Бэс ыйын 16 күнүгэр Нам улууһун киинигэр «Эҥсиэли» культура уонна сынньалаҥ паркатыгар өрөспүүбүлүкэтээҕи, бэс ыйын 18 күнүгэр Максим Аммосов төрөөбүт сирэ Хатырык нэһилиэгэ төрүттэммитэ 385 сылыгар аналлаах «Эҥсиэлим хочото! Киэн тутун уолаттаргынан!» улуустааҕы Үрүҥ Тунах ыһыахтара ыытылыннылар. Ааспыт сыллар үбүлүөйдээх ыһыахтарыгар Максим Аммосов кыргыттара ыалдьыттыыллара. Билигин удьуор ситимин салҕаан Лена Максимовна оҕолоро, кийииттэрэ, сиэннэрэ хос уонна хос-хос эһэлэрин төрөөбүт сиригэр – Эҥсиэли хочотугар кэлэн сибээһи олохтууллар. Ол курдук, Лена Максимовна уола Максим Аммосов сиэнинээн Лев Васильевтыын уонна бииргэ төрөөбүт инитин кэргэнэ Мария Аммосова кыра кыыһынаан Людмилалыын күндү ыалдьыт буоллулар. Бүгүҥҥү хаһыаппытыгар шеф-эрэдээктэрбит Майя Федорова Максим Аммосовтыын кэпсэппитин таһаарабыт.
– Максим Владимирович, бастатан туран, бэйэҥ уонна аймахтарыҥ туһунан билиһиннэрэргэр көрдөһөбүт.
– Мин билигин Москватааҕы «Евреи за Иисуса» христианнар тэрилтэлэрин салайабын. Түмсүү миссионердыы сырдатыы үлэтинэн дьарыктанар. Биһиги Библияны уонна Иисус Христоска сыһыаннаах атын литературалары тарҕатабыт, үөрэхтэри, бырааһынньыктары, тэрээһиннэри ыытабыт. Сүрүннээн еврейдэргэ туһаайабыт, ол да буоллар, түмсүү атын да дьоҥҥо аана мэлдьи аһаҕас. Эһэм Максим Кирович Аммосов омугунан еврей кыыһы кэргэн ылбыта. Онон ийэбинэн, эбэбинэн еврейбин эрээри, саха төрдүлээхпин умнубаппын.
Максим Кирович үс кыыс оҕолооҕо – Аэлита, Яна уонна Лена. Үһүөн наука кандидаттара, олус мындыр өйдөөх, муударай дьон. Улахан кыыс Аэлита оҕото-уруута суох бу орто дойдуттан бараахтаабыта. Орто кыыс Яна Елена Юрьевна диэн соҕотох кыыс оҕолоох, кини билигин Францияҕа Брест куоракка олорор, Андрей Назаров диэн учуонай киһи кэргэннээх. Кинилэр иккиэн наука институтугар үлэлииллэр, икки оҕолоохтор. Кыыһа Даша Англияҕа Лондоҥҥа баар, соторутааҕыта кэргэннэммитэ, билиҥҥитэ оҕолоро суох. Уола Юрий Швейцарияҕа олорор, үлэлиир, икки оҕолоох.
Оттон эһэм кыра кыыһа, мин ийэм Лена Аммосова Владимир Гольдбертыын ыал буолбуттара. Ийэм биэс сыл анараа өттүгэр күн сириттэн күрэммитэ. Аҕабыт Владимир Михайлович доруобуйата этэҥҥэ, наука академиятыгар билигин даҕаны үлэлиир, физика-математика наукатын доктора. Кини олус элбэх чинчийэр үлэлээх, бу соторутааҕыта эмиэ суруйбута, кинигэ таһаартарбыта. Бииргэ төрөөбүттэр иккиэбит, иккиэн уолаттарбыт. Мин улахан уоллара буолабын, оттон миигиттэн аҕыйах сыл балыс иним Михаил диэн. Мин бырааппынаан иккиэн иккилии кыыс оҕолоохпут. Улахан кыыһым Катя, кырам Лиза диэннэр. Катя англия уонна француз тылларын учуутала идэлээх, билигин мин үлэлиир тэрилтэбэр үлэлиир, Барнаулга олорор. Лев уонна Валерия диэн уоллаах кыыс оҕолордоох. Иним Михаил икки кыыстаах, улахана Света Илья Аммосов диэн уол оҕолоох. Онон Аммосовтар ааттара хаҥаан иһэриттэн үөрэбит.
– Эһэҥ Максим Кирович төрөөбүт дойдутугар эһигини хайдах көрүстүлэр, тус бэйэҥ санааҥ хайдаҕый?
– Олус астына уонна дуоһуйа сылдьабыт. Бастатан туран, Таҥара биһигини үөһэттэн көрөн көмөлөһө сырытта, үс күн сылдьарбыт тухары биир даҕаны хараҥа былыт, күүстээх ардах кэлэн түспэтэ, күммүт чаҕылыччы тыкта. Эҥсиэли хочотун кэрэ айылҕата, ураты көстүүтэ олус үчүгэйэ сүргэбитин көтөхтө, сүрэхпэр сөҥнө. Эһэбит Максим Кирович төрөөбүт арыытыгар киирэ сылдьан айылҕата кэрэтиттэн сөхтүбүт. Нам дьоно-сэргэтэ олус ыалдьытымсаҕыттан астынныбыт, биһигини олус истиҥник көрүстүлэр. Кэлбиппит иккис күнүгэр манна баар аймахтарбытын кытары көрүстүбүт. Сүүсчэкэ буолан мустаммыт олус истиҥник кэпсэттибит, билистибит. Тэрээһиннэр бары олус бэркэ ыытылыннылар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин, Нам улууһун дьаһалтата, олохтоохторо эһэбит Максим Аммосов аатын үрдүктүк туталларыгар махталбыт муҥура суох.
– Максим Аммосов ханнык өрүттэрэ эйигин ордук кэрэхсэтэрий?
– Кини норуотун уонна көннөрү дьон олоҕо тупсарын туһугар олоҕун толук уурбута. Эһэм күүстээх, чаҕылхай политик этэ, оттон мин онтон ыраахпын. Ол эрээри, дьоҥҥо-сэргэҕэ үлэм диэн итэҕэли тарҕатыы буолар. Ол иһин киниэхэ эмиэ чугас курдук сананабын. Кини бары өттүнэн дэгиттэр өйдөөх, сайдыылаах киһи этэ. Ону сэттэ омук тылын билэрэ, бөдөҥ салайааччы да буола үүммүтэ туоһулуур. Кини олох араас өрүтүгэр өҥөтө олус улахан – Саха Өрөспүүбүлүкэтин промышленноһа, үөрэҕириитэ, науката, культурата сайдыытыгар үлэлэспитэ. Ону таһынан, Казахстаҥҥа уонна Киргизияҕа төһө да кылгас кэмҥэ салайар үлэҕэ үлэлээтэр, эмиэ биллэр-көстөр кылааттаах.
– Максим Кирович салайар дьоҕурдаах киһи. Бу талаана эһиги аймахтаргытыгар кимиэхэ эмит бэриллибит дуо?
– Биһиги аймахха эһэм курдук улахан салайааччылар суохтар. Ол эрэн, ийэм Лена Максимовна салайар үлэҕэ сылдьыбыта, аҕабынаан Владимир Михайловичтыын общественнай үлэнэн дьарыктаммыттара. Кинилэр дьоҥҥо туһаны оҥорор үтүөлэрэ биһиэхэ бэриллибит дии саныыбын. Бары кэриэтэ наукаҕа, үөрэҕириигэ сыһыаннаахпыт. Холобура, Яна Максимовна кэргэнэ Москватааҕы физико-техническэй институт проректора буола үүммүтэ. Яна уһулуччулаах учуонай этэ, кини салайыытынан, такайыытынан тахсыбыт, учууталларын ааттатар олус элбэх үөрэнээччилэрдээх. Бэйэм Москваҕа еврейдэр итэҕэлгэ тэрилтэлэрин салаатын салайааччыта буолабын. Ол эрэн, ону эһэм салайар талаанын кытары тэҥниир кыаҕым суох. Биһиги эһэбит, хос, хос-хос эһэбит үлэтин холобур оҥостобут.
– Саха сиригэр олорор аймахтаргытын кытары хайдах билсэҕитий, сибээс тутаҕытый?
– Саха сирин уонна аймахтарбытын кытары сибээһи төһө кыалларынан тута сатыыбын. Ыҥырыы туттум да кэлэбин. Улуус киинигэр олорор Максим Кирович сиэн балтытын, эдьиийбин Яна Корякинаны кытары куруутун кэпсэтэбит. Москваҕа дьоммор Саха сириттэн, Намтан ыалдьыттар тиийдэхтэринэ көрсө кэ-лэбин. Хатырыкка Аммосовтар халыҥ аймах мустан, үөрүүлээх бырааһынньык буолла. Онно сылдьан олус элбэх аймахтардаахпыттан олуһун үөрдүм.
– Түмүккэ ааҕааччыларбытыгар бэйэҥ тус санааҥ.
– Саха сирин уонна Нам улууһун дьонугар туруктаах олоҕу, этэҥҥэ буолууну баҕарабын. Саха сирэ сайда, тупса турдун!
С. Аргунов кэпсэттэ.
Чолбон. – 2022. – № 12
