«ЖЗЛ: Биография продолжается…» серияҕа Борис Федорович Неустроевка-Мандар Ууска анаммыт буруолуу сылдьар кинигэни тутан олоробут. Олег Сидоров, суруйааччы уонна историк буолан туран, биир дойдулаахпыт Мандар Уус Айыылартан айдарыллыбыт Ытык аналын, Ытык иэһин Киһи, Личность, Уус, Ойууһут, Боотур быһыытынан тэлбит суолун, эркээйилээх аартыгын кырдьыктаахтык арыйбыта, дууһатыгар-сүрэҕэр биһиктээн таһаарбыта өтө көстөр.
Ааптар Мандар Уус бөлүһүөктүү көрүүлэрин таба тайаммыт. Ол көрүүлэргэ Кэм, Кэм-Кэрдии, Күрүө диэн өйдөбүллэр бааллар. Кинигэ былаһын тухары Борис Федорович Киһи быһыытынан ситиитин-хотуутун ааптар Кэм диэн өйдөбүлү тирэх оҥостон, сайдыытын Кэм-Кэрдии кээмэйигэр сыһыаран, тыктаран көрдөрүүтэ булумньу диэххэ сөп. Бэриллибит кэм-кэрдии эргиирэ ааһан истэҕин аайы кыракый уолтан уолан, уолантан эр киһи, эр киһиттэн мындыр ытык киһи үүнэн-сайдан тахсыыта суруллубут.
Кыракый Барыыс тулалыыр эйгэни билэ-көрө сатааһына, бэйэтэ тутан-хабан көрүүтэ, сыттаан-сымардаан билиитэ Ийэ Айылҕаҕа чугаһаппыта, дойду иччилэрин кытта алтыһыннарбыта, онно кини айылҕа күрүөтүнэн харыстанар, хаххаланар.
Көстөөх сиртэн кыһаларын уота сандаарар Кутаама уустарыттан сыдьааннаах эдэр киһи ууга-уокка уһаарыллан, көй салгыҥҥа кииллийэн, Айанньыт аарыктаах суолун талар. Өйө-санаата кэҥээн, омугун ойуутун-оһуорун хомуйан, Куйаар дойдутун кирилиэһигэр үктэнэн, Бүтүн Билиини иҥэриммитэ. Мунньуллубут Билиитин Мандар дьону кытта үллэстэр үтүө айылгылаах.
Баайаҕа сирэ-уота, киһитэ-сүөһүтэ сөхтөрөрө элбэх. Кырдьык, киһи сөҕүөн сөҕөр. Манна хайдах эрэ сыһыаран, Лев Гумилев пассионарнай теориятын алтыһыннарыахха сөп курдук. Даҕатан эттэххэ, пассионарнай өйдөбүл история хаамыытын уонна культураҕа уларыйыыны анаарар күлүүс өйдөбүлүнэн буолар уонна, Гумилев этэринэн, нация культураҕа ситиһиитэ биир киһи ситиһиитинэн, кыаҕынан быһаарыллар түбэлтэтэ элбэх. Кини киһи уонна омук сайдыытыгар сүрүн суолтаны төрөөбүт дойду айылҕата, олох укулаата, дьарык, материальнай уонна духуобунай культура, тыл ылар диэбитин болҕомтоҕо ылыахха сөп.
Мин бииргэ тохтуум. Баайаҕа үрэҕин сүнньүгэр олорор нэһилиэгим дьонун уратыларын, кинилэри пассионарий курдук көрдөхпүнэ, нуучча культуратын, итэҕэли тарҕатыыга, патриотизмҥа, кэрэ өйдөбүлү иитиигэ саха омугар аартыгы арыйбыттар манна төрөөбүттэрэ. Баайаҕа үрэх үөһээ өттө Чурапчы улууһун сириттэн-уотуттан уутун ылан, орто сүүрүгэ Таатта улууһунан Баайаҕа нэһилиэгинэн ааһан, аллараа сүүрүгэ Алдан эбэҕэ түһэр. Көрөрбүт курдук, биир үрэх географическай балаһыанньатынан уларыйан иһэр. Орто сүүрүгэр кимнээх олорбуттарай? Айанньыттар, күүстээхтэр-быһыйдар, ураты күүстээх санаалаахтар, кэрэни өрө туппуттар.
Ити ураты дьоммут олохторо кэм-кэрдии эргиирин утаҕынан салайтарар, бото-болдьоҕо туоллаҕына, айылҕа атын киһинэн солбуйтарар курдук. Холобур, Араассыыйа Бүөтүр XIX үйэҕэ 1832 сыллаахха төрүүр, Улуу айана 1860 сыллаахха саҕаланар уонна 1901 сыллаахха түмүктэнэр. Бу пассионарий айанын чыпчаал сыалынан, бэйэтин толук ууран туран, омугун, дьонун туһугар таҥараттан көрдөһүү, анньыыны-хараны ыраастааһын эбит.
Үйэ аҥаарынан, 1945 сыллаахха, Баайаҕа үрэҕин тардыытыгар Байымаайыга айанньыт-чинчиһит Борис Федорович Неустроев төрүүр. Кини сыаллаах-соруктаах айанын саҕалыырыгар үйэ чиэппэрэ олорбут, омугун билиитин сомсубут эдэр киһи, духуобунай-материальнай культуратын тилиннэрэр, сайыннарар, барҕардар санаалаах боотур-айанньыт буолбута.
Борис Федорович дойдутун буорун, уутун, салгынын, дьонун-сэргэтин сүрүн иҥэринэн, саха омугар оһуору-мандары хомуйааччынан, тимири уһаныыны сөргүтээччинэн бастакы суолу тэлээччи буоллаҕа. Бастакы куруутун ыарахан, уустук буоларын бары билэбит. Мандар личность быһыытынан сүдү оруола итиннэ сытар.
Мандар Уус олоҕун, үлэтин туһунан суруйуу элбэх. Ол эрээри Олег Гаврильевич кинигэтэ ааҕааччыга Мандар Уус Киһилии киһи, киһи киһитэ буолбут Үөрэҕин сүрүн тирэҕэ төрөөбүт дойду, тыл, култуура уонна итэҕэл буоларын өйдөтөр. Борис Федорович түөрэҕэ түстэммит сирэ – уустар дойдулара, улааппыт эйгэтэ – Сүөкээ олоҥхото, Маайа алгыһа, күн бүгүнүгэр диэр олорор, айар-үлэлиир сирэ – Ытык Баайаҕа, арыаллыыр көтөрө – суор, үҥэр таҥарата – Орто дойду иччилэрэ, Үөһээ Айыылара. Бу Мандар Уус дэппит сүрүн тирэҕин, Киһи, Личность, Уус, Ойууһут, Боотур быһыытынан үөскээн тахсыбыт айылҕатын Олег Сидоров аты муоһалыыр курдук табан суруйан, кыахтаах суруналыыс, публицист буоларын өссө төгүл бигэргэттэ.
Маргарита Романовна Егорова,
Россия суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ,
РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
Чолбон. — 2026. — №10
