МЭҤЭ ХАҤАЛАС АЙАР «Таммахтарa»
«Ленинскэй знамя» хаһыат эрэдээктэрэ Иван Брызгалов 1971 сыллаахха «Таммахтар» диэн литература түмсүүтүн тэрийбитэ. Кэлин түмсүүнү Россия суруйааччыларын сойууһун чилиэннэрэ Иван Сысолятин, Иннокентий Сосин, Константин Сосин салайбыттара. 2007 сыллаахха салайааччынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ Августина Владимирова талыллан түмсүү үлэтин уон биэс сыл устата сүрүннээбитэ. Билигин кини түмсүү сүрүн сүбэһитэ. Түмсүүбүтүгэр айар үлэнэн утумнаахтык дьарыктанар, өрөспүүбүлүкэҕэ тэриллэр араас күрэстэргэ ситиһиилээхтик кыттар 70-ча киһилээхпит. «Таммахтар» түмсүү ийэ тылга тапталы, ытыктабылы иҥэрэр үлэни эмиэ утумнаахтык ыытар. Айар дьоҕурдаах оҕолору, ыччаты кытта көрсүһүүлэри тэрийэбит, суруйааччыларбыт айымньыларынан «Мигалкин ааҕыыларын», «Брызгалов ааҕыыларын» ыытабыт, дойдубут биллэр суруйааччыларын, суруналыыстарын кытта тиһиктээхтик үлэлэһэбит.
2026 сылга түмсүү чилиэннэрин айымньыларын түмэн кинигэ таһаарар былааннаахпыт. Тумус туттар дьоммут тэрийбит «Таммахтар» түмсүү кэскилэ кэҥээн иһэригэр кыһаллабыт.
Наталья Пахомова, түмсүү салайааччыта
Константин Константинович Родионов–Сабырык Бүтэйдээх сэлиэнньэтигэр олорор. Россия суруналыыстарын сойууһун, «Таммахтар» литература түмсүүтүн чилиэннэрэ, педагогика үлэтин бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэчээтин туйгуна. Элбэх кинигэни хомуйан оҥорбут кыраайы үөрэтээччи, ону таһынан кылгас кэпсээннэри суруйар.
Сабырык
Быыһаныы
(Олоххо буолбут түбэлтэ)
Бу быһылаан ыраах 1965 сыллаахха күһүн, балаҕан ыйын 17 күнүгэр, биһиги нэһилиэккэ буолбута. Ыстапаан Стручков, Куоста Родионов, Оппулуон Барыыһап, Бааска Сахаарап–Бачыы, Ылдьаа Аргунов–Күөх Сайын икки «Урал» матасыыкылынан муҥхалыы барбыттар. Ыстапаан уола Үстүөпэ сайыспытын илдьэ барбыт. Балыктыахтаах сирдэрэ Тэлээйи балачча ыраах, ардах кэнниттэн суола-ииһэ мөлтөх. Эбиитин эбиэттэн киэһэ биирдэ айаннаабыттар. Бырыылаахха тиийиилэригэр күннэрэ балачча киэһэрбит. Арҕааттан күүстээх баҕайы балаһа тыаллаах үһү. Сүбэлэһэн баран сарсыарда сырдыкка, тыал сэллээбитин кэннэ муҥхалыахпыт диэн дьиэлээх сиргэ хонор буолбуттар. Аһаан баран отчуттар үүтээннэригэр бэлэм таҥаска сытан күө-дьаа кэпсэтэн бэркэ хонон турбуттар.
Сарсыарда эрдэ туран икки биэрэстэлээх муҥхалыыр күөллэригэр тиийбиттэр. Тыаллара төрүт да астыбатах, төттөрүтүн өссө сэтэрээбит курдук үһү. Муҥха Ыйаабыт тумулугар тохтоон, хоой сири булан муҥхаларын абырахтаабыттар. Арай арҕаа диэкиттэн ини-бии Гоголевтар, Уйбааннаах Килимиэн, сулумах матасыыкылга мэҥэстэн кэлбиттэр. Ыксаабыттара сүр үһү, тыын быһаҕаһынан дьон ууга түспүтүн тыллаабыттар.
Кинилэри батыһан өрө мэҥитэн тиийбиттэрэ икки киһи кытылтан тэйиччи харбаан булумахтана сылдьаллар эбит. Биирдэһэ куула диэки харбыыр, иккиһэ долгун утары, Үөннээх диэки, кинилэргэ кэлэ сатыыр үһү. Долгун адьас өрө түллэҥнээн олорор эбит. Бостуук уолаттар быһыылаах дэһэ-дэһэ, кыл тыынынан тыыларын үрдэрэ охсон эккирэтэр санаалаах киириэх буолтара – эрдиилэрэ мэлигир. Муҥханы бэрийбит сирдэригэр хаалан хаалбыт. Кыра Үстүөпэни ыллара ыытан баран, кэтэһэ барбакка, чугастааҕы от күрүөтүттэн сиэрдийэ тоҕо тардан ылан эрдии оҥостубуттар. Ол мучумааннана сылдьан тоһоҕолоох маһынан тыыларын тэһэн кэбиспиттэр. Хос үрдэрэн, хайаҕаһын тарбахтарынан бүөлээн Бачыылаах Ылдьаа иккиэн киирбиттэр. Эрдиилэрэ мөлтөх буолан, сүүрбэччэ миэтэрэ кэтиттээх харба окко санааларыгар өр баҕайы буолбуттар. Хата, бэтэрээ хара бэргэһэлээҕэ Оппуонньа Сысыыгын андыга аспыт мончуугун атаҕыттан тутуспут. Онно чугаһаан иһэн кытылга хаалбыт дьонноро иһиттэхтэринэ: «Атыттар эбит. Нууччалар. Бу киһи тулуйан эрииһик», – диэн хаһыытаспыттар. «Кэтэс, кэлиэхпит», – диэн баран ыраах сылдьааччыга ааспыттар. Куулаҕа харбааччы олох тимирэ-тимирэ күөрэйэр үһү. Тиийэллэригэр букатын сүтэн хаалбыт. Көрдүү сырыттахтарына, илиитэ күөрэс гыммытыгар, хата, бэгэччэгиттэн харбаан ылан, тыыларыгар соһон таһаарбыттар. «Эмиэ нуучча», – диэн кытылга баар дьонноругар хаһыытаабыттар. Төттөрү устан бэтэрээ киһилэригэр кэлэн, тыылара түөрт киһини уйбат буолан, тыы кэнниттэн тутуһуннаран устубуттар. Харба оттоох сиргэ кэлэн хамсаабат гына иҥнэн хаалбыттарыгар кэтэһэн турааччылар бары утары ууга киирэн уһун быаны быраҕан баран соһон таһаарбыттар.
Дьэ «һуу» диэн дьоннорун эттэрин-сииннэрин имитэр, илбийэр, ириэрэр аакка барбыттар. Сорохтор уот отто охсон таҥастарын куурдубуттар. Быыһаммыттартан саастааҕа бааһынай эбит. Ханнык эмэтик саҥарар. Таҥаһа халыҥа бэрт буолан харбыырыгар мэһэйдэппит. Хата, саппыкытын туура тэппит. Буорайбыта, өлө сыспыта эдэр нуучча уола хара спорт таҥастаах. Хойутуу син өйдөммүт даҕаны, ирэн биэрбэккэ дэлби титириир үһү. Кэпсээннэриттэн билбиттэрэ, биэс буолан куораттан өрөбүллэригэр бултуу, балыктыы тахсыбыттар. Сирдьиттэрэ бу дойду киһитэ Валентин Филаретович Слепцов эбит. Атыттара атын алааска кус ыта барбыттара дииллэр даҕаны, сааларын тыаһа ойуурга иһиллэр үһү. Хайдах эрэ куобахха хаамар курдуктар. Массыыналара турар сирдэрин ыйаннар испиир аҕалан, чэй өрөн ууга түспүт дьоҥҥо иһэрпиттэр. Ол кэмҥэ халдьаайы диэкиттэн дьонноро тахсан туох эрэ буолбутун сэрэйэн сырсан кэлбиттэр, токкоолоһуу бөҕө буолбут. Ууга түспүт дьон дьэ сүһүөхтэригэр туран, бары да сэргэхсийбиттэр.
Онтон Бырыылаахха баран аһаабыттар. Куорат дьоно астара дэлэй эбит. Сэһэн-сэппэн элбээбит, хоммут уос өһүллүбүт. Биэкэнэ бөһүөлэгиттэн кэлэн Өлөксөй Гоголев хаһыы мас тыытынан киирбиттэр эбит. Тыылара, муоҕа төлө баран, уу киирэн, тимирбит. «Дьолбутугар эһиги түбэһэ кэлэн быыһаатыгыт. Мин Михаил Ефимович Николаев диэммин, горкомол бастакы сэкирэтээрэбин», – диэн быыһаммыттартан аҕа саастаах киһилэрэ махтаммыт. Салгыы дьонун билиһиннэрбитигэр улахан дьону быыһаабыттарын дьэ өйдөөбүттэр. Обкомол бастакы сэкирэтээрэ Евдокимов, партия обкомун пропагандаҕа отделын сэбиэдиссэйэ Власов, биир дойдулаахтара, горисполком култуураҕа салаатын сэбиэдиссэйэ Валентин Филаретович Слепцов бааллар эбит. Адьаһын иэдэйбиттэрэ 28 саастаах нуучча уола суоппардара эбит. «Тыыммытын өрүһүйбүт дьон билсээриҥ, туһалыы сатыахпыт», – дэспиттэр. Аһаан, ыкса билсэн баран Кудаҥхаҕа муҥхалаан үс куул үчүгэй собону үөрэ-көтө үллэстэн тарҕаспыттар.
Кэлин Евдокимов Миниистирдэр сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан үлэлээбитэ. Власов соҕуруу баран ИДЬМ-ҥа үлэлээбитэ, генерал буолбута. Оттон саха дьолугар төрөөбүт дэнэр Михаил Ефимович Николаев Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы президенэ буолбута. Кэлин киһи бэрдэ Ылдьаа Аргунов киирэн Михаил Ефимовиһы анаан-минээн көрсүбүт, көмө ылбыт этэ.
Хаартыскалаах сурук
Бу көрүдьүөс түгэни аҕыста атаарыллан аармыйаҕа баран кэлбит ааттаах атаһым көрсүһүүтүгэр кэпсээн дэлби күллэртээн турар. Дьэ ону мин эһиэхэ хайдах баарынан тиэрдиим.
– Саллаакка сурук кэлиитэ саамай кэтэһиилээх түгэн буоларын аармыйаҕа сылдьыбыттар бары даҕаны бэркэ билэҕит, – диэбитэ киһибит мүчүк гына-гына. – Сулууспалаабытым иккис дуу, үһүс дуу ыйыгар дойдубун наһаа ахтаммын ииппит эдьиийбэр сурук суруйан ыыттым. Саҥа сулууспалаан эрэр киһиэхэ туох улахан сонуна кэлиэй, үксэ ыйытыы ыаһахтаах, боппуруос былаастаах бэрт кылгас сурук буолла. Бэл, була сатаан кэлэрим саҕана төрөөн хаалбыт оҕус торбоһу кытары токкоолостум. Сурук суруйбут киһи быһыытынан сарсыҥҥытыттан саҕалаан санаабар кэтэһэн бардым.
Биир үтүө күн сыал ытан хаһаарымабытыгар хойутаан кэлбиппит миэхэ эдьиийбиттэн сурук кэлэн сытар эбит. Үөрүү үрдэ суох, долгуйуу да баар. Ааҕа охсоору ороммор олорооппун кытары «Осторожно, фото» диэннээх үс суругу, ол иһигэр миэнин кырдьаҕас саллааттар кэтээн туран туура тутан ыллылар:
– А ну-ка посмотрим на солдатских невест. Кто из них лучше, красивее: узбечка, украинка или якутяночка, – диэннээхтэр.
Урут узбек уолугар астаран хаартысканы көрдүлэр. Хап-хара харахтаах, уп-уһун баттахтаах, хоп-хойуу хаастаах кыыһы көрөн туран ким сириэй. «Восточная красавица» диэн хайҕаттарбыт уол аны суругун ааҕа сүүрдэ. Хатыҥы кууһан турар украинканы убайдар, хааннара тардан, «истинная славянкаттан» атыннык ааттаабатылар. Киэбирэ соҕус туттан кэмбиэри тутан барбыт Киев уолун кэнниттэн мин уочаратым кэллэ. Ханнык да кыыс хаартыската суоҕун бэркэ билэр буоламмын сэрэтээри: «Сэстэрээ, сэстэрээ», – диэн көрдүм. Ылымматахтарыттан ыксаан: «Ыстаарайа, ыстаарайа», – диэн ыспыраапкалаһа сатаатым. Дьонум арахсар санаалара суох. «Еще хорошо», – диэбиттэригэр, саха эмээхсинин көрөн бэйэҕит кэһэйиэххит диэн кыһыйа саныы-саныы, сурукпун биэрдим. Арай, доҕоор, адьас атын хартыына, адьас атын мөссүөн, сирэй-харах арыллан тахсыбат дуо? Эдьиийим эмээхсин оннугар сүүһүн аннынан супту көрбүт уол оҕото, будьуруйбут оҕус обургу одуулаан турар эбит ээ. Кыбыстаммын сиргэ тимириэхпин – таас муоста, көтүөхпүн – кынатым суох. Анараа да дьон борооскуну көрөн чочумча айахтарын атан аппайан турдулар. Онтон дьэ буолар буолла ээ!!! Икки сыл тухары аармыйаҕа сылдьарбар итинтэн ордук алларастааһыны, көхтөөх быар быстар күлүүтүн истибэккэ да, көрбөккө да кэлбитим.
Эдьиийбэр ыбылы кыыһыраммын, бэйэм оҕус курдук буугунааммын, сурукпун аахпакка ууран баран, сарсыныгар, дойдум ахтылҕана баһыйан, тулуйбакка аахтым. Кырдьаһаҕы хайыаҥый, эрэйдээҕим оҕус торбоһу ыйыппыппын ордук чугастык ылынан, көрүөн баҕарар эбит ээ диэн кыһаллан-мүһэллэн, ыалын уолун соруйсан, хаартыскаҕа түһэттэрэн, бэчээттэтэн ыытаахтаабыт.
Киһибит кэпсээнин түмүгэр аармыйаҕа сылдьан оҥостубут альбомуттан «брат бычок» хаартыскатын ылан көрдөрөн соһуппута.
Инна Николаевна Николаева–Угинка Майа сэлиэнньэтигэр олорор. Идэтинэн иитээччи. 2017 сылтан «Таммахтар» литература холбоһугун чилиэнэ, 2021 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, 11 кинигэ ааптара.
Угинка
СИР ИЧЧИТЭ
2015 сыллаахха Алдан улууһун Тыркандатыгар Магадантан көмүс хостуур хампаанньа үлэһиттэрэ кэлбиттэрэ, барыта биэс уонча киһи этэ. Тыркандаттан таҥнары Подкова диэн сиргэ Кытайдар үрүйэлэрэ диэн ааттаах үрүйэ баар. Ол сиргэ тиэхиньикэлэрин, үлэлиир тэриллэрин аҕалан, барытын бэлэмнээн, оҥостон, 2016 сыл муус устартан көмүс сууйуутун саҕалаабыттара. Итинтэн үс биэрэстэлээх сиргэ биһиги ыстаадабыт баара да, дьон баар эбит диэн ким да кэлбэтэҕэ. Дьиҥэр, наһаа ырааҕа суох этэ, олохтоох дьон бааллар диэн кэлэ сылдьыахтарын сөбө.
Ол курдук син өр үлэлээтилэр. Бэйэлэрин истэригэр оччо-бачча буору хаһабыт, сууйабыт диэн былааннаах буоллахтара буолуо – үлэ күөстүү оргуйар. Көмүс баһа кэлбит дьон тиэхиньикэлэрин тыаһа күннэри-түүннэри куугунаан олорор, уот-күөс тардыллан, үлэлиир сирдэрэ сырдыга сүрдээх. Атын омуктар биһиэхэ, кыра омуктарга, наадыйбаттар, туох санаалаах, сиэрдээх-туомнаах дьоммутун билэ да сатаабаттар. Киэҥ сиртэн халыҥ харчы соноругар кэлбит дьон аанньа буолуо дуо, туох да сиэрэ суох биһиги сирбитин санаабыттарынан алдьатыы, күөрэ-лаҥкы хастарыы да хастарыы.
Биһиги табаларбыт аһыыр сирдэрин уларытан кэлэ-бара кэтээн көрөбүт – аар-саарга аатырбыт улуу нуучча норуотун дьоно үлэһиттэрин киһи сөҕүөх эрэ курдук, кымырдаҕас курдук тохтообокко түбүгүрэллэр. Ол эрээри баламаттара бэрдиттэн эмиэ да толло саныыбыт, оннооҕор биһиги саҥа сиргэ табаларбытын үүрэн аҕаллахпытына, хайаан да сирбититтэн-уоппутуттан көрдөһөн-ааттаһан баран биирдэ балааккабытын туруорабыт.
Икки ый курдук үлэлээбиттэрин кэннэ биирдэ мин ааһан иһэн киирэн кэпсэтиэх диэн тохтоотум. Үлэлии сылдьар уолаттар миигин көрөн дорооболостулар уонна аҕыйах хонуктааҕыта түүҥҥү симиэнэҕэ ахсыа буолан үлэлии сырыттахтарына дьулаан түгэн буолбутун былдьаһа-былдьаһа кэпсээн бардылар.
Арай көрдөхтөрүнэ, тыа диэкиттэн туох эрэ хара кэлэн иһэр үһү, онуоха, баҕар, тыатааҕы буолуо диэн кыһаллыбатахтар. Онтулара эмискэ субу баар буолбут… Кырдьаҕас оҕонньор эбит, таҥаһа диэхтээн эргэ, илбирийэн хаалбыт, саба түһэ сылдьар уһун баттахтаах, ойууҥҥа маарынныыр үһү, илиитигэр ох саалаах дииллэр. Кэлбит да, бэйэтин тылынан саҥара-саҥара, барыларын көхсүлэриттэн анньыталаан биир сиргэ мунньубут. Оннук элбэҕи саҥаран баран, ханна да барбыта биллибэккэ сүтэн хаалбыт.
Мантан чугас соҕус Аччыгый Тыркандаҕа ойуун уҥуоҕа көмүллэ сытар диэн билэбин, ол кэлэн моһуоктаатаҕа дуу диэн таайа санаатым. Мин испэр тойоннорун көрсүбүт киһи диэн баҕалаахпын. Хонтуораларыгар кэлэн ыйыталастым, салайааччылара Валерий Николаевич Удовкин диэн эбит. Суох буолан биэрдэ, өйүүн кэлиэхтээх дэстилэр. Өйүүнүгэр күнүскү аһылык иннинэ кэлэн өр кэтэспэтим, сотору соҕус икки миэстэлээх дьоҕус бөртөлүөт бирилээн кэлэн түстэ. Дьэ илии тутуһан билсиһэн кэпсэтиибитин саҕалаатыбыт.
– Үлэһиттэр миэхэ дьулаан түбэлтэ буолан ааспытын кэпсээтилэр, – диэтим.
Тойонноро ол түүн үлэлээбит уолаттарын ыҥыртаран ылла. Миэхэ кэпсээбиттэрин курдук, уолаттар барытын сиһилии кэпсээтилэр.
Удовкин миигиттэн ыйыппытыгар:
– Сир иччитэ буолуо. Биһиги, эбэҥкилэр, сиэри-туому өрүү тутуһабыт, былыргы үгэспитин илдьэ сылдьар омуктарбыт, айылҕаны алдьатары улаханнык аньыыргыыбыт, кыһалҕаттан эмтэнээри от да хомуйар буоллахпытына, сиртэн көрдөһөн баран биирдэ ылааччыбыт. Онон сир иччититтэн көрдөһүөх тустааххыт, – диэтим.
Киһим Нерюнгриттан аҕабыыт илдьэ кэлиэх буолла, икки хонугунан миигин массыынанан аҕалтарыам диэтэ. Оннук араҕыстыбыт, мин таабырбар төнүннүм.
Икки хонугунан кэлиэхтээхтэр диэн ханна да барбакка кэтэстим да, суохтар, нэдиэлэ ааста – мэлигир. Онтон дьэ ахсыс күннэригэр толору массыына киһи кэллэ, тугун элбээбиттэрэй дии санаатым. Ол массыынаттан казах уола түстэ, учаастак начаалынньыгабын диэн билистэ. Мин Удовкины ыйыттым, онтум баара ол барар күнүгэр бөртөлүөтэ умайан онно өлбүт. Ол сонуну кэпсии кэлбиттэр эбит уонна тугу кэпсэппиппитин ыйыттылар. Итинник быһылаан буолуохтааҕын иһин сир иччитэ көстөн ааспыта буолуо диэн быһаарбытым, ол сыл ити сиргэ араас быһылааҥҥа түбэһэн хас даҕаны үлэһиттэрэ өлбүтэ.
Тырканда – былыр-былыргыттан элбэх омук кэлэн көмүс хостоон, үлэлээн ааспыт сирдэрэ. Ол тухары төһөлөөх киһи суорума суолламмыта буолуой?! Ол туоһутунан Спокойнайга баар былыргы улахан кылабыыһа буолар. Көмүс үчүгэйи аҕалбат. Былыр кырдьаҕастар: «Көмүс – киһи хараҕын уута», – диэччилэр, ол этиилэригэр биир бэйэм сөпсөһөбүн. Сири түөрэ сүргэйэн улахан да, кыра да үлэ ыытарга омугуттан тутулуга суох бастаан билэн-көрөн, ыйыталаһан, олохтоох дьону ытыктаан кэпсэтэн, сиэри-туому тутуһан сиэрдээхтик сылдьыы – аар айылҕа төрүт сокуона.
БАЙАНАЙ СОҺУЧЧУ БЭЛЭҔЭ
Саас этэ. Алдантан үс көстөөх сиргэ кэтэх тэрилтэҕэ харабылынан үлэлии сылдьабын. Мин харабыллыыр сирим аннынан аатырбыт Незаметнай диэн көмүстээх үрүйэ устан чурулуу сытар. Тула өттүм хойуу мастаах тыа, үксүн сүүнэ үрдүк харыйалар күн уотун хаххалаан саба барыйан тураллар. Алдан, таас хайалар быыстарынан устар буолан, сирэ кырылас таастаах.
Үс ыттаахпын, олортон биирдэрэ, Пушок, иккис күнүн суох. Миигиттэн чугас соҕус гаас ситимин үлэһиттэрэ бааллар, олорго тиийдэҕэ буолуо диэн сарсыарда ыппын көрдүү бардым. Массыына суола биир дэхси көнө, ханан да бадараан суох, хаамарга үчүгэйэ, чэпчэкитэ бөҕө. Бэҕэһээ най хара былыттар халыйан кэлэн ардаан, сааскы тыа кырааскатын өлбөөдүччү сууйбуттара окко-маска барытыгар таммахтар оҕуруо тиһиллибитин курдук бытыгыраан олороллор. Суол кытыытыгар уһун, көнө тирэх мастар сиһиктэри кытта ханыылаһан тураллара киһи хараҕар быраҕыллан, атын мастардааҕар кэрэтийэн көстөллөр. Ол быыһыгар хатыҥнар маҥан сотолоро ыраахтан кылбаһаллар, сотору күн тахсан чаҕылхай кыымнарын сылааһынан угуттаатаҕына, тыа иһэ сэргэхсийиэ, көтөр, чыычаах саҥатынан туолуо, мастар үнүгэстэрэ чээлэй күөх солко таҥаһы бүрүнүөхтэрэ. Сааскы бастакы ардах кэнниттэн сиигирбит сэбирдэх, сэтиэнэх от, сир сыта киһи этин сааһынан ураты минньигэстик сайан киирэр.
Айылҕа кэрэтиттэн астына, манньыйа, ону-маны эргитэ саныы истим. Арай, адьас иннибэр үөһэттэн туох эрэ кэлэн күс гына түстэ. Ойон тиийбитим, эмис да эмис кус эбит. Сыныйан көрбүтүм, моонньугар тыҥырах суоллаах. Халлаан диэки хантайбытым – туох да суох. Тыҥырахтаах көтөр бултаһа сылдьан куоттарбыт буолуон сөп. Ол оннугар миэхэ тиксибититтэн олус диэн үөрдүм. Байанайым барахсан сааскы айан куһуттан бэрсэн ааспытыттан махтана санаатым.
Өттүк хараланан, өссө сүппүт ыппын булан дьиэбэр кэлэн, эмис куһу күөстэнэн саҥа көтөр этин амсайбытым.
СААС
Сарсыардааҥҥы саһарҕа саҕахтан кытара кыыһыыта сир-дойду тыыллаҥнаан, аргыый наллаан уһуктан, тыынан барарга дылы. Сааскы салгын барахсан уһун унньуктаах кыһын кэнниттэн киһи сүрэҕин-быарын, этин-сиинин сайа охсон, хойуу оттоох ходуһаны нүөлсүтэр илгэлээх ардахтыы, утаппыт киһи итии үүттээх чэйинэн утаҕы ханнарарыныы ураты дьайыылаах, уһугуннарар уохтаах. Ылааҥы күннэр үүнэннэр, бастакы бэлиэтээһинтэн саҕалаан күн, биллэ уһаан, сырдаан, үөрбүт-көппүт курдук көмүс сарадахтарынан сири-уоту сылаастык кууспаҕалыыр. Хаһан да ууллуо суох курдук үллэн-баллан турар күрдьүктэр улам намтаан, уостан иһэллэр.
Тимир ньаалбаан кырыыһаттан субуруйан түспүт дьэп-дьэҥкир, үрүҥ көмүс киэргэл курдук муус чопчуга күн уота сиэдэрэй өҥнөрүнэн үҥкүүлүү оонньуур. Ол чаҕыллар, күлүмнүү умайар сылаас сыдьаайтан тиллэннэр таммахтар кылыыҥкайдыы ойуоккалаан, тэтимирдэр тэтимирэн мас уһаакка чурулуу-чарылыы тохтоллор.
Күн ортото ып-ыраас халлааҥҥа икки тураах, дааҕыргыы-дааҕыргыы, күн солото суох түбүктээх кинилэр аҕай баалларын курдук туттан көтөн аастылар. Бу кэмҥэ кинилэри киһи барыта сэргии көрөр буолан киэмсийэн аҕай эрдэхтэрэ. Өр-өтөр буолуо суоҕа, соҕурууттан көтөр кынаттаах бииһин ууһа тоҕо анньан кэлэн, күйгүөрүөхтэрэ, эмиэ удьуордарын ууһатаары уйа туттар кыһалҕатыгар түһүөхтэрэ. Оччоҕо тураах эрэйдээх кэрэхсэнэрэ тохтуоҕа, киэмсийэрэ мэлийиэҕэ.
Ол эрээри мантан инньэ халлаан хаҕыстыйыаҕа, кырдьаҕастар этэллэринии, тоҕус хонуктаах тоҥот ханна барыай, күн сарсыҥҥыттан хабырыта-үмүрүтэ тутан бардаҕына да көҥүлэ. Хаһан аһыыр кыылларга, сылгыларга ыарахан күннэр үүнүөхтэрэ. Сылгылары хаайан туран ый аҥаарын курдук отунан, эбиэһинэн эбии аһатыахтара турдаҕа. Саас – бары өттүнэн түбүктээх кэм. Муус устар ортотугар өрүстэр суоллара сабыллыахтара, сааскы халаан уута ылар сирдэригэр күүстээх бэлэмнэнии үлэ барыа, тэлгэһэлээх хотуттар сайыҥҥы оҕуруоттарын арассаадатын үүннэриэхтэрэ, оһох оттон олорооччулар оттук мас бэлэмнэниэхтэрэ, хороҕор муостааҕы иитээччилэр суолу баттаһа отторун тиэниэхтэрэ…
Чолбон. – 2025. – 3№
