Нэһилиэк. Бу тыл Саха сиригэр официальнай докумуоннарга 1770-с сыллартан киирбитэ биллэр. Aҕa дойду сэриитигэр диэри нэһилиэк диэн тыл саха тылыгар суолтата уларыйбатаҕа. Онтон нэһилиэк оннугар сельсовет диэн тыл киирэн, нэһилиэк улам үтүрүллэн, сельсовет кэнниттэн төрүт саха улуустарыгар скобка иһигэр хаайыллыбыта. Ол эрээри 1993 сыл сэтинньиттэн нэһилиэк диэн термин скобка хаайыытыттан таҕыста, сельсовет диэн тылы (өйдөбүлү) толору солбуйда. Онон нэһилиэк термин хос күөрэйэн, официальнай сурукка, бэчээккэ, кэпсэтиигэ киэҥник туттуллуута саҕаланна.
Бу нэһилиэк диэн тыл төрдө-ууһа бэрт уустук, дэбигис быһаарыллыбат курдук уустук.
Билигин, сүнньүнэн, саха нэһилиэк диэн тыла нууччалыы ночлег “хонор сир» уонна кини диалектнай вариана наслег диэнтэн төрүттээх диэн санаа баһыйар. Аан бастаан ити санааны “бaҕap“ (вероятно) диэн хос быһааран туран О.Н.Бетлингк эппитэ. В.И.Даль нуучча тылыгар хотугу уонна илиҥҥи говордарга наслег ’’ночлег», наслежный “ночлежный» диэн тыллар баалларын ыйар. Э.К.Пекарскай нэһилиэк диэн тыл кэнниттэн скобка иһигэр “русск.» диэн суруйар, а.э. саха нэһилиэк диэн тылын нуучча тылыттан киирбитинэн ааҕар.. В.Л.Серошевскай нэһилиэк диэн тыл туһунан маннык суруйбута: «Наслег стало употребляться очень недавно, оно русского происхождения и в фонетическом произношении не успело достаточно отуречеться; до сих пор оно чуждо якутской гортани и якутскому уху”. А.Е.Кулаковскай нэһилиэк диэн тылы нууччаттан киирбитинэн aaҕapa. П.А.Слепцов суруйар: мнение о русском происхождении этого слова (слова наслег — Г.П.) в якутском языке, кажется, не вызывает серьезных возражений”. Олох соторутааҕыта Ф.Г.Сафронов өссө быһаччы суруйбута: “Слово ”наслег“ произошло от слова “ночлег”, обозначавшего место ночевки”. Нуучча тылын билиҥҥи тылдьыттарыгар саха нэһилиэк диэн тыла нуучча наслег диэн диалектнай тылыттан төрүттээҕэ ыйыллар. Нуучча бу диалектнай наслег диэн тыла Архангельскайтан саҕалаан Вологда, Кострома, Владимир. Москва, Рязань, Вятка, Тобольскай, Иркутскай уобаластарыгар тарҕаммыт. Онон саха нэһилиэк Тыла нуучча тылыттан киирбитэ диэн этиини утарар уустуга көстөн турар.
Ол эрээри… Ол эрээри саха нэһилиэк диэн тыла нуучча тылыттан киирбитин хас да суолунан саарбахтыах санаа киирэр.
Бастакыта. Сүнньүнэн нуучча тылын хотугу наречиетыгар тарҕаммыт наслег «хонор сир» диэн тыл варианын курдук көрүллэр. Биллэрин курдук, нуучча тыла икки улахан наречиеҕа арахсар: хотугу наречие уонна соҕурууҥҥу наречие. Бу икки наречие икки ардыгар нуучча тылын орто говордара диэннэр бааллар. Coҕypyy наречиенан саҥарар нууччалар аакайдаан саҥараллар. Холобур, корова “ынах” диэн тылы карова дииллэр. Итинник саҥарыы нуучча литературнай тылын саҥарыллыытын (орфоэпиятын) нуорматынан ааҕыллар. Нуучча тылын орто говордарын coҕypyy өттүгэр (холобур, Mocквaҕa) аакайдыыллар. Оттон нуучча тылын хотугу наречиетынан саҥарар дьон оокойдууллар. Корова “ынах” диэн тылы корова дииллэр, карова диэбэттэр. Онон, сүнньүнэн, оокойдоон саҥарар хотугу наречие дьоно ночлег диэн тылы хайдах да наслег диэҥҥэ уларытыахтарын сөбө суох. Оннук усулуобуйа, кыах олорчу суох. Уопсайынан да ыллахха, нуучча тылын хотугу наречиетыгар тарҕаммыт наслег диэн тыл фонетическай еттунэн кердеххе, славянныы (нууччалыы) керун’э суох, ки-ирни тылга маарынныыр.
Иккиһинэн, бу нэһилиэк диэн тыл нуучча тылын говордарыгар тарҕаммытa дьиибэлээх. Саха сириттэн caҕaлaaн, Иркутскай, Тобольскай, Вятка, Рязань, Москва, Владимир, Кострома, Вологда, Архангельскай уобаластарын говордарыгар тарҕаммыт. Атыннык эттэххэ, Дьокуускайтан Москваҕа, Москваттан Boлoгдaҕa, Великэй Устюгка, Архангельскайга барар суолларга. Ити суолтан туора турар нуучча тылын говордарыгар бу наслег диэн тыл тapҕaммaтax. Бу көстүү саха нэһилиэк диэн тыла нууччалартан кэлбит суолун, омос санаатахха, көрдөрөр курдук. Биллэрин курдук, Саха сиригэр XVII уйэ отутус сылларыгар кэлбит бастакы нуучча дьоно: булчуттар (промышленные люди), государственнай сулууспаҕа сылдьар дьон (служилые люди: дети боярские, стрельцы, о.д.а.) саҥа сирдэри көрдөөччүлэр (землепроходцы — С.И.Дежнев, Е.П.Хабаров, о.д.а.) үгүс өттүлэрэ нуучча сирин хотугу өттүттэн төрүттээхтэрэ. Саха сиригэр бастаан кэлбиттэр хотугу нууччалар буолалларын саха тылыгар революция иннинэ киирбит тыллар эмиэ туоһулууллар. Ити тыллар баһыйар үгүс өттүлэрэ хотугу наречиеттан киирбиттэрин анаан үөрэппит дьон бигэргэтэллэр. J Ити эрээри үөһэ эппиппит курдук нуучча тылын хотугу наречиетын усулуобуйатыгар ночлег диэн тыл наслег буолуон сатаммат. Мин санаабар, манна нуучча тылын илиҥҥи (Сибиир) говордарыгар уонна хотугу наречиетыгар тарҕаммыт наслег диэн тыл саха тылыттан нуучча тылыгар киирбит биир эрдэтээҕи тыл буолуон сөп. Саха сиригэр XVII, XVIII уйэлэргэ кэлбит дьон сүнньүнэн нуучча сирин хоту өттүн олохтоохторо этилэр диэбиппит. Бу дьон бэйэлэрин төрөөбүт дойдуларынан, биллэн турар, нуучча сирин aaҕaллapa. Ити кэлии дьон бары кэриэтэ Саха сиригэр сулууспаларын бoлдьoҕo бүттэҕинэ, дойдуларыгар төннөллөрө. Ол биир көстүүтүнэн оччотооҕуга сахалары “иноземцы” диэн ааттыыллара да туоһулуон сөп. Сорохтор бэрт уһуннук сылдьан, саха тылын билэн баран төннөллөрө. Онон Саха сиригэр хас хардыы аайы истибит нэһилиэк диэн тылларын наслег диэн уларытан, Дьокуускайтан Москвалыыр, онтон Архангельскай диэки барар суолга Tapҕaппыттap быһыылаах диэхпин баҕарабын. Бaҕap, этиэхтэрэ ол нэһилиэк диэн тыл атын туурк тылларыгар суох эрээри, саха тылыгар былыргыттан баара эбитэ буолуо дуо диэн. Баара диэхтээхпит.
Үсүһүнэн, нэһилиэк диэн тыл саха тылыгар былыргыттан баара диэн мээнэҕэ эппэтим. Түүрк бары тылларыгар саха нэһилиэк диэн тылыгар маарынныыр тыллар бааллар: чуваш несел “aҕa yyha”, “биис yyha”, “удьуор» (потомство); азербайджан нэсл, туркмен несил, уйгуур, татаар нэсил, узбек насл, башкир нэсел “aҕa yyha”, “биис yyha”, “удьуор”, “көлүөнэ” (поколение), “боруода”», кумык наслу “удьуор”, киргиз насыл, казах, кара-калпак нэсил, “төрүт-уус”, “удьуор”, “көлүөнэ”, “боруода”, чуваш тылын диалегар неслек: неслеклер ачапача “безродные дети” (төрдө-yyha суох oҕoлop,,). Бу тыллары aҕaлaн туран, чуваш биллиилээх ученайа В.Г.Егоров саха нэЬилнчи диэн тылын тэҥниир. Кини салгыы суруйар: “В якутском словаре Э.К.Пекарского почему-то этому слову приписывается русское происхождение. Здесь мы читаем: Нэсилиэк (русс.) ”наслег’… якутская административная единица, состоявшая из нескольких родов… из нескольких наслегов составляло) улус». А в Большой Советской Энциклопедии находим и совсем курьезное объяснение, что “термин наслег происходит от русского ночлег, он введен русской администрацией в первой половине XVIII века для обозначения якутских родов” (БСЭ, т.29, с. 194). Манна: БСЭ иккис таһаарыытын тома ыйыллар — Г.П. Онон саха нэһилиэк диэн тылыгар фонетическай формаларынан, суолталарынан сөп түбэһэр тыллар туурк бары кэриэтэ тылларыгар бааллар. Ордук саха тылыгар чугас форма чуваш тылыгар баар. Baҕap, тoҕo да ырааппытай, чуваш тыла буолан диэхтэрэ. Ол эрээри чуваш уонна саха тылларыгар форматынан да, ис хоһоонунан да сөп түбэһэр тыллар бааллар: сахалыы ыл брать чуваштыы ил, атын түүрк тылларыгар ал; сахалыы дуй полуда, чуваштыы туй бронза; сахалыы ыйыт, чуваштыы ыйт спрашивать, атын түүрк тылларыгар айт говорить о.д.а. Онон, чуваш тылын формата уонна суолтата сахалыы тыл суолтатыгар уонна форматыгар сөп түбэһиитэ олус соһуччута суох.
Түүрк тылларыгар баар насл, нэсл, нэсил, насыл, наслу, неслек, несел түүрк тылларыгар араб уонна перс тылларыттан киирии тылынан aaҕыллap эбит. Бу саха нэһилиэк уонна түүрк тылларын насл, нэсл, насыл, наслу, несел, неслек диэн тыллары кытта тэҥнии тутары уустугурдар эрээри, олох туораппат. Саха тылыгар былыргы туурк уонна хунн-сака бириэмэтигэр киирбит былыргы кытай, тибет, иран (перс), бэл санскрит, араб, грек тыллара бааллар. Холобур, араб тылыттан киирбиттэринэн aaҕыллaллap: арыгы, мал, аман (аман өс диэҥҥэ), аах-маах, ама, илбис, ньымаат, хаантаар, халыып, о.д.а. Онон түүрдүү насл, нэсл, нэсил, несел, неслек, наслу, сахалыы нэһилиэк араб тылыттан төрүттээх да буоллахтарына, соһуйуллуо суохтаах. Төттөрүтүн, былыргы өбүгэлэрбит билиҥҥи техника уйэтин да сахаларыттан итэҕэһэ суох киэҥ ыырдаах, сибээстээх эбиттэрин cөҕүөxxэ эрэ сөп.
Маннык түмүгү оҥоруохха сөп: нэһилиэк диэн тыл саха тылыгар уонна кини өбүгэтигэр бэрт былыргыттан баара, бaҕap, араб тылыттан киирбит буолуон сөп. Оттон нууччалыы диалектнай наслег диэн тылы нуучча тылын говордарыгар Саха сиригэр уһуннук сылдьан, саха сорох тылларын билбит нуучча дьоно дойдуларыгар төннөр суолларыгар тарҕаппыт тыллара буолуон сөп. Онон нэһилиэк диэн саха тыла нууччаттан киирии тыл буолбатах диэн этэр сөптөөх.
Г.В.Попов
филологическай наука кандидата
«Чолбон». —. 1994. — от ыйа
