«Чолбон».
«Кыһыл ыллык».
«Хотугу сулус»…
Ити саха киһи сүрэҕэр, санаатыгар элбэҕи этэр ааттар.
Мин улаатан, олох олорон, үлэлээн-хамнаан, өйбүн-санаабын тутан испит суолбун хайдах да ити ааттартан арааран сатаан санаабаппын.
«Чолбон» мин оччотооҕу санаам сайыҥҥы түүн курдук үүт-турааныгар, дууһам болооччу мас курдук кэнэнигэр бастакы сардаҥа, уус-уран айымньы, мындыр искусство умсулҕанын бастакы сарыалын курдук киирбитэ халбаҥа суох. Мин санаабар, барыта «Чолбонтон» саҕаламмыт курдук.
Кырдьыга даҕаны, культура, искусство, уус-уран литература диэни билбэтэх түҥ хараҥа дойдуга аан бастаан сырдыгынан, сылааһынан сыдьаайан, күүдэпчилэнэ умайбыт, билиини-көрүүнү тарҕаппыт, литература бастакы араскыларын бүөбэйдээн үүннэрбит биһиги суолдьут сулуспут «Чолбон» этэ буоллаҕа дии. Кини уһук хоту дойдуга үөрэх, сайдыы, литература күөдьүйүүтүгэр суолтата туохха да холобура суох улахан…
Ол иһин мин кинини төрүттээбит, кини таба суолунан сайдыытыгар күүстэрин харыстаабакка үлэлээбит А. Софронов, П. Ойуунускай курдук дьону өрүү үрдүк махталынан, сүгүрүйэ ахтабын.
Барыта, барыта «Чолбонтон» саҕаламмыта уонна «Кыһыл ыллыкка» дабайбыта.
«Кыһыл ыллык», саха норуотун өрөгөйдөөх сааскытын, үрдүк күүрээннээх кэрдиис кэмин трибуната этэ.
Билигин даҕаны, мин «Кыһыл ыллык» страницаларын аахтахпына, оччотооҕу кэм дохсун набаатын, үрдүк күүрээнин, ол кэм дьиҥнээх дьонун дьоллоох олох иһин охсуспут дуолан охсуһуутун – барытын истэргэ дылыбын. Билигин даҕаны мин кулгаахпар ол отутус сылларга дуорайбыт:
«Кыһыл ыллык» таҕыста.
Табаарыстар, атыылаһыҥ!
Саҥа хоһуур тойуктаах,
Онтон кэлэн ыллаһыҥ!
– диэн чобоо тыллар чугдаара тураллар.
Мин ити сурунаалларга бэчээттэммэтэҕим. Ол эрээри ити үөһэ эппитим курдук, мин өйүм-санаам олохтонуута, мин литератураҕа, искусствоҕа сыһыаным табатык салаллыыта барыта «Чолбонтон», «Кыһыл ыллыктан» саҕаламмыта, мин уус-уран ийэ куппун кинилэр биэбэйдээн ииппиттэрэ.
Оттон «Хотугу сулус» – бэйэм сурунаалым. Мин суруйааччы, литература үлэһитин быһыытынан киниттэн саҕаламмытым. Мин үөрүүбэр, хомолтобор – барытыгар «Хотугу сулус» хайаан даҕаны туох эмэ сыһыаннаах буолар. Кини миигин арыт «Сээн!» – диэн, арыт, алҕаһаатахпына, амарах ийэлии дьарыйан, саха литературатын биир үлэһитэ оҥорбута. Билигин даҕаны мин бэйэм дьылҕабын, олохпун, үлэбин-хамнаспын – барытын кинини кытта быстыспат сибээстиибин. Кини инники сурунааллардааҕар быдан нүһэр, муударай. Кыаҕынан, суолтатынан, барҕа баайынан миэхэ билигин толоон ортотугар үүнэн лаглайан турар, ситэн силигилээн эрэр баай тиити санатар.
Ити мин «Чолбону»,«Кыһыл ыллыгы» уонна «Хотугу сулуһу» тус-туспа курдук ааттаталаатым гынан баран, кинилэр дьиҥинэн өрүү биир күдьүстүк, бипр улахан чүөмчү дайан испит кэрдиис кэмнэрин бэлиэ ааттарын курдук өйдөнүөхтээхтэр.
Ол иһин билигин биһиги саамай сөпкө ити үс ааты холбуу тутан, «Хотугу сулус» диэн өйдүүбүт.
«Хотугу сулус» саха литературата аан бастааҥҥыттан бүгүҥҥэ диэри сайдан кэлиитин суос-соҕотох коллективнай тэрийээччитэ, пропагандиһа буолбут сүҥкэн суолталаах. Били былыр Ф. Достоевскай, «Биһиги бары Гоголь «Шинелиттэн тахсыбыппыт», – диэбитигэр дылы, саха суруйааччылара: «Биһиги «Хотугу сулустан» тахсыбыппыт», – диир кыахтаахтар.
«Саха литературата» уонна «Хотугу сулус» диэн өйдөбүллэр саха киһитин санаатыгар хайдах да сатаан араарыллыбаттар. Биһиги хотугу республикабыт литературатын кэскилин «Хотугу сулус» сурунаал күнтэн-күн ахсын бөҕөргөөн, ааҕааччыга, бар-дьоҥҥо кэрэхсэнэрэ, авторитета үрдээн, кини норуот олоҕор суолтата улаатан иһэригэр көрөбүт. Саха сиригэр билигин «Хотугу сулуһу» суруммат саха ыала баара биллибэт: үс сүүс тыһыынчаны кыайбат ахсааннаах саха дьонуттан быйыл отут тыһыынчаттан тахсалара биһиги сурунаалбытын сурутар.
Ол иһин мин таптыыр, ытыктыыр сурунаалым «Хотугу сулус» 50 сааһын туолар үөрүүлээх күнүгэр үөрэ-көтө, кининэн киэн тутта, кини кэрэ кэскилигэр xahaaҥҥытааҕар даҕаны эрэнэ этиэхпин баҕарабын.
Уруй-айхал буоллун «Хотугу сулуска»!
Семен Данилов,
М. Горькай аатынан РСФСР Государственнай бириэмийэтин лауреата.
