Саха тыллаах дьон ытыктыыр, күндүтүк саныыр, кэтэһэр сурунаала “Чолбон” биһиэхэ уус-уран литература устуоруйатын, уратытын чинчийэр идэлээх дьоҥҥо улахан суолталаах. Бу сурунаал устуоруйатын тэриллибит кэмиттэн анааран көрдөххө, саха литературатын, Саха Сирин норуоттарын литератураларын сайдыытын кэминэн наардаан туспа устуоруйа быһыытынан көрүөххэ сөп. Ону таһынан, саха литературоведениета уонна кириитикэтэ хайдах суолунан-ииһинэн сайдыбыттарын, кинилэр түһүүлэрин-тахсыыларын, ситиһиилэрдээх, эбэтэр сааттаах-буруйдаах, уус-уран литература сайдыытыгар көмө, эбэтэр мэһэй буолбут кэмнэрин – барытын бу сурунаал сирэйдэрэ ырылхайдык туоһулууллар.
Алампа Софронов уонна кини бииргэ үлэлэспит дьоно Алексей Бояров, Василий Леонтьев бастакыттан “Чолбону” саха тылынан уус-уран литература сайдыытын сырдатар аналлаах сурунаал быһыытынан толкуйдаабыттар. Билигин кэм-кэрдии ааспытын кэннэ толкуйдаатахха, Алампа оччоттон тоталитарнай режим былааһа, политиката уус-уран литература сайдыытыгар сабыдыала урусхаллаах, кыһайтарыылаах буолуон таайбыт уонна онтон дьиксиммит курдук эбит. Ол иһин бастакы нүөмэргэ эрэдээктэр аатыттан туһаайан туран маннык этиллибит: “Дьиҥ уус-уран литэрэтиирэни сахалыы сайыннарар баҕаттан бу сурунаалга ханнык даҕаны уопсастыбаннай, политическай, хаһаайыстыбаннай боппуруостар тустарынан киирэр ыстатыйаны, ырыаны бэчээттээбэппит. Ол оннугар ханнык да олохтоохтон сүрүннээн ылан, ыпсаран уустуктук суруйбут кэпсээни, ырыаны ылабыт. Биһиэхэ саамай наадалаах тыа олоҕуттан үчүгэйдик мэтириэттээн суруйбут кэпсээн, итиэннэ аҥардас олорор эрэ олохтон буолбатах, дойдуну-сири, көтөрү-сүүрэри хайдах баарынан хоһуйбуту эмиэ бэркэ диэн сөбүлүүбүт”.
Кэлин сурунаал улахан кириитикэ, буруйдааһын кэнниттэн уопсастыбаннай-политическай хабааннаммыт. Билигин да ол статуһун тутуһа сылдьар, ол эрээри кэм уларыйан литература уопсастыба олоҕун кытта ыкса ситимнээҕин туоһулуур хайысха сурунаалга баара сөптөөх. Сурунаал билиҥҥи барыла олуонатык көстүбэт, хата эйгэтэ киэҥэ ааҕааччы эргимтэтин кэҥэтэргэ туһалаах. Ол да буоллар, сурунаалга литературнай хайысха син-биир баһылыыр. Суруйааччы айымньытын ааҕааччы дьүүлүгэр таһаарыы, литература сайдыытын, тэтимин салайыы, айар дьоҕурдаахтары көҕүлээһин, айымньыны сыаналааһын, ырытыы, кини тула кэпсэтиини таһаарыы – бу сурунаал сүрүн соруктара. Бу – Алампа сурунаал тэриллиитигэр ыйбыт тосхоллоро билигин да тутуһуллалларын туоһута.
1926 сылтан саҕалаан “Чолбон” сурунаал литературнай-критическэй уонна литературоведческай хабааннаах ыстатыйалары кудуччу киллэрэн барбыт. Манна Василий Никанорович Леонтьев сүдү оруолун бэлиэтээн ааһарбыт тоҕоостоох. Кинини биллэр чинчийээччи Баһылай Бырдьахаанап сөптөөхтүк бастакы кириитик уонна бастакы литература историга диэн сыаналаабыта. Леонтьев “Чолбоҥҥо” 1926-1927 сылларга тахсыбыт “Художественнай литература диэн тугуй?”, “Драма диэн тугуй?”, “Саха художественнай литературатын, кини сайдыытын туһунан”, о.д.а. ыстатыйаларыгар литературоведение уонна кириитикэ тыын боппуруостарын таарыйар, бастакынан кириитикэ уонна литературоведение теоретическай олуктарын саха литературатыгар сыһыаннаан олохтуур. Леонтьев ыстатыйаларыттан саҕалаан уус-уран айымньыны ырытар балаһа “Чолбон” сурунаалга бастыҥ миэстэни ылбыта диэтэхпинэ мэлдьэҕэ суох буолуо. Бу кэмҥэ “Чолбон”, кэлин “Кыһыл ыллык”, нүөмэрдэригэр, кириитик уонна литературовед быһыытынан бэйэлэрин холоммуттара: Алампа, Алексей Бояров, Платон Ойуунускай, Күндэ, Николай Заболоцкай, Эрилик Эристиин, Эллэй, Федор Винокуров-Даадар уо.д.а. Кинилэр сурунаалга бэчээттэппит дириҥ ырытыылаах, сөптөөх, мөккүөрдээх, сороҕор омсолоох, урусхаллаах да ыстатыйалара араарыллыбакка саха литературатын устуоруйатыгар киирбиттэрэ, бу ол кэмҥэ литератураҕа сыһыан хайдаҕын, литература хайдах санаанан салаллан испитин дьэҥкэтик кэрэһилиир. Бастакыттан литературнай-эстетическай сыаллаах-соруктаах сурунаал хайысхата хайдах быһыылаах уларыйбытын, идеология, политика ирдэбиллэриттэн тутулуктаммытын аҥардас “Чолбонтон” “Кыһыл ыллыкка” кубулуйуутугар да көрүөххэ сөп.
Саха литературата уонна чуолаан литературоведение, литературнай кириитикэ ХХ үйэҕэ сайдыыларын устуоруйатын 1994 сыллаахха тахсыбыт “Чолбон (“Хотугу сулус”). 1926-1992” диэн библиографическай ыйынньыктан сиэттэрэн сыаналыахха сөп. Ыйынньык түһүмэхтэрин билсэн баран маннык түмүккэ кэлэбит: литературоведческай ыстатыйалар сурунаалга кириитикэни быдан баһыйаллар. Саха литературатын жанрдарын уратыларын үөрэтии, айымньы ис тутулун уонна форматын ырытыы, уобарастарын наардааһын, тылын-өһүн анаарыы үксэ диахроническай хабааннаахтар уонна чопчу литературоведениеҕа сыһыаннаахтар. Бу хайысха сурунаал үөскүөҕүттэн ыла өрүү баара, тиһигин быспакка сайда да турар.
Кириитикэ, дьиҥнээх кириитикэ, айымньыны айыллыбыт кэмин кытта утары ситимнээн, кириитик ааҕааччы быһыытынан хайдах ылыммытын, айымньы туох санааны үөскэппитин уонна кэм, уопсастыба идеологическай уонна эстетическай ирдэбиллэригэр төһө сөп түбэһэрин ырытыы, ордук тыҥааһыннаах быыс кэмҥэ күөрэйэн тахсар. Мантан сиэттэрэн, биир соһуччу соҕус санааны этиэхпин баҕарабын: кириитикэ, устуоруйата туоһулуурунан, идеологическай хааччах күүһүрэр, тыын былдьаһык кэмҥэ ордук сайдар эбит. Тоталитарнай режим идеологията хааччахтыыр критерийдэри, ирдэбиллэри туруорар, онно сигэнэн сорох кириитиктэр уус-уран литератураны биир халыыпка киллэрэ сатыыллар (хомойуох иһин, оннук кириитиктэр ити кэмҥэ ордук өйөнөллөр), ол эрээри хаһан баҕарар хааччаҕы утарар көҥүл санаа үөскүүр, хааччахха бэриммэт өй-санаа туругурар. Бобуу-хаайыы көҥүл санааны үөскэтэр, били Ньютон сокуонун курдук “всякое действие вызывает противодействие”. Ол – олохпут сокуона. Онтон “чуумпу” кэмҥэ кириитикэ эмиэ “чуумпурар” курдук. Адьас симэлийэр диэбэппин, ол эрээри сыппаабыт, наҕылыйбыт курдук буолар.
Санаан көрдөххө, кириитикэ саамай өрө күүркэйиитэ чуолаан 1922-1928 сыллааҕы, 1937-1939 сыллааҕы репрессиялары кытта быһаччы сибээстээх. Кэлин 1944 сыллаахха “Башарин дьыалата” күөрэйбитэ эмиэ кириитикэни “уһугуннарар”. Сурунаал саха литературатын төрүттээччилэр нэһилиэстибэлэрин тула киирсиини, “башаринецтар” уонна “Башарины утарааччылар” күөн көрсүһүүлэрин этинэн-хаанынан билбитэ, барытын ааҕааччы суутугар таһааран испитэ. Бу уодаһыннаах охсуһууга Серафим Кулачиков-Эллэй, Семен Борисов, Алексей Сурков, Люциан Климович, Гаврил Ефремов, Гаврил Тихонов, Николай Канаев уо.д.а. саха норуотугар хоромньулаах, алдьатыылаах дьайыылара; Платон Ойуунускай, Георгий Башарин, Егор Алексеев, Егор Шестаков-Эрчимэн, Семен уонна Софрон Даниловтар уо.д.а. кырдьык иһин туруулаһыылара барыта “Чолбон” сурунаал устуоруйатыгар киирбиттэрэ… Ити боппуруостарга мөккүөр дуораана билигин да хам-түм иһиллэн ааһыталыыр – ХХ үйэҕэ саха интеллигенциятын икки лааҕырга хайыппыт мөккүөр өссө да үөйбэтэх-ахтыбатах өттүттэн күөрэйэн кэлэр, уустук кэм ыарахан тыына билигин да арыт-ардыгар биллэр…
“Чолбон” сурунаал – бу уһун-унньуктаах, элбэх киирсиилээх мөккүөр “тыыннаах туоһута”. Биллэн турар, сурунаал идеологическай хааччахтан быһаччы тутулуктааҕа, ол эрээри улахан кыайыыта – кини өрүү олох үөһүгэр сылдьан, биир да түгэни мүччү түһэрбэккэ барытын сырдатан испитэ буолар. Онон саха литературатын устуоруйатын чинчийиигэ “Чолбон” сурунаал биир сүрүн историческай докумуон, первоисточник да быһыытынан ылыныллара оруннаах.
Биллэн турар, нэһилиэстибэ боппуруоһуттан ураты “Чолбон” сурунаал атын элбэх литературоведческай уонна критическэй проблемалары сайыннарбыта. Бу ыйынньыгынан сиэттэрэн, литературоведческай уонна критическэй ыстатыйалары тиэмэлэринэн быһа холоон наардаатахха маннык:
- Ханнык баҕарар кэмҥэ “Чолбоҥҥо” саҥа тахсыбыт айымньыны ырытыы тиһигин быспакка тахса турбут. Интэриэһи тардаллар – саҥа ааттары, саҥа айымньылары билиһиннэрии балаһалара. “Чолбонтон” кынаттанан, аан бастаан бэчээттэнэн, бастакы сыанабылы ылан айар аартыкка бигэтик турбут суруйааччылар үгүстэрин тэҥэ, кэхтибит мөлтөх суруйуулаах ааптардар син балайда бааллара буолуо дии саныыбын. Онон “Чолбон” литературнай-критическэй балаһата, суруйааччыларга, ордук эдэр суруйааччыларга, тургутар тµґµлгэнэн буолбута. Быһаччы эттэххэ, “Чолбонунан” тургутууну (хайҕалы, кириитикэни да) тулуйан ааспыт ааптар эрэ дьиҥ-чахчы суруйааччы аатын ылар кыахтанар эбит.
- Саха литературатын араас көрүҥнэрин сайдыытын историческай кэрчиктэринэн анаарыы үгүс. Бу чопчу литературоведение араҥата буолар. Ол курдук, элбэх ыстатыйа проза сайдыытыгар анаммыт эбит, драмаҕа да үгүс суруйуу баар, поэзия ситиһиилэрэ эмиэ олус хойуутук, сиһилии ырытыллаллар.
- Саамай элбэх миэстэни сурунаалга чопчу айымньыны, эбэтэр хайа эмит суруйааччы айар үлэтин араас өрүттэрин көрүү ылар. Манна айымньы эбэтэр айымньылар сүрүн санааларын (идеяларын) быһаарыы, ааптар таптаан туттар ньымаларын, суруйар жанрдарын уратыларын, уобарастар тиһиликтэрин, тылын-өһүн баайын, хоһооҥҥо куорматын уратытын ырытыылар киирэллэр. Ол быыһыгар суруйааччы биографиятын сырдатыы эмиэ балайда көстөр. Манна биир улахан бөлөх быһыытынан суруйааччы бэйэтин айар лабораториятын кытта билиһиннэриини көрүөххэ сөп. Итиннэ Күннүк Уурастыырап, Семен уонна Софрон Даниловтар ыстатыйаларын, кинилэр күннүктэриттэн быһа тардыылары киллэриэм этэ.
- ХХ үйэ иккис аҥарыттан сурунаалга саха литературата атын омук литератураларын кытта сибээстэрин сырдатыы хайысхата бэлиэтэнэр. Манна баһылыыллар тылбаас туһунан ыстатыйалар, атын омук суруйааччыларын кытта көрсүһүүлэргэ үөскээбит санаалары үллэстии, айымньыларга майгыннаһар өрүттэри булуу. Бу саха литературата Россия уонна аан дойду литератураларын таһымнарыгар тахсыытын туоһулуур.
- Биир, киһи болҕомтотун тардар бөлөҕүнэн суруйааччылар, кириитиктэр научнай хабааннаах чинчийиилэрин түмүгүн таһаарыыны ааттыахха сөп. Архыыптарга, библиотекаларга, араас сиргэ-дойдуга сылдьан туох эмэ историческай суолталаах докумуону булан сырдатыы, литература историятын биллибэт түгэннэрин ааҕааччыга арыйыы бу – көмүс тэҥэ суолталаах үлэ. Манна бэлиэтиэм этэ Николай Габышев, Егор Алексеев, Николай Тобуроков уо.д.а. ыстатыйаларын.
Ону таһынан, “Чолбон” сурунаалга саха литературоведтара үксүлэрэ ыстатыйаларын бэчээттэтэн бэйэлэрин научнай арыйыыларын, булумньуларын ааҕааччыга сырдаппыттара уонна сырдата да тураллара саха литературатын сайдыытыгар сүдү суолталаах. Холобура, биллиилээх литературоведтарбыт: Г.М. Васильев, Г.С. Сыромятников, И.Г. Спиридонов, Г.К. Боескоров, Н.З. Копырин, С.П. Ойунская, Н.Н. Тобуроков, Д.Т. Бурцев, Д.Е. Васильева, А.А. Билюкина, В.Б. Окорокова, П.В. Сивцева-Максимова, З.К. Башарина, В.Н. Протодьяконов, В.Г. Семенова, Е.А. Архипова уо.д.а. сурунаал нөҥүө боччум санааларын, литератураҕа көрүүлэрин бэчээттэппиттэрэ.
Кэлиҥҥи кэмҥэ, аҥардас 2015-2016 сыллардааҕы нүөмэрдэри ылан көрдөххө, литературоведческай уонна критическэй ыстатыйалар лаппа аҕыйаабыттар. Ордук кириитикэ суох, сайдыбат диэн улахан проблема быһыытынан турбута ыраатта. Ол төрүөтэ элбэх курдук: суруйааччы уонна ааҕааччы ардылара атан иһэриттэн; биһиги литературоведтар субу буола турар литератураттан хайдах эрэ дьалты туттарбытыттан (ону биһиги билинэбит, ол эрээри онно эмиэ туспа төрүөттэр бааллар); мунаах, быыс кэмҥэ, барыта күн-түүн уларыйа турар кэмигэр “бу куһаҕан, бу үчүгэй” диэн сыаналыыр күчүмэҕэйиттэн; урукку кириитикэ алдьархайдаах-алдьатыылаах уруоктара кириитиктэри самнаран-чаҕытан кэбиспититтэн эбитэ дуу… Бу олус ыарахан, уустук боппуруос – билигин чопчу эппиэт суох да курдук.
Ол эрэн биһиги литературабыт сайда турарыттан, эдэр, талааннаах суруйааччылар элбээн иһэллэриттэн, биһиэхэ ааҕааччы өссө да баарыттан сылыктаатахха кириитикэ, литературоведение да сурунаал халыыбыгар өссө да сайдар кыахтаах диэн бэлиэтиирбит тоҕоостоох. Тоҕо “ааҕааччы өссө да баар эрдэҕинэ” диэтиҥ диир буоллахха, бу араас информационнай технология сайдыытын кэмигэр, кинигэни ааҕааччы аҕыйаабыта аан дойду улахан проблематын үөскэппитэ кистэл буолбатах. Онон билигин аан дойду үрдүнэн уус-уран литератураҕа ааҕааччы туһугар улахан охсуһуу бара турар эрээри, хомойуох иһин, онно куруук үрдүк култууралаах, интеллектуальнай сурунааллар эрэ кыайыылааҕынан тахсыбаттар… Күн бүгүн Россия үрдүнэн “халыҥ суруунааллар” ыарахан балаһыанньалаахтар. Дьону сааратар, чэпчэки, дириҥник толкуйдаппат сурунааллар кимэн киирэн иһэллэр.
Ол иһин, “Чолбон” сурунаал олоҕу кытта тэҥҥэ сайдан, урукку үтүө үгэстэрин ыһыктыбакка саҥа суолу тэлэн, билиҥҥи ааҕааччыны умсугутар, угуйар, саҥа талааннары уһугуннарар сонун хайысханы тобулан чэчирии сайдыаҕын баҕарабын!
Лидия Романова,
Филологическай наука кандидата,
РНА СС Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттарын
проблемаларын институтун
литератураҕа секторын сэбиэдиссэйэ
