1965 сыллаахха Москваҕа «Наука» издательствоҕа Н.П. Канаев «Нуучча-саха литературнай ситимнэрэ» («Русско-якутские литературные связи») диэн дьоһуннаах научнай-чинчийэр үлэтэ тахсыбыта. Кини бу үлэтигэр ХIХ үйэ 20-с сылларын бүтүүтүттэн 1917 сылга диэри кэми хабан суруйар. Үлэтин сүрүн сыала-соруга кинигэтин аатыгар ыйылла сылдьар.
Сыылкаҕа ыытыллыбыт нуучча бастыҥ үөрэхтээх, демократическай көрүүлэрдээх суруйааччылара сахалар түҥ былыргы олохторуттан ылан суруйталаабыт айымньылара оччотооҕу нуучча литературатыгар саха тиэмэтин эрэ буолбакка саҥа уобарастары, хартыыналары, дьүһүйүүлэри киллэрбиттэрэ. Онно олохтоох омуктар бастыҥ дьонноро, номохторо төһүү күүс буолбуттара. Саха тиэмэтигэр суруйбут А. Уваровскай, А. Бестужев-Марлинскай, Н. Чижов, И. Гончаров, В. Короленко, В. Серошевскай уо.д.а. ол кэмҥэ суруйбут айымньылара күн бүгүнүгэр диэри хаттаан бэчээттэнэ тураллар.
Никита Петрович «Нуучча-саха литературнай ситимнэрэ» кинигэтигэр ХIХ үйэ 40-с сылларыгар Дьокуускай куоракка уонча сыл олорбут нуучча романтик поэта Матвей Александров суруйбут «Манчаары саха» поэматыгар баттаммыт хараҥа норуот бастыҥ геройа көҥүлгэ, тэҥ бырааптаах буолууга тардыһар охсуһуутун уустаан-ураннаан суруйбутун, поэт Манчаарыга ураты истиҥ, демократическай сыһыанын көрдөрбүтэ.
Матвей Александров Дьокуускайга олорор сылларыгар олохтоох суут тэрилтэтигэр чиновнигынан үлэлээбит. Кини Дьокуускай куорат дьаһалтатын тойотторо олохтоох дьоҥҥо наһаа бардамныылларын күүскэ утарсыбыт уонна сахаларга бэйэлэрин бырааптарын көмүскэнэллэригэр, нуучча сокуоннарын сатаан тутталларыгар күүс-көмө, сүбэһит буолбутун туһунан балачча киэҥник суруллубут. Дьокуускай куорат суутун үлэһитэ буолан олорор кэмигэр Манчаарыны көмүскэһэн, уобаластааҕы управление начальнига Рудакову утары баран, 1841 сыллаахха Иркутскай куорат генерал-күбүрүнээтэрин дьаһалынан үлэтиттэн уһуллубут уонна Красноярскай кыраайга утаарыллыбыт.
Матвей Александрову бастаан Сибиир поэттарын ааттарын кэккэтигэр киллэрбит чинчийээччинэн профессор М.К. Азадовскай буолар. Кини «Сибиир умнуллубут поэтын» туһунан 1937 сыллаахха Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай научнай музей «Известия» хомуурунньугун II туомугар ыстатыйа суруйбута киирбит. Ол эрээри, бу иннинэ Дьокуускай куорат музейын библиограба Н.Н. Грибановскай өссө эрдэ, 1913-1915 сыллардаахха, Матвей Александров олоҕун кэпсээнин уонна «Тыгын ыһыаҕа» диэн хоһоонун Дьокуускай куоракка бэчээттэнэн тахса сылдьыбыт «Ленские волны» сурунаалыгар бастакынан таһаарбыт эбит. Итинтэн көрдөххө, Азадовскай суруйбут ыстатыйатын Грибановскай Дьокуускайга тахсыбыт суругуттан ылан сирдэтиммит быһыылаах. Икки чинчийээччи иккиэн, Сибиир поэта Александров хас сыллаахха төрөөбүтүн, хас сыллаахха өлбүтүн чопчу быһаарбатахтар. Арай Азадовскай поэт «Воздушный тарантас» диэн автобиографическай сэһэнигэр олоҕуран, кини Петербург куораттан төрүттээҕин уонна бэйэтин кэмин биир бастыҥ үөрэхтээх, сайдыылаах киһитэ буолуохтааҕын сабаҕалыыр. Итинник үтүөкэн, талааннаах эдэр киһи Сибииргэ көҥүл өттүнэн кэлиэ суохтаах диэн быһаарар, онно кини поэт суруйан хаалларбыт атын айымньыларын, хоһооннорун тирэх оҥостубутун туһунан эбии быһаарыы биэрбит.
Матвей Алексеевич ХIХ үйэ 30-с сылларыгар Саха сиригэр кэлбит уонна чопчулаатахха 1834-1841 сылларга Дьокуускайга олорбут. Манна кэлэн кини биир санаалаахтарын көрсүбүт. Ол иһигэр декабрист, поэт Бестужев-Марлинскайдыын алтыспыт. Ол туһунан «Элегия» хоһоонугар эмиэ суруйар. Дьокуускай куоракка ити курдук айымньылаахтык үлэлээбит поэты 1841 сыллаахха «муус ураҕаһынан» төттөрү утаарбыттар. Билэр дьоно кэпсииллэринэн, Сибиир биир биллиилээх поэтын кыһалҕалаах уонна эрэйдээх-муҥнаах олоҕо быста дьадайыыттан Канскайга тиийэн түмүктэммит.
Матвей Александров Саха сиригэр олорор кэмигэр балачча айымньыны суруйан хаалларбыт. Олортон «Тыгын ыһыаҕа» хоһоону суруйбута умнуллубут уонна бу кинигэҕэ үрдүттэн эрэ ыйыллыбыт.
Н.П. Канаев Сибиир поэта Матвей Александров сахалар историческай тиэмэлэригэр суруйбут «Тыгын ыһыаҕа» хоһоонун чинчийэртэн тоҕо туттуммута уонна тумнубута буолуой? Бу айымньы 1915 сыллаахха «Ленские волны» сурунаал 5(17) №-гэр бэчээттэммит. Чинчийээччи Саха сиригэр революция иннинэ тахсыбыт оччотооҕу периодическай бэчээти барытын көрбүтүн, чинчийбитин аахсыбат буолуохха сатаммат, арай бу айымньы сахалар аҕа баһылыктарыгар, И.А. Худяков суруйан хаалларбытынан, сахалар «ыраахтааҕыларынан», оттон нуучча воеводата Петр Головин сахалар «бастыҥ тайшиларынан» ааттаабыт тыгыннарыгар анаммытынан, сэбиэскэй кэмҥэ, Тыгын аатын бэйэтин норуотун утары олус күүскэ туруорбуттарынан, оччотооҕу суруйууларга, ахтыыларга аҥардастыы омсолоох, кылаассабай өстөөх эрэ буолбутунан тумнубут уонна туттуммут буолуон сөп.
Канаев кинигэтэ тахсыбытын кэнниттэн даҕаны Александров «Тыгын ыһыаҕа» («Тыгынов ысэх») хоһоонугар сэбиэскэй кэмҥэ атын кириитиктэр илиилэрин сыһыарбатахтара биллэр.
«Тыгынов ысэх» хоһоон балачча уһун кээмэйдээх. Чахчы буолан ааспыт историческай түгэн туһунан суруллубут лиро-эпическай айымньы. Ис хоһооно икки утарыта кэрчиктэртэн аттарыллан суруллубут. Бастакы аҥара сахалар уутуйан олорор хочолоругар, улуу Туймаадаҕа, ытык сир Чочур Мураан анныгар, самаан сайын күөгэйэр күнүгэр, Тыгын-тойон кэлэр, сахалар Саҥа дьылларын көрсүһэр тунах ыһыахтарын арыллыытын түгэнэ көстөр.
К знаменитому Тыгыну
В пору вешней теплоты,
На безлесную равнину
Собирались якуты.
Под скалой Чучур Мурана
Как серебристая роса
Временной приют шамана
Уж белелась ураса.
Табуны коней бродили
Над протокою реки
С кумысом быки тащили
Симири и турсуки.
Женщины полунагия,
Дети вовсе нагишом,
Старики чуть-чуть живые
Едут, плужатся шашком.
Девы в праздничных уборах
В сагыняхах из куниц,
Жеребят ведут на сворах
И молочных кобылиц.
Вот наездники лихие
На вилюйских рысаках,
Узда, седла дорогие
В рысьих, волчьих чепраках.
Бэс ыйыгар, сахалар, айылҕа уһуктан ситэн-силигилээн кэлэр кэмигэр, кыһарҕаннаах кыһыны этэҥҥэ туораан, тыыннаах ордон ача күөххэ үктэммит үөрүүлэригэр суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытыахтаах оҕонньордуун-эмээхсинниин, сыгынньаҕын сүүрэ сылдьар оҕолуун-уруулуун бука бары, Айааччы Айыы Тойон таҥараларыгар махтана уонна үтүө сайыны, быстыбат быйаҥы, салҕанан барар саҥа төрүөҕү үҥэн-сүктэн көрдөһөөрүлэр ыһыахха мусталлар. Ыһыаҕы алгысчыт – үрүҥ ойуун (жрец), Тыгын Тойон көмөлөһөөччүтэ, арыйар. Ахтан аастахха ыһыах бырааһынньыга өссө биһиги эрабыт инниттэн, сүөһү иитиитинэн дьарыктанар «хуннар» – күн улууһун дьонноруттан, тиийэн кэлбитин «история аҕатынан» ааттаммыт Геродот суруйбута. Көс дьон сайын саҕаланыытыгар халлааҥҥа, сиргэ баар бары айыыларыгар уонна олорон ааспыт өбүгэлэригэр анаан ыһыах ыһаллара, алгыс этэллэрэ, сиэр-туом толороллоро, кымыс иһэллэрэ түҥ үйэлэртэн биллэрэ. Күн улууһун дьоно бастыҥ утахтарын кымыһы Аттила чугас эргимтэтэ иһэрин туһунан историяҕа эмиэ киирбитэ.
Поэт сахалар ыһыахтара Туймаада хочотугар эмиэ ол сиэринэн-туомунан саҕаланыытын, хотугу айылҕа уһун уутуттан уһуктуутун, алгысчыт үрүҥ ойуун Тыгынныын сэргэстэһэ сылдьалларын, хоһоон геройдарын таҥастарын-саптарын, иһиттэрин-хомуостарын, ыһыах тэриллэрин, аһын-үөлүн, буруотун-тараатын, персонажтарын кытары тэҥҥэ тутан ойуулуур.
Здесь над озером кружится
Вереница плясовиц
Там живая кровь струится
Белошерстных кобылиц.
Задымились уж притены
Дикари шамана ждут
И заветные чороны
К ярким огнищам несут…
Вот Тыгын с хромым шаманом
На берестяных коврах
Пред седым Чучур Мураном
Повергаются во прах.
В бубны грянули хотуны
На колени пал народ
Громко вещие оюны
Прокричали новый год.
Закипели на равнинах
Жизнь, забавы и разгул.
Былыргы түүрдэргэ Хаҕаннарын, ол аата ыраахтааҕыларын, ойоҕо Хотунунан ааттанара. Манна эмиэ, ыһыах арыллыытыгар, Хотуннар табык охсоллорун кытары, мустубут дьон бука бары «ыраахтааҕыларын», «тайшиларын», Тыгын Тойон иннигэр сөһүргэстии түһэллэр. Ити кэнниттэн үрүҥ ойуун ыһыах сиэрин-туомун саҕалаан барар. Үрүҥ ойуун (жрец) саха аймах Саҥа дьыла салаллыбытын иһитиннэрэр. Ити кэнниттэн ытык Туймаада хочотугар, Чочур Мураан тэллэҕэр мустубут дьон үөрүүтэ, көрө-нара, оһуохайа, уйгулаах түгэнэ саҕаланар.
Нуучча поэта Александров хоһоонун «сахалар номохторуттан» ылбытым диир эбит эрээри, ыһыаҕы чахчы көрбүт киһилии ылыннарыылаахтык суруйбут. Онуоха доҕоро Бестужев-Марлинскай ХIХ үйэ сүүрбэһис сылларын бүтүүтүгэр сахалар ыһыахтарын суруйбут үлэтин кытары билсибитэ сэрэйиллэр.
Хоһоон бастакы аҥара итинник сырдыктык, долгутуулаахтык үрдүк таҥараларыгар – үрүҥ күннэригэр үҥэр-сүктэр, махтал, алгыс тыллардаах, оонньуу-көрүлүү кэлбит дьон бүттүүн өрөгөйүнэн саҕаланар. Ол эрээри диирбитигэр тиийэбит, үрдүлэригэр ып-ыраас халлаан көрөн турдаҕына, ыһыах саҕаланыытын, көрүн-нарын ортотугар…
Вдруг раздался на вершине
Кангаласа страшный гул.
Задрожала грудь шамана
Встрепенулась вся орда;
В тихом озере Магана
Всколебалася вода.
«Что за гром! – на небе ясно,
Чем грозит нам горный дух!
На Магане крик ужасный,
Чудный рокот режет слух».
«Что случится?» – неужели
На Тыгынов славный род
Зауральцы налетели
С Енисейских бурных вод?
«Неужели в нашу Лену
Хлынет темный океан,
И свободы нашей стену
Потрясет судьбу буран?»
Так шаман дрожа от страха,
Пред ордою восклицал,
И к протоке Хатыстаха
Взорь невольно обращал.
Он предчувствовал тревогу
Как пустынных птиц полет
И собрался уж в дорогу
На реку Алдан; но вот.
Хоһооммут иккис аҥара итинник саҕаланар. Ыһыахха мустубут дьон оройдоругар этиҥ этэн сааллыбытыныы дэлби тэбэр тыас ньиргийэрин кытары сир титирэстиир, күөл уута өрө түллэҥнии түһэр. Ыһыахха кэлбит ордуу дьоно:
– Ытык Хайабыт иччитэ биһиэхэ туох үлүгэр уордайдаҕай!!! – диэн уолуйан хааланнар, айманан-сайманан бараллар. Ол быыһыгар:
– Тыгын албан ааттаах аҕатын ууһугар дьалхааннаах сүүрүктээх Енисей кэтэҕиттэн Урал хаһаактара саба түстүлэр дуу? – диэн таайа сатыыллар.
Итинтэн көрдөххө сахалар оччоттон даҕаны киин сиргэ буола турар быһыыны-майгыны истэ-кэтии олорбуттар. Нуучча ыраахтааҕытын дьоно ханнык баҕарар кэмҥэ тиийэн кэлиэхтээхтэрин билэллэрэ, оннооҕор кинилэринэн оҕолорун кытары куттууллара хоһооҥҥо ахтыллар.
Номохторго, аан бастаан, нуучча хаһаактара илин диэки түһэн иһэллэрин туһунан хомуһуннаах ойууннара көрүүлэнэллэрин Тыгыҥҥа кэпсииллэрэ уонна саһар ордуу көрдүү бараллара кэпсэнэр. Ол бу хоһооҥҥо эмиэ кыбыллыбыт.
Ол ойууттар сахалар сотору уу нуурал олохторуттан огдолуйаары олороллорун, ону «антах харахтаах, бэттэх муруннаах» кэлии дьоннор аҕалыахтаахтарын, оннук дьон кэлэллэрин кэтэспиччэ кэтэһэн олоруохтааҕар, эрдэттэн кистэлэҥ уоруктары туттан Түлүөн ойуун Бүлүүгэ, Кээрэкээн ойуун Тааттаҕа түспүттэрэ биллэр.
Поэт Александров ол дьалхааннаах кэм хайдах саҕаламмытын эмиэ көрдөрөр:
Хабаров с Чучур Мурана
Сводит грозных удальцов;
Он берет в полон шамана
И Тыгына и князцов.
И любовницу Тыгына
Дочь подвластного князца.
Задрожала вся равнина
От казака пришелца.
Хоһооммут иккис аҥара ити курдук, эмискэ, долгутуулаах үөрүүттэн дьулааннаах хартыынаҕа: сырдыктан – хараҥаҕа, өрөгөйтөн – хам баттаныыга, Айааччы Айыы Таҥараларын итэҕэлиттэн – кэлээччилэр соҥнообут итэҕэллэригэр булгуччу салаллыахтааҕа тиийэн кэлэр. Ааптар ону суостаах-суодаллаах сэрииһит Хабаров атамаан ньуолбар тыла-өһө бастаан хайдаҕын, кини күн ыраахтааҕытын тыла «кымньыы уонна бирээнньик» буоларын, колонизатордар сахаларга «үтүөнү уонна дьолу», «тапталы уонна аһыныгас санааны» эрэ аҕалбыттарын курдук кэпсэтэр. Онтон көрдөххө нуучча күн ыраахтааҕыта сахалары бэйэтин оҕолорунуу таптыахтааҕын эрэннэрэр. Бэлиэтии түһэн эттэххэ, Хабаров Амурга баран иһэн Дьокуускайга таарыйан эрэ ааспыттаах. Онон бу хоһооҥҥо кини нуучча колонизатордарын хомуллубут уобарастарын быһыытынан киирбит диэн курдук көрүөхтээхпит.
Говорит он. «Покоряйтесь
Знамю белого орла»
Без тревоги нам сдавайтесь
Мы не делаем вам зла.
Нам не страшны, уверяю
Ваши стрелы и пальмы,
Я на пир вас приглашаю
Принесли вам счастье мы.
Имя русских вы слыхали
На прибрежьях Иртыша,
Ермаком детей пугали
За порогом шалаша.
Верьте слову, вас полюбит
Православный русский Царь
Как детей вас приголубить,
Даст вам веру и алтарь.
Ыраахтааҕы колонизатора итинник кэпсэтэн баран аны нуучча буораҕын күүһүнэн куттаан, нуучча таҥаратынан эһиэхпит диэн андаҕайаллар.
Не хотите, ваше племя
Уничтожит русский Бог,
Наступило это время,
Порох – слов моих залог.
Төрөөбүт-үөскээбит сирдээх-уоттаах олохтоохтор аҕа баһылыктарыгар Тыгыҥҥа барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолар. Ырааҕы-чугаһы өтө көрөр уонна киэҥник ырыҥалыыр дархан, кэллэ кэлээччилэри кытары кэйгэллэһэн, утарылаһан, халыҥ тириилэрин хайытыһан бардахтарына, күн улууһуттан соҕотох ордон кэлбит аҕыйах ахсааннаах норуот сир үрдүттэн симэлийэ сүтэркүннэрэ тирээбитин өйдүүр:
Князь Тыгын тамгой наследной
Речь пришельца закрепил
И чорон свой заповедный
Русским духом освятил.
Бу хартыына учуонай Г.В. Ксенофонтов «Сахалар үрдүкү былаастаах салайааччылара Тыгын, нуучча ыраахтааҕытыгар бэйэтин былааһын бастаан көҥүл өттүнэн туран биэрбитэ» диэн суруйбутугар сөп түбэһэр. Кэлин Маһары Москваҕа тиийэн: «Мин эһэм Тыгын Мындяков, ааспыт сылларга нуучча дьоно кэлбиттэригэр, бэйэтэ кэлэн, аманаттарын аҕалбыта уонна ясак төлөөбүтэ», – диэн ыраахтааҕыга кэпсээбитэ ону эмиэ бигэргэтэр.
«Тыгын ыһыаҕа» хоһоонунан сирэйдээн Матвей Александров, саха уонна нуучча омук оччоттон баччаҕа диэри биир суолу тутуһан XXI үйэҕэ тиийэн кэлиэхтээх олохторун, уус-уран поэтическай уобарас оҥорон, өссө XIX үйэ бастакы аҥарын анараа өттүгэр саҕалаабыт эбит:
Вольно наш русак отважный
С якутами пировал.
И Тыгынов крыжь присяжный
Как святыню целовал…
1992 сыллаахха Орджоникидзевскай оройуон дьоно төрүт уус хаҥаластар историческай ааттарын төннөрүүгэ киэҥ тэрээһиннээх научнай-практическай конференцияны тэрийэн ыыппыттара. Ол конференцияҕа кыттыбыт норуот суруйааччыта В.С. Яковлев–Далан нууччалар Саха сиригэр кэлиилэрин туһунан бэйэтин санаатын, бигэргэтэн туран, маннык быһаарбыта:
– Мин Тыгын Дархан туһунан историческай романы суруйдум. Бу ромаммар нуучча кэлиэн иннинээҕи кэми уонна оччотооҕу саха олоҕун хабан көрдөрдүм. Нууччалар кэлиилэрин суруйуохпун, туттуннум. Тоҕо?.. Бириэмэтэ, арыый эрдэ… Итини, кэлин, эдэрдэр салгыахтара уонна хайаан да суруйуохтара.
Далан ити ааттаммыт романа 1993 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыта. Манна биир суолу эбэн тураммын бэлиэтиэхпин баҕарабын: нуучча поэта М.А. Александров, саха прозаига В.С. Яковлев–Далан айымньыларын дьикти дьүөрэтик саҕалыыллар. Хоһооҥҥо даҕаны, ромаҥҥа даҕаны Тыгын уобараһа ыһыаҕы кытта дьүөрэлэһэр. Ол сахалар ыһыахпыт итэҕэлэ оннук сакральнайын, халбаҥнаабат дириҥ ис хоһооннооҕун уонна түҥ үйэлэртэн билиҥҥэ диэри тиийэн кэлбит уһулуччу улахан суолтатын сүтэрбэккэ сылдьарын көрдөрөр. Нуучча экспедициятын, наукатын матырыйааллара уонна саха историческай наука Тыгыҥҥа аналлаах үлэлэригэр ол эмиэ элбэхтик кэпсэммитэ, бигэргэммитэ.
Тыгын аата сахалары түөрт үйэ тухары долгуппут уонна ханнык да үйэҕэ, ханнык да былааска ханан да быстыбакка, умнуллубакка тиийэн кэлбит соҕотох легендарнай, историческай аат буолар. Кини туһунан саха поэттарын, суруйааччыларын, ырыаһыттарын, музыканнарын айымньылара, норуот маастардарын оҥоһуктара, худуоһунньуктар хартыыналара, историктар, кыраайы үөрэтээччилэр үлэлэрэ олус элбэх. Сотору толору метражтаах уус-уран киинэ оҥоһуллан, киэҥ экраҥҥа тахсаары турар. Быйыл Иркутскай куоракка историческай наука доктора Андриан Борисов «Ысыах Тыгына» («Тыгын ыһыаҕа») монографията нууччалыы тылынан бэчээттэнэн тахсыбыта эмиэ түбэһиэхчэ буолбатах. Кинигэ «Хаҥалас улууһа» муниципальнай оройуон дьаһалтатын сакааһынан уонна өйөбүлүнэн тахсыбыта. Киэҥ ааҕааччыга анаммыт научнай үлэ өйдөнүмтүө тылынан суруллубут буолан, тута тарҕанан бүппүтэ.
Монография киин геройа, XVI үйэ иккис аҥаарыттан 1631 сыллаахха диэри сахалар уопсастыбаннай тутулларын историятыгар номох буолан киирбит аҕа баһылыктара Тыгын Дархан туһунан, элбэх архыып докумуоннарыгар уонна историческай чахчыларга олоҕуран суруллубут. А.А. Борисов бу иннинэ «Илин» сурунаал 1998 сыл 2-3 №-гэр «Тыгын: человек, легенда, символ» диэн үлэтэ эмиэ тахсыбыта.
Учуонай саҥа үлэтигэр Тыгыны «символ», ол аата үһү-таамах, усулуобунай бэлиэ эрэ курдук буолбакка, чахчы баар буола сылдьыбыт, саха сиригэр нуучча кэлиэн иннинэ, сахаларга ураты былаастаах аҕа баһылык, дархан, тарханаат баһылыга уонна тайши буоларын бигэргэтэр архыып эбии матырыйаалларын булан киллэрбит. Монографиятын бүтэһигэр: Алампа Софронов «Саха ырыатын», народнай поэт Моисей Ефимов «Тыгын» хоһоонун, мелодист Марфа Данилова «Тыгын Дархан» ырыатын сыһыарыы быһыытынан туттубут.
Тыгын аата уонна олорбут үйэтэ билиҥҥэ диэри биһигини тоҕо күүскэ долгутарый? Түөрт үйэ усталаах-туоратыгар кини аатын тула суоһарыылаахтык, хараардыылаахтык, дарбатыылаахтык даҕаны мөккүспэтэх кэммит суох диэн этэ. Тыгын туһунан суруллубут араас үлэ, матырыйаал, айымньы ол курдук элбэх.
XVII үйэ бүтүүтүгэр Камчаткатааҕы экспедицияны кытары кэлсибит Яков Линденау оччотооҕу сахалартан истэн суруйбутунан, Тыгыны нуучча хаһаактара тутан ылан хаайбыттара, билиэҥҥэ олорон өлбүт диэн быһаарар. Тыгын – саха омугу уһун кэмнэргэ салайан олорбут Дойдуһа Дархан сиэнэ, Мунньан Дархан уола, эһэлээх аҕата бэйэлэрин оннуларыгар анаан тураннар хаалларбыт тарханнара (тыгыннара), бар дьонун иннигэр туруоруммут сыалын-соругун ситиһэр туһугар туох баар сатабылын, күүһүн-уоҕун харыстаабатах, ол туһугар бэйэтин даҕаны, уолаттарын даҕаны толук уурбут, түөрт үйэ усталаах-туоратыгар норуот номоҕор киириэн киирбит бүтэһик балыһыкпыт буолар. Тыгын олоҕо, дьылҕата даҕаны, үйэтэ даҕаны, бэйэтин норуотун кытары иккиттэн биирин талар кэрдиис кэмҥэ ааспыта. Кинини нуучча демократическай поэта Матвей Александров, Сибиир уус-уран литературатыгар, бастакынан, историческай герой уонна уобарас оҥорбута саарбахтаныа суохтаах.
ОЙУКУ,
П.А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата
Чолбон. – 2019. – №7
