Перейти к содержимому
Сүрүн сирэй » Драма » Нева… Хара Үрэх… Ахерон…

Нева… Хара Үрэх… Ахерон…


Биир оонньуулаах пьеса

ООННЬУУР ДЬОНО:

ПУШКИН
НАТАЛИ
МААСКАЛААХ КИҺИ

Пушкин үлэлиир хоһо. Пушкин уонна Натали күүрээннээх быһаарсыы кэнниттэн сэниэ-сылба баранан олороллор. Кинилэр икки ардыларыгар барыта этиллэн бүтэн, Натали таах күлүк, кураанах хах буолан саҥата суох мастыйан олорор. Муостаҕа ыһыллыбыт кумааҕы, алдьаммыт фужер үлтүркэйдэрэ сыталлар. Пушкин арыгы­лаах үрүүмкэни көтөҕөн иһэр уонна муостаҕа үлтү быраҕар.

ПУШКИН. Барыта бүттэ… Нева… Хара Үрэх… Ахерон… Тоҕо барыта маннык буолан хаалла биһиги олохпутугар, Натали?..

Мин билэбин ээ – эн баҕарбатаҕыҥ, мин эмиэ… Ол аата Дьылҕа Хаан, Ыйаах, Одун оҥоһуу диэн баар эбит буоллаҕа… Мин эйигин аан маҥнай көрбүтүм… Эн үөһэттэн түспүт таҥара – Афродита, Психея, Даная курдук этиҥ… Мин оҕо эрдэхпиттэн Лицей пааркатыгар көрөр таас статуяларбын санаппытыҥ… Оттон мин били номоххо кэпсэнэр таптыыр дьахтарын Галатеяны статуя оҥорон таптаабыт Пигмалион курдук буолбатах, хата төттөрүтүн ол көрбүт статуяларбын ириэрэн, тыыннаах киһини, кэрэ Наталины оҥоро сатыыр курдук этим… (Наталитын көрөр).

Натали саҥата суох хамсаабакка олорон, кырдьык да таас статуяны санатар.

Эн билигин даҕаны кэрэҕин. Оттон мин… Миигин хаста да бюспун оҥоро сатаабыттара – манна да, Москваҕа да… Мин кыккыраччы аккаастаммытым… Хайдах оннук буолуой дии саныыр этим мин – мин куһаҕан арап, негр сирэйим саас үйэ тухары үрүҥ тааска мууһуран хай­дах туруоҕай?.. Кырдьык, мин сымыйалаабаппын, оннооҕор билэр скульпторым мин мааскабын оҥоро сатаабыта – бронзаҕа кутан оҥороору, хай­дах бу маннык туохха да маарыннаабат куһаҕан аҕай сирэйбин, хайдах маннык мааскаҕа кутуохха сөбүй?.. (Икки илиитинэн сирэйин саба туттар). Өрүү бу мин, бу мин сирэйбиттэн иҥнэн тахсаллар этэ. Билигин да иҥнэллэр. Буоллун. Эн эмиэ… Оннук дуо?! Чэ, кистээмэ, барыта бүппүтүн кэннэ тугу кистээн! Чэ, эт, эт диибин! Мин кэннибэр туох диэн кэпсэтэр этигитий били Дантескынаан?! Чэ, эт, этэ тарт! (Наталига ыстанан ­тиийэн, санныттан ылан илгиэлиир). Саҥарбаккыын! Чэ, саҥаран абыраама! Туох да диэҥ! Мин эһиэхэ силлиибин, мин эһиэхэ барыгытыгар силлиибин! Үөһэттэн, хайаҕыт да тиийбэт үөһэтиттэн! Мин улуу нуучча поэта Пушкин – куһаҕан арап, негр уола Ганнибал сиэнэ буола­бын! Биир бытыылка ромҥа омук мотуруостарыттан Крон­штадтка атыылаһыллан ылбыт хара кулут Ганнибал сиэнэбин! (Бытыылкаттан ылан омурдар). Ким атыыласпытай?! Улуу Бүөтүр! Ол оҕонньор барытын ыраахтан өтө көрөр этэ! Хайдах нууччаны бадарааныттан, чалбаҕыттан өрө тардан сырдыкка таһаарары! Оттон эһиги, бу үрүҥ субалаахтар, сырдык баттахтаахтар, кимнээхтэргитий? Эһиги сииһиккит, хобу-сиби эрэ мунньан, сыылла сыл­дьан, сыарҕа быатын кэрбээччилэргит! Суох, биһиэхэ, мин Африкабар маннык буолбатах! (Тохтуур. Остуолтан үрүҥ маасканы ылар. Өр ону эргитэ-урбата көрөр. Ылан кэтэн көрөр). Көр, көр миигин… Мин сирэйим эмиэ маҥхайда… Эмиэ эһиэнин курдук… Мин эмиэ үрүҥ субалаахпын… Эмиэ эһиги курдукпун… (Мааскатын устар). Тугун бэрдэй бу мааска диэн сирэй саптыылара. Кэтэн кэбистиҥ да – барыта уларыйар, өйүҥ-санааҥ, кимтэн да куттаммат, кимтэн да сааппат буолан хаалаҕын. Бу үрүҥ хортуону ылан сирэйгэр кэттэххинэ. Суобас диэн тугуй, сиэр-майгы диэн тугуй? Ол да иһин ордук эһиги, дьахтар аймах өттө, араас үҥкүү­лээх бааллары, маскарааттары сөбүлүүр буоллаххыт эбээт! Кистэһэн уураһаары, кистэһэн тутуһаары, убахтаһаары! (Мааскатын эмиэ эргитэр-урбатар, көрөр-истэр. Кэтэр. Онтон эмиэ устар). Үчүгэйэ бэрт дии!.. Кэтэҕин-устаҕын… Оҕо сылдьан, маҥнай Лицейгэ киирэн баран бииргэ үөрэнэр оҕолорум элэктииллэрин уйбакка, мин эмиэ бу маасканы устарым курдук, бу мин кимҥэ да, туохха да маарыннаабат сирэйбин саралыы тардан, хастаан ылан, быраҕан кэбиһиэхпин баҕарар этим… Барыта бүттэ… (Сиэбиттэн сурук таһаарар). Нева… Хара Үрэх… Ахерон… Сарсын бу сурук кырдьаҕас Геккерҥҥа барар… Аны кэлэн кинилэр ханна да куотар кыахтара суох. Силлибэт сирдэриттэн ыллараллар. Аны кэлэн кини­лэргэ кэлэр сирдэрэ кэлии үүтэ, барар сирдэрэ баҕана үүтэ буолар. Нева уҥуор… Хара Үрэх… Дуэль… Онтон Ахерон… Өлүү уутун үрэҕэ… Эбэтэр Стикс… Тыылаах Харон оҕонньор аргыый аҕай эрдэн уҥуор туоратыа… (Суругун остуолга элитэр. Ынчыктыыр). Натали… Миигин эдэр сырыттахпына биир көрбүөччү эмээхсин таптыыр дьахтаргыттан өлүөҥ диэбитэ… Онтон ылата мин наар, өрүү эйигин эрэ көрдүүбүн – эйигиттэн өлөрбүн билэ-билэ, эйиэхэ эрэ тиийэ сатыыбын – Мин Наталим, мин Дона Аннам, мин Парашам, мин Шамахан кыыһа сарыыс­сам… Ол эрээри эн биһикки ардыбытыгар өрүү – Нева… Хара Үрэх… Ахерон… Эйигин мин Орфей курдук ырыа ыллаан, Өлүү уутун уҥуордаан сырдыкка, олоххо таһааран иһэн – кэннибин хайыһан эргиллиэ суохтаахпын умнан, алҕаска ханна бааргын көрөөрү эргиллэн кэбиһэн сүтэрэн, хаалларан эрэбин үйэ-саас тухары мин Эвридикам – Натали… (Ытыыр. Натали сирэйигэр маасканы кэтэрдэр). Эн билигин эмиэ уруккуҥ курдук таҥараҕын… Эн эмиэ ол онно таҥараларгар төнүннэҕиҥ – ол мин Лицей пааркатыгар оҕо сылдьан көрбүт таас таҥараларбар… Эһиги, таас таҥаралар, өлөрү-өһөрү билбэккит, ол баар эһиги куһаҕаҥҥыт. Эһиги кистээн тыыннаах олоҕу олоруоххутун, дьоннор курдук үөрүөххүтүн-көтүөххүтүн, ытыаххытын-ыл­лыах­хытын баҕараҕыт, ол эрээри эһиэхэ ол хайдах кыаллыай?! Эн уҥуор тураҕын, онно – Нева, Хара Үрэх, Ахерон уҥуор. Оттон мин манна! Манна ытыыллар-соҥууллар, үөрэллэр-көтөллөр, тө­рүүл­лэр-ууһууллар, олох олороллор, ыалдьаллар, өлөллөр-сүтэллэр! Манна баар дьиҥнээх трагедия – киһи бу орто дойдуга тоҕо кэлбитиҥ, туох анал­лаах, туох дьылҕалаах кэлбитиҥ, онтуката туолбутун-туолбатаҕын көрдөрөр дьиҥнээх трагедия! Ону эһиги, таас таҥаралар, хантан билиэххитий?! Ким ону эһиэхэ биллэриэй-көрдөрүөй?! (Тохтобул.) Арай мин… Арай мин эрэ биирдэ… Мин эрэ биирдэ эйиэхэ тиийээри уҥуор тахсан Дон Гуан буолан кэлбитим… Өйдүүгүн дуо?.. Аман аатталбынан, хомоҕой хоһооммунан, ылбай ырыабынан эйигин тылбар киллэрэн, бэттэх сырдыкка, олоххо аҕалаары гыммыппар эн таас киһиҥ – Командорыҥ кэлэн, миигин тохтоппута. Биэрбэтэҕэ миэхэ эйигин… Мин уруккуттан билэр, сэрэйэр этим… Эн уруккуттан миэнэ буолбатах этиҥ… Эн киниэнэ этиҥ…

Уот уларыйар.

Дона Анна… Бу мин – эн Дон Гуаныҥ кэллим. (Пуш­кин Натали иннигэр сөһүргэстиир. Илиитин кини маас­канан сабыылаах сирэйигэр уунар.) Эн дуо бу, До­на Анна?.. Кэл, Дона Анна, кэл бэттэх… Уһул… Уһул…

Эмискэ атах тыаһа тыаһыыр. Сирэйигэр маас­калаах хара киһи киирэн кэлэр. Кини маас­ката – Пушкин өлүгүттэн ылыллыбыт мааска.

Кимҥиний эн бу?! Ким кэллиҥ, эн, манна бачча түүн?!

МААСКА. Миигин эн бэйэҥ ыҥырбытын, тойонуом…

ПУШКИН. Суох. Бу илэ буолбатах – түүл! Эн кимҥиний?!

МААСКА. Эн Командорыҥ.

ПУШКИН. Суох, бу түүл!

МААСКА. Эн бэйэҥ миигин ынырбытыҥ.

ПУШКИН. Мин айымньым, мин «Кыра траге­дияларым» «Таас ыалдьытыттан» кэлбит таас киһи – Командоргын дуо?

МААСКА. Оннук да диэхпин сөп.

ПУШКИН. Оччоҕуна тоҕо миигин таас илиигинэн ыга тутан өлөрбөтүҥ, Дон Гуаны өлөрбүтүҥ курдук? Мин ону эрэ кэтэһэ сылдьарбын ол аата бэйэҥ да билэ сылдьар буолуохтааххын.

МААСКА. Билэбин. Мин эйигин кытары кэпсэтэ кэллим бу түүн.

ПУШКИН. Тоҕо?

МААСКА. Эн миигин ииппитиҥ, улаатыннарбы­тыҥ – ол иһин махталбын этээри кэллим. Уонна… уонна биир көрдөһүүлээхпин…

ПУШКИН. Ол тугуй?

МААСКА. Ону кэлин.

ПУШКИН. Дьэ дьикти! Эн таас киһи – Командор миигин бэйэҥ тойоҥҥунан, аҕаҕынан ааҕарыҥ баар миэхэ дьиктитэ диэн.

МААСКА. Ол кырдьык.

ПУШКИН. Суох! Эн, кырдьык, миигин соһуттуҥ. Ол мин хайдах эйигин, таас киһини, сааххын-ииккин көтөҕөн иитэн таһаарбыппын кэпсээ эрэ, күлүөҕү.

МААСКА. Маҥнай мин кыра мааска эрэ этим. Эн кэпсиир баара суоҕа арап, негр сирэйгиттэн оҥоһуллубут мааска. Онтон эйигин кытары тэҥҥэ улаатан, эйигин кытары тэҥҥэ кыаҕыран аны таас киһи буолбутум. Барыта эн баҕаҥ хоту. Мин эн баҕаҕын барытын толорорго үөрэммитим. Онтон эн… Эн киниэхэ (Наталины ыйар) иирэн турбутуҥ. Кинини кэргэн ылбытыҥ. Мин ону бопсо сатаабытым да, оччолорго күүһүм-кыаҕым кыра этэ – хотторбутум.

ПУШКИН. Һы! Ол аата төттөрүтүн аны эн миигин киниэхэ күнүүлээн эрэҕин дуо?

МААСКА. Эн биһикки элбэҕи, өссө да элбэх үйэ­лээҕи айыахтаах этибит.

ПУШКИН. Бэйи эрэ… Ити аата тугуй? Эн аны мин айар үлэбэр, айымньыларбар эмиэ кыттыгастаах курдук саҥаран бардыҥ дуу? Аны билигин мии­гиттэн гонорар көрдөөн тураайаххыный?

МААСКА. Миэхэ эн эрэ наадаҕын.

ПУШКИН. Тоҕо?

МААСКА. Мин эйиэхэ барытын биэрбитим, аны эн миэхэ барытын аҕал.

ПУШКИН. Ол аата тугу? Уонна мин тоҕо эйиэхэ итэҕэйиэхтээхпиний – мин бу тиһэх түүннэрбэр, уһугулаан сылдьар кэммэр көстүбүт санаам күлүгэр? Тоҕо, туох иһин? Натали, эн бу күлүгү көрөҕүн дуо?

МААСКА. Суох. Кини миигин көрбөт да, истибэт да.

ПУШКИН. Оччоҕо бу барыта мин өйбөр-санаабар эрэ көстөр дуо?

МААСКА. Ол иһин кэллим мин эйиэхэ. Эн миигин көстөр гын. Миэхэ таас дуу, боруонса дуу илэ көрүҥнэ, киэптэ биэр.

ПУШКИН. Һэ! Ехеgi monumentum… Мин өйдө­бүнньүк туруоруннум бэйэбэр…

МААСКА. Ити хоһооҥҥун миэхэ биэр.

ПУШКИН. Оччоҕо?

МААСКА. Оччоҕо мин эн мэҥэ тааскар иҥэн саас-үйэ тухары туруом этэ.

ПУШКИН. Оччоҕо эн манна баара-суоҕа итини ылаары илии охсуһа кэллэҕиҥ дии? Арай мин сөбүлэһимиим?

МААСКА. Эн ханна да барар кыаҕыҥ суох.

ПУШКИН. Ол аата хайдах?

МААСКА. Оттон… ону эн бэйэҥ да билэҕин.

Тохтобул.

ПУШКИН. Ол аата… ол аата бу барыта эн оҥоһууҥ дуо?

МААСКА. Оннук да диэххэ сөп.

ПУШКИН. Тоҕо?

МААСКА. Мин эйигин улуу поэт оҥордум.

ПУШКИН. Эн… эн оччоҕо кимҥиний – музаҕын дуо? Хомойуох иһин, музаҕа ханан да маарыннаабаккын. Оччоҕуна ол мин арап, негр сирэйим күлүгэ эрэ көмөлөһөн поэт буоллаҕым дии?! Туох да Үрдүк Айыылар кыттыгастара суох, аҥардас хайа эрэ атын, туспа сирэйбинэн?!

МААСКА. Оннук.

ПУШКИН. Бар. Бар мантан! Хантан кэлбиккиний да, онон тахсан бар! Дьүгэлий!

МААСКА. Оччоҕуна эн манна ити эйигин таҥнаран биэрбит таҥараҕынаан хаалар буоллаҕыҥ дии? Ким дииллэрий, оҕолоор, били киһибит, күтүөппүт – ээ, Дантес, Дантес! Кырдьык, уол оҕото, үрдүгэ хаара, дьүһүнүнэн үтүөтэ – ама биһиэхэ тэҥнээх буолуо дуо? Көмүс эппилиэттээх үрүҥ кителин да ылан көр! Кавалергард! Баайын туһунан этэ да ба­рыллыбат – барон уола.

ПУШКИН. Эн кимҥиний?

МААСКА. Эппитим дии – эн бэйэҥ ииппит, бэйэҥ улаатыннарбыт киһиҥ, пардон, күлүгүҥ буолабын. Көннөрү күлүк буолбатах – эйиэхэ айар уоту ума­тар, өй угар күлүк буолабын.

ПУШКИН. Айар уоту уматар диигин да тоҕо эйигиттэн тымныы кэлэрий? Тоҕо эйигин кытары кэпсэттэхпинэ, мин эппэр-сүрэхпэр тымныынан аҥылыйарый? Суох, мин эйигин билэр курдукпун… Онно мин сүрэҕим эмиэ маннык нүөлүйбүтэ, этим-сааһым эмиэ маннык аһыллыбыта – ол онно, кырдьык, эн баар этиҥ. Олох бу баар курдук ону өйдүүбүн: Таҥара дьиэтин алтаарын иннигэр мин Наталибынаан эр-ойох буолаары бэргэһэлэнээри турабыт. Онно ким эрэ көстүбэт илиибин хамнатан, мин тутан турар кириэспин сиргэ түһэрбитим… Биһиги иккиэн ыгылыйан хаалбыппыт – бу тугуй, хайдаҕый диэн. Оттон аны биһилэхпит сиргэ төкүнүйэр. Оттон алтаар иннигэр чүмэчи умуллар… Ол барыта эн, эн этиҥ… Мин эйигин биллим…

МААСКА. Ол да сэрэтэ сатаабытым үрдүнэн эн кинини ойох ылбытыҥ. Кинини кэргэн ылбатаҕыҥ буоллар манныкка тиийиэҥ суоҕа этэ.

ПУШКИН. Суох. Мин эйигин сөпкө да таайбыт эбиппин. Мин, Дон Гуан, онно эйигиттэн өлбүтүм – таас киһиттэн, Командортан! Эйигиттэн – Дона Аннаттан буолбатах! Оннооҕу ардахтаах күһүҥҥү түүн Болдиноҕа эмиэ эн кэлэ сылдьыбыт эбиккин миэхэ. Онно мин Дон Гуаннаах «Таас ыалдьыппын» суруйбутум. Ити мин хоһоонунан суруйбут тиһэх драмам этэ…

МААСКА. Ити дии! Хайдахтаах курдук айымньыны мин баар буолан суруйбут эбиккиний! Мин онно эйиэхэ ити акаары кэргэннэниигин тохтотоору кэлэ сылдьыбытым. Оннооҕор үс ый устата тула өттүгүттэн холеранан, дьаҥынан, өлүүнэн-сүтүүнэн хааччахтаан хаайан олорбутум. Кыаллыбатаҕа – онно мин олох мөлтөх этим… Ол эрээри мин баар буоламмын эн өссө төһөлөөх айымньылары суруй­буккунуй – ол онно хаайтаран олороҥҥун? «Таас ыалдьыттан» ураты «Кэччэгэй рыцарь», «Чума ортотугар малааһын», «Моцарт уонна Сальери». Хайдаҕый?! Атын киһи эбитиҥ буоллар махтаныах этиҥ.

ПУШКИН. Онно эн атын сирэй саптыылаах этиҥ.

МААСКА. Ол эмиэ эн үөрэҕиҥ. Кэлин күүһүрэн баран мин оннооҕор алтан тимир аттаах улуу киһи буолбуппун эн эмиэ бэркэ билэҕин.

ПУШКИН (соһуйар, Маасканы көрө түһэр). Ол эмиэ эн эбиккин!.. Мин Парашам… Кини уҥуор, бу халааннаабыт Нева уҥуор… Хайдах киниэхэ тиийэбин, хайдах бу иирбит долгуннары туораан мин таптыыр Парашабын быыһыыбын?! (Наталига тиийэ сатыыр да, туох эрэ көстүбэт хааччах кинини антах ыыппат). Натали! Мин Парашам! Уһул, уһул ити үрүҥ мааскаҕын, ити өлөр өлүү сирэй саптыытын! Уһула оҕус түргэнник! Ити өлүү бэлиэтэ!

Натали хамсаабат.

Суох, хойутаатым… Мин хойутаатым… Мин тапталлаах кыыспыттан Парашаттан маттым… (Маас­каҕа). Ити барыта эйигиттэн! (Иирбит харахтарынан аргыый аҕай Маасканы сыныйан көрөр). Ити барыта эйигиттэн… Байҕалтан былдьаан ылан тыһыынчанан дьон уҥуоҕун үрдүгэр бу уу ыла турар куоратын туттарбыт Улуу тутааччы… Үөр-көт, өрөгөйдөө!.. Эн кыайдыҥ… Эн мин Парашабын эмиэ былдьаатыҥ… (Эмискэ охсоору далайар. Онтон иирбиттии тула сүүрэн киирэн барар. Онтон төбөтүн туттубутунан охтон түһэр).

Тохтобул.

МААСКА. Эн эмиэ онно киниэхэ (Наталины ыйар) уҥуор, Парашаҕар бара сатаан халааннаабыт Нева өрүһү кытары өрө тустубутуҥ… Өссө миэхэ кэлэн бу куһаҕан сиргэ куорат тутаҥҥын таптыыр дьахтар­бын байҕалга былдьаттыҥ диэн кыраабытыҥ. Ону мин хайыахпыный – тимир аппынан тимир бэйэм эйигин эккирэтэн өйгүн көтүппүтүм. Онно эн аатыҥ Евгений диэн этэ. Эн эмиэ мин курдук атын сирэй саптыылаах этиҥ.

ПУШКИН. Онно мин Болдиноҕа иккис күһүнүм этэ. Өйдүүбүн ону. Эмиэ күһүҥҥү ардахтаах түүн түннүкпүн ким эрэ тоҥсуйан ааспыта. Банаар тутан, плащпын бүрүнэн таһырдьа тахсыбытым, ким да суох этэ… Онно эмиэ этим-сааһым бу билигин курдук аһыллан ылбыта. Ол Нева халаана билигин тиһэх мотуок уута буолан барыбытын да тимирдэн эрдэҕэ… «Алтан аттаах киһи». Ити мин тиһэх поэмам этэ…

МААСКА. Уонна дьэ эн мэлдьэс! Мин эйиэхэ айар илбиһи иҥэрэбин. Ону эн кини диигин. (Наталины ыйар). Кини суоҕа буоллар өссө да төһөлөөх элбэх айымньыны суруйуо этибитий?!

ПУШКИН. Миэхэ сыста сатаама. Эйигинэ суох өссө ордук тахсыа этэ.

МААСКА. Буолумунаҕын! Ити эн соруйан би­линимиэххин баҕараҕын. Ол биллэр. Дьиҥинэн ити айымньылары барытын эн миэхэ анаабытыҥ.

ПУШКИН. Айдаарыма!

МААСКА. Оо, өй-санаа татыма диэн бу буолар эбит буоллаҕа!.. «Таас ыалдьыт» диэн ааттаах драмаҥ эн ааккынан «Дон Гуан» диэн буолбатах. Мин ааппынан. «Таас ыалдьыт» диэн. Ол мин. Онтон «Алтан аттаах киһи» диэн поэмаҥ «Евгений» диэн эн ааккынан буолбатах. Мин ааппынан – «Алтан аттаах киһи». Ол кимий? Мин. Өссө миэхэ эн бэйэҥ остуоруйаҕын анаабытыҥ – «Кыһыл көмүс бөтүүк туһунан остуоруйаны».

ПУШКИН (эмиэ соһуйар). Хайдах?.. Ол эмиэ эн этиҥ дуо?.. (Сыныйан көрөр. Толкуйдуур). Кырдьык… Кырдьык… Ол эмиэ эн, эн этиҥ…

МААСКА (астынар). Ити остуоруйаҕын эн «Дадон ыраахтааҕы» диэн бэйэҥ ааккынан тоҕо эрэ ааттаабатаҕыҥ. Миигин итиннэ эн кыһыл көмүс өҥөй бөтүүк оҥорбуккуттан мин отой да өһүргэммэппин – улахан эбит! Хата эн кырдьан-бохтон Дадон ыраахтааҕы буолан, иккитэ миигит­тэн өл­бүккүн умнан, Шамахан кыыһа сарыыссаҕын миэхэ биэримээри тииһэҥҥин миигиттэн өлбү­түҥ. Иккитэ миигиттэн өлбүккүн өлбүт уолаттаргынан сирэй саптан, ханарытан суруйбутуҥ.

ПУШКИН (өрө көтө түһэр). Кырдьык!.. Натали! Мин Шамахан кыыһа сарыыссам! Натали! Уһул, уһул диибин мааскаҕын, уста оҕус! Миигин кини, кини кыһыл көмүс бөтүүк буолан тоҥсуйан өлөрбүтэ! Уста оҕус мааскаҕын!

МААСКА. Ыксаама, доҕоччуок. Таах хаалары айдаарыма. Кини эйигин отой да истибэт. Кини таас таҥара. Көрбөт харах, истибэт кулгаах, саҥарбат айах. Эн Шамахан кыыһа сарыыссаҥ.

ПУШКИН. Ити мин Болдиноҕа үһүс тиһэх күһүммэр этэ… Онно мин ити остуоруйаттан ураты тугу да айбатаҕым. Ити мин тиһэх остуоруйам этэ…

МААСКА. Бэйэҥ буруйдааххын. Эн миигиттэн онно арахса сатаабытыҥ.

ПУШКИН. Ол иһин эн миигин өлөрө сатаабыт эбиккин онно. Мин Петербурга төттөрү айанныырбар үрэҕи туоруур муоста каретабын уйбакка түөрэ эргийбитэ. Ол эн оҥоһууҥ эбит дии…

МААСКА. Дьэ уонна миигиттэн араҕыс. Эн биһиккини иккиэммитин туох да араарар кыаҕа суох. Ама ити эн кэргэниҥ буолуохсут буолуо дуо?

ПУШКИН. Эн кинини тыытыма!.. Өйдөөтүҥ дуо, тыытыма!.. Элбэх сирэй саптыылаах кимҥиний эн? Аанньал буолбатаххын, абааһыгын, илэ абааһыгын!

Мефистофель диэн ааттанан эн кэлбитиҥ Фаустка, эн кэлбитиҥ Моцартка – Хара киһи буолан.

МААСКА. Чэ, буоллун даҕаны. Ол эрээри миигинэ суох искусство диэн ааттанар үрдүк айыы айыллыбат. Ол баар! Туох эмит дьиҥнээх кэрэ, саас үйэ-тухары умнуллубат айымньы айылларыгар миигинэ суох сатаммат. Син биир тууһа-тумата суох миини иһэр курдук туга эрэ тиийбэт буолар.

ПУШКИН. Суох, айака! Дьүгэлий эн мантан! Миэхэ барыта бүтэн, быһаарыллан турар. Атын киһиэхэ баран араатардаа! Поэт, художник, музыкант манна кырыы кырыытынан!

МААСКА. Миэхэ ким да атын наадата суох. Эйиэ­хэ эрэ анаан мин кэллэҕим дии. Атыттар диэхтээн – эрэйдэммиккэ туһа суох. Тыстара кылгас буоллаҕа. Оттон эн! Эйигинниин киирсибит, эрэйдэммит да санааҕа астык. Мин бу түүн эйиэхэ тиһэх төгүлүн кэллим – ити таҥнарбыт таҥараҕыттан аккаастан диэн. Кини эрэ буккуйар эйигин. Эйиэхэ мин өссө да уһун олоҕу, айар илбиһи иҥэриэм турдаҕа. Мин билэбин, мин барытын билэбин. Үһүс сылгар барда – эн тугу да күттүөннээҕи суруйбакка сылдьарыҥ. Эйигин поэт быһыытынан бүттэ, күммүт умулунна диэн манна бары айдаараллар, хаһыаттарга суруйаллар. Поэт өллө, арай куһаҕан ыстатыйалары эрэ суруйар, сурунаал эрэ таһаартарар суруналыыс үөскээтэ дииллэр. Суох. Аны билигин кинилэр тохтуулларыгар тиийэллэр. Мин эйиэхэ айар тэтими, илбиһи аныам.

ПУШКИН. Онно манньата тугуй? Эн обургу босхо тугу да оҥорбот буолаахтаатаҕыҥ.

МААСКА. Кыра. Баара суоҕа биир кыра көрдө­һүү. Эн мантан инньэ айар хоһоонноргор, айым­ньыларгар бу иннинэ суруйбут итии тапталгын сойутан, ириэнэх хааҥҥын тымнытан, сырдыккын хараҥардан, олох сүпсүлгэнин бытаардан, бу би­һиги тымныы таас эйгэбитигэр чугаһатан суру­йуохтааххын. Биһиги эйиэхэ ону барытын өйдөтөн биэриэхпит турдаҕа.

ПУШКИН. Арах миигиттэн!

МААСКА. Өйдөн, акаарыа! Эн билигин төһөлөөх иэскэ-күүскэ киирэн сылдьаргын биһиги эмиэ барытын билэбит. Онтон хайдар аҥара барыта хаартыга сүүйтэрэн. Эн биһиги билэр күөлбүт ба­лыга буоллаҕыҥ эбээт! Бу манна тулаайах хаалларар иитимньилэргэр тугу да хаалларбакка барар сүрэ бэрт буолбатах дуо?

ПУШКИН. Ол эмиэ эһиги көмөҕүтүнэн буоллаҕа дии – мин үгүс иэскэ киирбитим?

МААСКА. Оттон хайыахпытый – наһаа хаҥыл, айаас сылгыны тугунан эрэ сыһыталлар дии, син ол кэриэтэ буоллаҕа. Оттон эн биһиги этиибитин ылыннаххына – байар аакка барыаҥ. Көнүл, байылыат, тот олоҕу көҥүлүттэн тутуоҕуҥ. Хайа, хайдаҕый? Оҕолоруҥ тоттук, көҥүллүк улаа­тыахтара.

ПУШКИН. Мин биллим эйигин! Эн, миэхэ Болдиноҕа үстэ кэлэ сылдьыбыт хара күлүк, Киристиэс Таҥараҕа кэлэн эмиэ маннык үс төгүл араастаан киирэн иннин ыла сатаабытыҥ. Ол кыаллыбатаҕа, өйдөөтүҥ дуо, кыаллыбатаҕа! Арах миигиттэн, сатана, арах диибин!

МААСКА. Чэ, сөп. Биллиҥ, биллиҥ, бэринэбин. (Мааскатын устар. Сирэйэ хап-хара күлүк). Өссө эбэн этиэҥ этэ – киһи аймах олох саҥа үөдүйэн эрдэҕинэ мин кэлэн эйигиттэн – Адамтан да, эһи­ги Таҥараҕытыттан да кистээн, эн Еваҥ төбөтүн иирдэн, иннин ылан, халыҥ аньыыны оҥорторон ырайтан үүрдэрбитим.

ПУШКИН (төбөтүн хам туттар, ынчыктыыр). Эн, эн эрэ бааргын – биһиги олохпутун түҥнэри ыспыт, сырдык эрэлбитин, ыра санаабытын сиргэ-буорга тэпсибит! Эн, эн эрэ бааргын! Бар, мантан, арах! Дьүгэлий! Сырдык Тойон Таҥара аатынан этэбин – арах! Дьүгэлий! (Кириэс охсор). Дьүгэлий диибин!

МААСКА. Сөп-сөп, тохтоо-тохтоо! Баран эрэбин. Билигин барыта билиннэ. Мин аман өспүн, мин элэ тылбын ылымматыҥ. Чэ, аны көрсөрбүт биллибэт. Быдан дьылларга бырастыы буоллун.

ПУШКИН. Сымыйалаама…

МААСКА. Тугу?

ПУШКИН. Эн биһикки өссө биирдэ көрсүөхпүт.

МААСКА (соһуйбута буолар). Бай, ол ханна?

ПУШКИН. Ону эн бэйэҥ миигиннээҕэр ордук билэҕин.

МААСКА. Чэ, эрэ, кэпсээ эрэ, ол ханна?

ПУШКИН. Эргэ куорат кэтэҕэр… Хара Үрэххэ…

МААСКА. Ону эн эмиэ билэҕин… Суох, мин эйи­гин билиҥҥээҥҥэ диэри үчүгэйдик билбэккэ сыл­дьар эбиппин… Онно чэ, эт, – хайабыт кыайыай?

ПУШКИН. Ону эмиэ эн бэйэҥ миигиннээҕэр ордуктук билэҕин.

МААСКА. Чэ, ону өссө көрүөхпүт.

ПУШКИН. Бу сурук сарсын эһиэхэ барыа. Секун­даннаргытын түргэнник ыыта охсооруҥ. Сүүрбэ хаамыыга тэйсэбит, онтон биэстии хаамыы чугаһыыбыт, маҥнайгы ытыыны ким баҕарар оҥоруон сөп. Чэ, дьүгэлий! (Суругу Мааска сирэйигэр быраҕар).

Уот сырдыыр. Мааска сирэйиттэн хара са­быытын устар. Ити Дантес. Утарыта тураллар. Дантес маҥнайгынан ытар. Пушкин аргыый аҕайдык охтон түһэр. Дантес барар. Натали туран кэлэр.

ПУШКИН. Барыта бүттэ… Нева… Хара Үрэх… Ахерон… Тоҕо барыта маннык буолан хаалла биһиги олохпутугар, Натали?.. Тоҕо эн биһикки өрүү уҥуор турабытый, тоҕо өрүү эн биһикки ардыбытыгар Өлүү уута сүүрэрий?.. Мин эйиэхэ уҥуор устан тиийиэхпин баҕарбытым… Ханнаный кырдьаҕас Харон оҕонньор? Хаһан кини миигин уҥуор эйиэхэ туоратар?.. Мин Наталим, мин Дона Аннам, мин Парашам, мин Шамахан кыыһа сарыыссам… Эн ырыаһыт Орфейыҥ эйиэхэ барда, мин тапталлаах Эвридикам… Натали… Мин эйигин дьэ көрдүм, мин Таҥарам, мин Афродитам… Кэл, куус миигин, уураа, мин таҥарам… Бу мин олоҕум тиһэх бүтэһик айымньыта буолуохтун… Эн уоһуҥ сылааһын мин уҥуор антах олох да, өлүү да суох сиригэр таас таҥаралар сирдэригэр илдьэ бардаҕым… Быдан дьылларга бырастыы… мин Наталим… мин таҥарам…

Пушкин өлөр. Наталита аргыый аҕай киниэхэ чугаһыыр. Мааскатын устар. Пушкиҥҥа кэтэрдэр. Оттон бэйэтэ Пушкин өлүгүн мааскатын кэтэн ки­ни аттыгар таас статуя курдук тобуктаан олорор. Хараҥарар.

Быыс

Сиэн Өкөр
Чолбон. – 2019. – Бэс ыйа