүн көрөн соһуйбуппут. Учууталбыт кэлэн биһигини чөмөхтүү тардан кууһан ылбыта уонна: «Оҕолоор, кыайыы буолбут, сэрии бүппүт!» — диэн үөрүүлээх сураҕы иһитиннэрбитэ. Өссө тугу эрэ кэпсээбитэ быһыылааҕа да, биһиги дьоммутугар тиийэн кэпсии охсор эрэ күн баҕалаахпыт. Сэрии бүппүтүн кэннэ дьыллар уйгу быйаҥнаах, үүнээйилээх, сир астаах бөҕө буолтара. Дьон угут буолбутуттан санаалара, туттунуулара барыта көнөн, сэрии хаалларбыт ыар баастара сыыйа оһон, өлгөм үтүө олох кэлбитэ.
Оттон сэрииттэн төннүбэтэхтэр элбэх этилэрэ. Элбэх оҕо, ол иһигэр Варя Стручкова аҕата эмиэ ол курдук кэлбэтэҕэ. Кинилэр сырдык тыыннарын толук ууран туран араҥаччылаабыт дьоллоох олохторо билигин чэчириир нэһилиэктэригэр, үүнэр ыччаттары сырдык мичээрдэригэр көстөр.
М.М. НИКИТИНА, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.
Амма с.
