Кыраҕы Куонаан ыала Тима уоллуун от тиэйэн аргыстаһан иһэллэр. Ыраахтан тиэйэр буолан киэһэрдилэр. Илинтэн хара боруор үөмэн тахсан, халлааны бүрүйэн кэбистэ. Арҕаа халлаан анныгар сырдык ырбыы хаалан баран сабылынна. Күнүскү күн ылаарбыта ааһан, тымныы салгын хойдон истэ. Бэҕэһээҥи тибииттэн суол мочоҥ буолан, аттар ыарырҕатан, төбөлөрүн дьүккүччү туттан, кирдиэхтээн хаамаллар. Сыарҕалаах оттор оргууй аҕай устан мөлбөһөллөр.
Аргыстар, аттарын үүрэн кэбиһэн баран, сыарҕалаах от кэнниттэн күө-бааччы кэпсэтэн аа-дьуо хаамсаллар. Сөп-сөп оҕонньор аттары дьарыйан: «Һат-һат!» — диир. Онуоха аттар кулгаахтарын чөрбөҥнөтөн, хаамаллара түргэтээн ылар, туйахтарын тыаһа хоочурдаталыы түһэр.
Кыраҕы Куонаан, хантас гынан, халлааны одууласта. Хойуу сулустар, алтан бытархайын ыһан кэбиспиттии, чаҕылыҥнаһа тураллара. Куонаан аргыһын диэки эргилиннэ:
— Тукаам, эн, үөрэхтээх киһи, билэриҥ буолуо, ити сулустар тоҕо сырдаан көстөллөрүй?
— Ити дуо? Ити сулустар үксүлэрэ бэйэлэрэ туспа күннэр, ыраахтара бэрт буолан, кылахаччыһан көстөллөр, — диэтэ Тима.
— Ээ, дьэ сөп, буоллаҕа Улуу куйаар барахсан, мин көхсүбэр холуйдахха, киэҥин, дэлэгэйин. Улаҕата биллибэт, уҥуоргута көстүбэт киҥкиниир киэҥ халлаан диэн, биһиги өбүгэлэрбит сөрү-сөпкө ааттыыллар эбит.
— Арба да, алта чаас отут мүнүүтэҕэ Сир иккис аргыһа кэлэн ааһыахтаах, — диэн баран уолчаан чаһытын көрдө. — Уонча мүнүүтэ хаалла.
— Тукаам, чаһыҥ уоттаах дуу?
— Уоттаах.
— Үөрэх диэн сүрдэннэ. Ити быыкаа чаһыга сулус курдук сырдыы сылдьар уоту хаайаллар. Сири эргийэ сылдьар сулуһу ыыталлар, — диэт, эмиэ ах барда уонна Тима диэки хайыста. — Оо, урут кэнэн үйэҕэ, биһиги халлааҥҥа таҥара баар диэн, от-бурдук үүннэрээри, оҕо, сүөһү хараттараары хас киэһэ, сарсыарда аайы үҥэн аххан биэрэрбит. «Таҥара уон оччону биэриэ» диэн буолан иһэрэ, ол айыы уон оччонон таҥнастан иһэрбит. Өлбүт киһини ырайга ыытаары, саалтыыр аахтарарбыт. Билигин ол ырайбыт ханна эбитэ буолла? Кириэппэһэ эмэҕирбитин Сир аргыһа, бука, тоҕо көтөн аастаҕа буолуо… Һат-һат!
Оҕонньор сэһэнэ киирбитин билэн, Тима үөрэ санаата.
— Мин эдэр эрдэхпинэ ыраахтааҕы Дьоппуон омугу кытта сэриилэспитэ. Ол дьыл халлааҥҥа сүүнэ улахан, сарадах курдук, сардаҥалаах сулус тахсыбыта. Дьон ону «Быалаах сулус», «Буруолаах сулус» эҥин диэн ааттаабыттара. Уот кураан буолбута. Онуоха Дьоппуон омук Арассыыйа сирин сиигин оботтороору уот кураан тыыннаах сулуһу таһаарбытын, биһиги ыраахтааҕыбыт таҥара көмөтүнэн быһа кэрдэн, муораҕа суулларбыт диэн кэпсээбиттэрэ. Ону тото кырдьыктанар этибит.
— Ок-сиэ, кэнэн да буолар эбиккит! — диэтэ Тима бэркиһээбиттии.
— Кэнэн бөҕө… Һат, һат! Хайа били аргыспыт кэлэн ааһара төһөлөөтө?
— Чугаһаата. Үс мүнүүтэ хаалла.
— Оччоҕо көлөлөрү уоскутуохха.
* * *
Кыраҕы Куонааҥҥа быйыл бэлиэ дьыл. Сэттэ уонун туолбут сылыгар Сир искусственнай аргыһа — спутник ыытылынна. Урут киһи сааһын билиэн баҕардаҕына, «Тумуһахтаах» таҥаратын дьиэтэ хаһан сибэтии буолбутун, лаамы дьаҥа — тиип турбут сылын сурастаҕына билэрэ. Аны билигин ити дьыллары сураспат. Кини билигин Сир аргыһа хаһан ыытыллыбытын биллэр эрэ, сааһын аны тэһиппэт буолуоҕа.
Оттон уола аах кыыстаммыттара. Саҥа киһини Аргыстаана диэн ааттаабыттара. Дьэ онон барыта бэлиэ буолан иһэр.
Куонаан оҕонньор билигин да баттаҕа маҥхайа илик, тилир курдук. Биирдэ эмэ ыалдьан, баланыыссаҕа көрдөрбүтүн туһунан онтон баччааҥҥа диэри иһиллэ илик.
Кыраҕы Куонаан — «Ньуулай партизан» колхоз кырдьаҕас чилиэнэ, учуутал уоллаах, агроном кыыстаах, колхозка оҕуруот үлэтигэр сылдьар.
Кини аргыһа Тима — куорат оҕото. Онус кылааһы бүтэрэн баран, комсомол ыҥырыытынан, норуот олоҕо уйгуланарын туһугар колхозка үлэҕэ тахсыбыта. Саһархай харахтаах, баҕар, кыргыттар харахтара хатана көрдүн диэн буолуо, айылҕа кини баттаҕын сүүмэх-сүүмэх хара көмүс куударанан киэргэппит. Бастаан таҕыстаҕына сахалыы олуонатык саҥарара, кини билигин сылгыһыт.
— Көстөрө адьас чугаһаата, — диэтэ Тима, өрө хантайан туран.
Куонаан аргыһы көрөөрү бэлэмнэннэ. Кыламанын мууһун ыраастанна, сүһүөхтээх мунна көстөн, хантаарыҥнаата. Халлаан оройун ааһан эрэр үргэл сулус хайдах эрэ, үлтү туппут курдук, үрэллэн көһүннэ. Сонно тута чачыгыр Таас ойуун үргэли кэрдибитин туһунан норуот сэһэнэ өйүгэр охсулунна. Былыргы кэнэн дьон, тымныы халлаан сулустарыттан түһэр дии санаан, өйтөн оҥоро сатаабыт кэпсээннэрин сөҕөн, хор, былыргы да дьоҥҥо айылҕаны утары охсуһарга ыралыыр өй-санаа баар эбит диэн ботугураата.
— Оол, ол-ол иһэр, — дии-дии, Тима, оҕонньор илиитин ылан, халлааҥҥа туһаайда.— Көрдүҥ дуо? Ол араҥас сулуһу, ону көрдө көрбүтүнэн иһэр.
— Ээ, дьэ көрдүм. Кини, кини эбит! Оо, барахсан сырыттаҕа көҥүлүн! Хайдах эрэ икки өттүнэн хайбаҥныырга дылы эбээ,— диэтэ Куонаан.
— Кырдьык, хайдах эрэ дьигиҥнииргэ дылы.
Куонаан чарапчыланан, ытыһын кырыытынан кыһалаан, көрө турда.
— Көрдүҥ дуо? Ол Мэндэҥэ тахсар сирин арыый илин өттүнэн ааста.
— Ол Мэндэҥэ диэн ханнык сулуһу ааттыыгыный? – диэн уолчаан ыйытта.
Ити кэмҥэ оҕонньор аргыһы хараҕыттан сүтэрдэ. Оттон Тима балай эмэ уһуннук батыһа көрөн турда.
— Хараҕым мөлтөөбүтэ кырдьык эбит. Эн өргө диэри көрөн хааллыҥ дии.
— Мэндэҥэ диэн ханнык сулуһу ааттыыгыный? – Тима иккиһин ыйтта.
— Халлаан сырдыырын билэр сулуспут. Илинтэн көстөн ааһар үс сулуһу ааттыыбын. Һат-һат… — Аттар дьүккүс гынан сыарҕаларын хоҥнорон, хааман куучурҕаталлара сыарҕа сыҥааҕа хаарга аалсан кыычыгырыырын кытта кыттыста.
— Дьиэбит биэс километр хаалла. Онно тиийиэхпитигэр диэри Сир аргыһа эргийэн кэлэрэ буолуо, — Тима көхсүн этиттэ.
Дьэ оччоҕо куоталаһан көрдөхпүт. Сир эргимтэтэ хас километр эбитэ буолла? Ону эргийиэр диэри хайа, хата, биһиги куоттаран көр буолаарай?! – дии-дии Куонаан, эдэрин курдук, эрчимнээхтик күө-дьаа саҥарда. – Былыр мин 20 көс сиргэ куоракка оҕуһунан алта хонон тиийэрим. Оо, улуу үйэ кэлэн турар! Халлаан саарыстыбатын кытта баһылаан эрдэхпит.
— Өссө баһылаан иһиэхпит, — диэтэ Тима.
— Дьэ оннук… Былыр ойууттар кыырдаллар эрэ үөһэ дойдуга тиийэллэрэ, аҕабыттар ыллааталлар эрэ ырайга тахсаллара. Онтукабыт барыта дьону албыннааһын буолан хаалла. Билигин үөһэ дойдунан сулустары ааттыахпытын сөп буолла быһыылаах, — диэт халлааны чинчилирдии, Куонаан сынан көрдө. Ол кэмҥэ Таатта хайатын үрдүгэр тахсан сынньана олоробун диэххэ айылаах, ый төгүрүйэн көстүбүтэ. Оҕонньор хайдах эрэ тиэхэлээхтик хараҕын көрбүтэ уонна:
— Ый эрэйдээх, быһа малтайаҥҥын, сааһыҥ тухары халлааҥҥа көҥүл устубуккун, биһиги сир дьоно көрүлэтэрбит чугаһаата. Баҕар, эн сиргэ үөскээбэтэх күндү кылааттары хаһаанан олороруҥ буолуо, — дии-дии эҕэлээхтик күллэ.
— Кэнники халлаан улаҕатын диэки көтөргө, баҕар, ый дьаам эрэ буолуоҕа, — диэтэ Тима.
— Дьаам диигин дуу? Баҕар, хойутун хойут дьаам да буолара биллибэт. Чугаһа бэрт буолан, атын ыраах сулустарга сынньанан ааһыахтара. Оччоҕо ый эрэйдээх «Буоратай» дьаамыныы эстэн хаалыаҕа, — дии-дии, Куонаан оҕонньор эрчимнээхтик хааман иһэн, «Буоратай» дьаамын иччитэ, Сиэгэннээх уола Удурҕаччы Сөдүөт сатыыттан тайаҕын илдьэ хааларын саныы биэрдэ. Дьаардаах сытынан күҥкүйбүт балаҕаҥҥа үдүк-бадык барбыт дьон харчыга ымсыыран, хааннааҕынан көрөн, хаартылаан, эһэ киҥин киҥнэнэн олороллоро хараҕар илэ-бодо көстөн эрдэҕинэ, Тима саҥата чаҕаара түстэ:
— Ааспыт олохтон туохта эмэ сэһэргээ эрэ.
— Оо, дьэ сэһэргээтэххэ сэһэн элбэх буолуо да… Һат! Һат! Ону хантан саҕалыырбын сатаабат үгэстээхпин, — диэн иһэн, санаатыгар дириҥник иҥмит биир түбэлтэни өйдүү биэрдэ.
— Чэ, бэйи кэпсиим даҕаны, — диэт, оҥостордуу, хат-хат көхсүн этиппэхтээтэ.
— Ыраахтааҕы уһуллубутун кэннэ икки сылтан ордон баран, биһиэхэ улахан айдаан буолла. Ыаллары кэрийэн, имии имитэн аһыы сылдьар Хонтоорускай диэн оҕонньор хаһыытаабытынан киирэн, дьиэ ортотугар оҕунна. Куттанан аймана түстүбүт, өйөөн ороҥҥо сытыардылар. Киһибит бэрт өр муҥнанан баран, кэлин өйдөнөн, саҥарда:
— Көстүүн Булуҥун түгэҕэр көлүөһэлээх абааһыны көрдүм, — диэтэ. Онуоха Хобуоһай диэн куһаҕан харахтаах, үрдүк уҥуохтаах, өҕүллэҥнээбит, мэнэрик эмээхсин баара, мэнэрийэн ыһыллан турда: «Хара сылгылаах уола Харамньы Суорун тойон кыра оҕото эриэн кыыл атын миинэн, орто дойдуну кэрийэ сылдьан түбэһэн, быһа кымньыылаан өлөрө сыспыт», — диэн. Ити кэмҥэ таһыттан Дьыпсаана Силип, таҕайан көрө сылдьар харахтаах, остуоруйаһыт уол, көтөн түстэ уонна:
— Сугулаан ыалыгар илин улуус өрөпкүөмэ Уйбаан Ньукулаайабыс санаатынан сүүрэр сарапыыска сыарҕанан кэлэн куоракка ааста. Ону абааһы оҥорон үөтэн эрэҕит дуу? — дии-дии эҕэлээхтик күллэ. Хор, ол курдук өрөбөлүүссүйэ маҥнайгы массыынатын көрсүбүппүт. Онтон ыла сайдан-сайдан, халлаан саарыстыбатын кытта баһылаан эрэбит, — диэт, Куонаан хантайан көрдө: — «Хамыйах сулус» кутуруга куйбайа илик, эрдэ…
— Эһиги халлаан сулуһунан түүн төһөлөөбүтүн үчүгэйдик билэҕит дии, бадаҕа? — Тима аттарын тиэтэттэ.
— Билэн аххан… Оннооҕор сулус хаамыытынан, ый, чолбон, үргэл хатыһыыларынан хайдах дьыл буоларын билгэлииллэрэ…
Аттар тоҥ чигдигэ кытаанахтык тирэнэн халдьаайыны таҕыстылар. Дьуоттаҕаайы дэриэбинэтэ электричество уотун сардаҥатын сырдаан көһүннэ.
— Дэриэбинэбит барахсан, аата, кэрэтин, — саҥардыыҥҥа диэри манна туох да суоҕа. Арай ол кулууп тумулугар баараҕай кэрэх турара эмэҕирэн сууллубута, — Куонаан сыарҕалаах аты күөйэ, иннин диэки сүүрэн токуруҥнаата. Өр сыл төбөтүн сүгэ сылдьыбытыттан ыарырҕаппыттыы, оҕонньор арҕаһынан нүксүйбүтүн Тима бэлиэтии көрөн хаалла уонна киниттэн элбэх сэһэни истиэҕи баара, дэриэбинэтигэр бэлиэр кэллибит диэх курдук санаа элэс гынан ааста. Куонаан, дьагдьайан, иһиллэрдик: «Ычча!» — диэн ылла. Ол кэмҥэ уулуссаҕа турар радионан: «Саҥарар Дьуоттаҕаайы! Аны үс мүнүүтүнэн Сир искусственнай аргыһа кэлэн ааһыаҕа!»
Электричество лаампаларын уотунан сырдатыллыбыт уулусса устун аттар күлүктэрэ кытта хаамсан, сыарҕалаах оттор устан лөглөһөн истилэр. Куонаан аттарын тохтотто, аттара муннуларын мууһун сотолоругар ааллылар. Ол кэмҥэ дьиэлэр сандаархай түннүктэринэн дьоннор күлүктэрэ элэгэлдьистилэр. Ааннар тыастара аһылла-аһылла, «кип-хап» сабылыннылар. Дьоннор сон бүрүнэн сулбу ойон тахсыталаан, уулусса киһинэн туола түстэ, ордук оҕолор саҥалара хатан тымныыга аймаластылар.
— Оо, ол-ол иһэр! — диир саҥалар үөрэ-дьүөрэ иһилиннилэр. Тима эмиэ көрдө уонна сыарҕалаах оттон атырдьаҕы сулбу тардан ылан, өрө уунан, Кыраҕы Куонааҥҥа туһаайан ыйда.
— Сөп, сөп, көрдүм. Мааҕыҥҥытынааҕар өссө сытыытык чаҕылыйарга дылы. Барахсаны даа, киһи күүстээх өйө-санаата. Халлааҥҥа тахсан, сулус буолан сүүрэ сырыттаҕа диэтэххэ, тоҕо кэрэтэй! Аны уон, биэс уон сыл барбыт киһи баар ини… Тугу-тугу көрүөм эбитэ буолла!
— Оттон эн оҕоҥ оҕото Аргыстаана элбэҕи көрүө. Эн ыччаттарыҥ, баҕар, ыйга, сулуска тахсар аракыатаны салайыахтара, ыраах сулустарга тахсан олохсуйуохтара.
— Оо, эттэҕиҥ эриэкэһин! Бэйэм эмиэ оҕом оҕотун курдук иккиһин, үсүһүн эргиллэн төрүүр дьылҕалаах буолбатаҕым хомолтолоох, — диэт, Куонаан оҕонньор, эдэр киһилии, сүһүөҕүн үрдүгэр бэдьэс гынан хамсаан ылла. Ол кэмҥэ аргыһа уол хаҥас диэки сырдык уоттарынан тырымнаабыт уулусса устун туораан таҕыста. Оттон Куонаан улахан уулусса устун 78 нүөмэрдээх олбуор ааныгар тиийэн тохтоото.
Хотугу сулус. – 1960. – №4
