(Мистикэлээх сэһэн)
– Ити, арааһа, алта уонус сыллардаах диэки этэ дуу, хайа сах. Бэйи эрэ, Баасаа, Оруом уол хайа сыллаахха төрөөтө этэй? – эһэм хантайан олорон, мас көтөҕөн мадьалытан киллэрбит аҕабыттан ыйытар.
– Алта уон ордугуна икки сыллаахха, – аҕам оһоҕун оттоору тырыыҥка тыыра туран хардарар. – Халлаан тымныйбыт, бүгүн оһохпутун хойукка диэри оттууһукпут. Ити ыттар сатаналар оту бүтүннүү ыһан тэллэх оҥостубуттар, тоҥон сөрүөстэн эрдэхтэрэ. Дьэ, эрэйдээх кыыллар, сүөһүлэр кинилэр тэпсибит отторун сиэхтэрэ дуо, сиэбэттэр, ходууллаан кэбиһэллэр.
– Онтон баайталаабаппыт дуо? – убайым Оруом тахсардыы ойон турар.
– Ээ, чэ бэйи, син биир тэбистэхтэрэ дии, тымныыта бэрт, букатын мутук тостор чымаан дьыбара, киһи тумнастар тумана түспүт. Хайа үөдэн тымныытын ыһыктыбат, – аҕам оһоҕор кураанах мастары симмитэ умайан бачыгыраһа түһэллэр. – Оҕуспут муоһа да тосторо чугаһаабыт буолуохтаах этэ. Саатар, бу бүтүннүү куруҥ маһын киллэрбиппит итиини биэрбэт, халлааны отто олоробут. – Дьонум киэһэ оттукка оһохторугар инчэҕэй эттээх маһы быраҕаллара, онтукалара баһаам уһуннук сыыгынаан умайар буолан суоһа күүһүрэрэ.
– Чэ эрэ, кэл, чэйиҥ сойдо ээ, – ийэм ыҥырар. Кинилэр киэһэ үлэ үмүрүйбүтүн кэннэ атах тэпсэн олорон хойукка диэри үүттээх чэй иһэн сырылата-сырылата сарсыҥҥыларын былаанныыллара.
Оттон бүгүн эһэм куолаһын араастаан уларытан саҥарарыттан, сотору-сотору тугу эрэ этээри көхсүн этирдэриттэн сэрэйдэххэ, сыҥааҕа хоҥнон тугу эрэ кэпсиэн-ипсиэн баҕаран сытара. Маннык уһун кыһыҥҥы киэһэлэргэ кини айаҕа ордук аһылларын биһиги бэркэ билэрбит.
– Чэ, эһээ кэпсээ… – өр күүттэрбэккэ, кини тула мустабыт.
Таһынааҕы ыалбыт уоллара, мин саастыыта Куочук бүгүн кэпсээн истээри хоноһолуу киирэн сылдьара. Ыалдьыт буоллаҕым буолан, моторуйан тиийэн саамай бочуоттаах миэстэҕэ, эһэм хоппотун үрдүгэр хатаастан тахсан кыра боотур курдук боспоччу туттан олорунан кэбистэ. Эһэм уһуннук кэпсиирдии оҥостон холтуунуттан мохуорка хостоон хамсатыгар симнэ уонна уматтаары күүскэ соппойбохтоото. Мохуорка умайан кытар гынна, онтон «чэ, сөп буолуо, салгыы бэйэм…» диэбиттии, сыыйыллаҕас буруонан уһуурбута солко таҥас курдук наҕыллык унаарыйа устан таҕыста. Ону эрэ күүппүттүү, эһэм кэһиэхтээх кэрэ куолаһынан кэпсээн кэҕийбитинэн барда.
Алдьархайтан ас таһаарбыкка
дылы
– Дьэ туран, ити уол төрүүр сылын күһүнүгэр Балаҕаннаах алааһын Киһи Уҥуохтаах тумулун сирэйин тыа уута сүүрэн киирэн, баһаам дириҥник тоҕо охсон кэбиспит этэ. Ол билиҥҥээҥҥэ диэри турар буолуохтаах. Оо, ол дьыл Наммара үрэх аһары даҕаны топпута, букатын байҕал курдук нэлэһийэ сытар буолара. Биир үксүн ардаҕа сиэрэ суох сайын туран, үрэхтэр угуттаан алаас сирдэр бары ууга барбыттара. От бөҕө өрө анньан баран, биир да хотууру түһэрбэккэ турбутунан сытыйбыта. Онно ити билигин баар киһи уҥуохтарыттан икки сүүсчэкэ хаамыы тэйиччи, сис куулатыгар аарыма ампаардаах киһи уҥуоҕа турбута, эмиэ сиҥнибит этэ. Сопхуос бостууга Боппуок сүппүт сүөһүлэрин көрдүү сылдьан, аҥхайа сытар дириҥ омуһахха түбэһэ түһэн дьаахханнаҕа дии, тыллаабыт этэ. Сөп ээ, сүөһү-сылгы былдьаныа диэтэҕэ дии. Өр буолбатаҕа, оройуон кииниттэн тахсаннар чинчийэн көрөн баран, аны куоракка тыллаабыттар. Ол тухары биһигиттэн ким даҕаны аньыырҕаан чугаһаабат. Аҕыйах хонон баран Балаҕаннаахха сүүнэ улахан бөртөлүөт кэлэн түспүтүн оҕолор көрөн, биһиэхэ кэпсээтилэр. Тугу гыналларын билээри мин онно тиийдим. Ити иннинэ, улуу отоһут Куома Чааскын барахсан ааһан иһэн хас да хонон дьүккэбин салаан, син ону-маны борутан көрөр буолан абырана сылдьар кэмим этэ. Оччо көрөрдөммүт киһи туохтан да маппакка өрүсүһэн барыга бары сылдьа сатыырым.
Тиийбитим, дьон бөҕөтө үмүөрүспүт. Үгүстэрэ нууччалар, дөксө сорохторо омуктуу куллурҕаһаллар. Баатыгырдарыҥ, көр, ол тэмэлдьигэн курдук бөртөлүөт сэптэриттэн дьааһык бөҕөтүн төттөрү-таары таһан бадарааҥҥа түспүт бараахтар курдук дөгдөрөҥнөһө аҕай сылдьаллар эбит. Хайыы сах сиҥнибит чардааттаах киһи уҥуоҕун маһын үрэйэн туора бырахпыттар, эргимтэтигэр ыйаммыт дэбдиргэлэрин, аттыгар анньыллыбыт сэлэ кыылларын тууран ыланнар тэйиччи кыстыы уурбуттар. Көрдөхпүнэ, ииҥҥэ түһэр кирилиэс оҥостубуттар уонна онон букатын дьиэлэригэр тахсар-киирэр курдук сыбыытаһаллар. Сирэйдэрэ-харахтара турбута сүрдээх. Биһиги оройуоммут тойотторо туох да турунуу бөҕөтө, олохтоох дьон аньыырҕаан сэрэтэн көрдөхтөрүнэ, бордурҕаан кэбиһэллэр да, онон бүтэр. Биир бэйэм бу былыргы үйэтинээҕи, кимэ биллибэт киһи чардаатын хаһан бураллаҥната сылдьалларын букатын сөбүлээбэтим. Оччолорго биһиги эҥээр Мэнэрик Дьаакып диэн куһаҕан, ыарыһах киһи баара, араҥ торбос курдук сарылыы-сарылыы дьону тула сүүрэ сылдьара туох эрэ бөрүкүтэ суох быһыы тахсан эрэрин сэрэтэр курдуга. Анараалар, кырдьык-хордьук биһигини чугаһаппат курдук өҥнөөх быанан хаһыы буола турар сирин иилии тардан күрүөлээбиттэр. Били Дьаакып муҥнаах онтон иҥниэ дуо, ойон киирэн: «Тыытымаҥ, хаһымаҥ… Ытыыр дии… Кырдьаҕаһа кэлиэ… Иэдээн буолуо… Оо-о, өлөр буоллубуут…» – диэн орулаабытынан, хаһылла турар ииҥҥэ сүүрэн тиийэн ыстанан кэбистэ. Арааһа, иин алдьархай дириҥ бадахтаах, киһибит түспүт тыаһа ханна эрэ ыраах бүтэҥитик «лүҥ» гынна.
Айдаан бөҕө оргуйа түстэ:
– Ити иирээкини ким аҕалбытай?! Киэр гыныҥ! – оройуон тойотторо ордоотоһоллор.
– Ким аҕалыай, сарсыарда бэйэтэ кэлэн ити тиит анныгар ытыы олорор этэ. Үүрэ сатыырбытын истибэт, арааһа, күһүн буолан бэргээбит быһыылаах, туттарыах баара… – биһиэннэриттэн хайалара эрэ хардарар.
Сотору оройунан туохха эрэ сааллан кыа хаанынан уһуннар да, төттөрү тарапаччыһа сылдьар Дьаакыппытын хостоон таһаардылар.
– Бу дьаабыланнаҕын… Манна киһи саатыыра туох баарый?! Тарҕаһыҥ! Улахан учуонайдар чинчийэн барыахтара. Туохтан санааҕыт иэс буолбат, ким эрэ эһигиттэн ыйытарыгар дылы?! «Сэдэх булуу» дэһэллэр. «Биһиэхэ буллулар» диэн үөрүөххүтүн билбэккэ, бу дьүһүлэнэ сылдьаҕыт! – диэн эмиэ били киһи мөҕүттэр саҥата дьабдьыгырыыр.
– Ити былыргы Аҕаспыт кырамтата буолуохтаах этэ, ону тоҕо сүргэйэллэр? Тугу гынаары бачча үйэ сыппыт харайыыны хаһаҕыт?! Тыытымаҥ, сыттын, алдьархайы таһаарыаххыт! – аны Балыкаар кырдьаҕас тымтан турар. – Туох буолбут дьоҥҥутуй, саатар, былыргы уҥуоҕу сүгүн сытыарбат?! Аньыырҕаабаттара да сүрүн… Итинтикэйгит иэстэбилэ хачча буолуой?!
Дьоммут истибэтэх буоллулар, арай дырайбыт атахтаах, хонтоллубут муннулаах ханнык эрэ омук уола сүүрэн кэлэн биһигини хаартыскаҕа түһэрэн «чап» гыннаран баран, тилэҕэ хараарыҥныы турда.
– Хантан истэн бары манна мустан хааллылар, ким кинилэри ыҥырбытай?! Дьаһайыҥ эрэ, дьоҥҥутун! – оройуон тойонноро күрүө намыһахтыы биһиги тойотторбутун соруйаллар.
– Ким даҕаны биһигини ыҥырбатаҕа, Аҕаспытын кытта бырастыылаһа кэлэн турабыт, ону баҕас боппот инигит! – Балыкаар кырдьаҕас сөтөллөн хахсыйарын быыһыгар хардьыгыныыр.
Кырдьык, ким даҕаны сэрэппэтэҕин үрдүнэн, чугастааҕы кырдьаҕастар бары кэлэн тураллара. Санаалара улаханнык алдьаммыт көрүҥнээҕэ. Хаста эмэ кэлэн үүртэлии сатаатылар даҕаны, оннубутуттан хамсаабатыбыт.
Эмискэ соҕурууттан түспүт күүстээх тыал чаҕылхай күннээх халлааммытын хантан даҕаны аҕалбыта биллибэккэ хаалбыт ыаһырбыт хара былытынан бүрүйэ тарта.
Мин үйэлээх сааспар көрбөтөх халыҥ турааҕым үөрэ, былыт курдук хараара көтөн кэлэн, чугастааҕы мастарга лаглаҕай курдук түһэн, дааҕа-дууҕа суох дьиктитик иһийэн олордулар. Ол оннугар суос-соҕотохто иһийэн турбут ойууртан чаччыгыныар, кукаакы чардырҕаһыылара киһи кутун көтүтүөх өрө аймана түспэт дуо?
– Дьэ ити, сэрэйбит курдук… – Тыҥаан турар салгыны Саҥыйахтаах кырдьаҕас сөҥөдүйбүт саҥата өссө ыар-нүһэр тыыннаата. Кини мээнэҕэ хоҥнубат аала хоҥнон кэлэн турара көрүөххэ дьулаан этэ. Саҥыйахтаах былыргыта биһиги нэһилиэк аатырбыт хомуһуннаах Кырдьаҕаһа буолан, бары даҕаны толлорбут, куттанарбыт. Кини былаас уларыйыытыгар тэптэрэн идэтиттэн аккаастанан, биир балаҕантан быкпакка, дьон хараҕар көстүбэккэ бүгэн олороро. Онон манна сылтаҕа суох кэлбэтэҕэ биллэр. – Сир кырсын хастаан, киһи кыаҕыгар кыайтарбат тыыны таһаарбыттарын кэннэ тугу да гынар кыах суох, эрдэ-сылла тыас хомуммут ордук буолсу. Аны кэлэн киртийбити киһититэр кыаллыбат… Тоойдоруом, тарҕаһыҥ… Айбыт да абыраабат алдьархайа манна тахсар чинчилэммит. Мин эһигини эрэ саһыарар, суолгутун сууйан муннарар бырааптаахпын. Тарҕаһыҥ! Атыттар харахтарын аһаары арбаҥнаһан эрэллэр, тыыҥҥытын тэскилэтиҥ… – дии-дии, кэлбит сирин диэки баатыйалыы турда.
Сыыйа халлаан тымныы тыалынан кускуйа ытыыра күүһүрэн барда. Төһө даҕаны күнүскү ыам кэмэ буоллар, лаппа хараҥарда. Эмискэ этиҥ этэн хабылыннарда даа, сүүнэ чаҕылҕан күөх сататынан сири курбуулаата. Ону эрэ кэтэһэн турбут хоргус ардах бөдөҥ таммахтарынан чиҥ буору иччилээхтик битийбитинэн барда. Биһиги соһуйан икки, уолуйан икки үрүө-тараа ыстанныбыт. Хайыахпытый, оҕолоох-уруулаах дьон салларбыт-толлорбут оруннаах буоллаҕа дии. Кырдьаҕас барахсан сөпкө даҕаны сэрэппит эбит этэ. Анараа дьон үтүө тылы ылыммакка, арахсар санаата суох ньамалаһа хаалбыттара.
Ити курдук хас эмэ күннээх-түүнү быһа ардаан, дьону дьиэттэн быктарбата, онон экспедициябыт дьонун туһунан буолар буолан бүппүтүн эрэ кэннэ истибиппит. Барахсаттар, биһиги сүдүлэрбит нүһэр-тыйыс тыыннарын билбэт буолан киирэн биэрдэхтэрэ. Биһигини даҕаны, Саҥыйахтаах Кырдьаҕас суолбутун сууйбатаҕа буоллар ирдиэхтэрэ хааллаҕа… Сибээт, сибээт!!! Ону санаатахпына, билигин даҕаны иэним кэдэҥниир, куйахам күүрэр.
Ааллахха оннооҕор тимиртэн
арыы аллар…
Ленинградтааҕы Кыраайы үөрэтэр институт академига Лев Давидович Садовников, Саха сиригэр былыргы үйэтинээҕи удаҕан уҥуоҕун булбуттарын истээт, тута айаҥҥа хомуммута. Эдэриттэн ыраламмыт ырата дьэ туолуох чинчилэммитин чинчийээччи биттээх сүрэҕинэн сэрэйбитэ. Үһүйээҥҥэ киирбит Сибиир ойуунун дуу, удаҕанын дуу тыытыллыбакка сытар уҥуоҕун булан, сааһын тухары дакаастыы сатаабыт научнай арыйыытын бигэргэтэр баҕата муҥура суоҕа. Садовников төһө даҕаны академик аатыран улахан дуоһунастанан Ленинград курдук куоракка олордор, Сибиир түгэҕиттэн төрүттээҕин умнубат этэ. Кини быыкаа уолчаан буолан сэрбэкэчийэ сүүрэ сылдьыаҕыттан, Иркутскай тыаларын дьоно куттанар-саллар суолларынан саха, тоҥус ойууттара, удаҕаттара буолаллара бачча сааһыгар диэри таайыллыбат таабырын буолан өйүгэр-санаатыгар иҥэн сылдьара. Төһө даҕаны сурах хоту эрэ иһиттэр, тоҕо эрэ баар буолуохтаахтарыгар бигэтик эрэнэрэ. Кэлин сыралаах үлэтин түмүгэр эстибиттэрин билбитэ эрээри, саатар, уҥуохтарын булар баҕата уостубатаҕа. Эһэтэ билиэн-көрүөн баҕалаах уолчааны сиэтэ сылдьан, ойууттар-удаҕаттар тустарынан араас үһүйээннэри, номохтору тото кэпсиирэ. Ол иһин уолчаан ааспыт үйэ дьикти дьонун дириҥэтэн үөрэтэр ырата бэйэтин кытта тэҥҥэ улааппыта. Биллэн турар, археология наукатыгар киирэригэр онтуката тирэх буолбута. Кини алта уонун туолуор диэри Сибиир тайҕаларыгар араастаан уҥуох тутуллубут чардааттары, араҥастары, ампаардары арыйбыта, үөрэппитэ эрээри, маннык долгуйбутун, өрүкүйбүтүн өйдөөбөт. Дьокуускайтан биллэрэллэрин кытта, үс бастыҥ үөрэнээччитин ыҥыртаан ылан бөлөх тэринэн, көтөрдүү порка киирбитэ. Кэргэнэ, оҕолоро аҕалара өр көрдөөбүт булумньутун дьэ булан уоскуйуон баҕараллара, онон тэҥҥэ үөрбүттэрэ. Ити күн тоҕо эрэ сөмөлүөт тардыллан, көппөтөҕө. Сарсыныгар дьэ аала хоҥнубута.
Дьокуускайга академик Садовников иһэрин истэн, олохтоох наука үлэһиттэрэ бары даҕаны сэргэхсийбиттэрэ. Хайдах үчүгэйдик көрсөр туһунан мунньахтар буолуталаабыттара. Аан дойдуга аатырбыт археолог саха ханнык эрэ алааһыгар булуллубут киһи уҥуоҕун чинчийэ бэйэтинэн иһэрэ учуонай дьону барыларын күөттүүрэ даҕаны, сэрэхэчитэрэ даҕаны. Хайа, аны олох даҕаны сэҥээрдибэт булумньу буолан, итиччэлээх улахан киһини халтайга хаамтарбыт аатырыахтара. Дьэ оччоҕо саакка-суукка бараллара биһиги дьоммутун туохтааҕар даҕаны долгутара. Онон баардарын-суохтарын сахсынан, бастакы күн куоракка аралдьыта түһэр былааннаммыттара. Устудьуоннары, учуонайдары өрө туруоран көрсүһүүлэри тэрийэргэ бэлэмнэнэн сүүрдүлэр-көттүлэр.
Ити курдук тэринэн, көрсө киирдилэр. Сөмөлүөттэн аатырбыт академикка майгынныыр мааны киһи түһэрин кэтэһэн, балачча тэпсэҥнэһэ сырыттылар. Бытыгынан саба үүммүт сирэйдээх, кумаламмыт хортууһун хааһыгар саба тардыммыт, тобуга килэрийбит оробуочай ыстааннаах, кубарыйбыт килиэккэ ырбаахытын бүүрэ тардан иһин түгэҕэр бааммыт, улахан үрүсээктээх, намыһах уҥуохтаах лыс курдук оҕонньор түспүтүн аахайбакка хааллылар. Арай кэнниттэн буору хаһа туруох курдук көрүҥнээх икки орто саастаах эр дьон уонна халыҥ таастаах ачыкы быыһынан кылатан көрөр, сиидэс былаатын кэтэҕэр бааммыт, эмиэ үлэҕэ кэтэр таҥастаах хатыҥыр дьахтар түспүттэригэр эрэ, «улуу учуонайдара» ити мытыгыр оҕонньор буоларын сэрэйдилэр. Лев Давидович кинилэри күүтэн туралларын сэрэйэн тиийэн, ытыахтарыгар диэри киэргэммит учуонайдары уонна салайар үлэһиттэри төтөлө суох илиилэрин ыгыта тутан дорооболосто. Биһиги дьоммут мыыммыттара эбитэ дуу, эбэтэр тыастаахтык көрсөр былааннара тохтубутуттан эбитэ дуу, хоргуппут оҕолуу сукуһан хааллылар.
– Манна табахтыыр көҥүллэнэр ини, табахтаабакка өлө сыстым… – диэн баран, Лев Давидович айаҕыттан араарбакка тардар бөппүрүөскэтин ахтыбыттыы уоһугар кыбыта аста. – Тугунан барабыт, биһиги бэлэммит.
– Та-ак, бастаан баран аһыахпыт. Институкка учуонайдар көрсөөрү кэтэһэн олороллор, онно… – Степан Петрович Марков хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ буоларын быһыытынан, былаанын кэпсээн эрдэҕинэ:
– Оо, бырастыы гынаргытыгар тиийэҕит, биһиги сип-сибилигин ол дойдуга аттаннахпытына табыллар. Көрсүһүү, аһылык ханна да куотуохтара суоҕа, онтон былыргы булууга хас сөкүүндэ барыта күндү. Салгын охсон сүрдээх түргэнник буортулаан кэбиһэр үгэстээх. Хата, хойутаатыбыт эрэ хайа сах, – диэт, Лев Давидович кэпсэтии бүппүтүн биллэрэн бириһиэн үрүсээгин сүктэ даҕаны, аан диэки хаама турда.
Аска аҕыйах ордук,
үлэҕэ үгүс үчүгэй…
Бу кэмҥэ тахсар аан чанчыгар ньамалаһа турбут бүтүн биэс киһилээх бөлөхтөн ньаппайбыт таҥас сэлээппэлээх, хара салгын ачыкылаах, хонтоллубут муруннаах, сырдык ырбаахытын сиэҕин ньыппарыммыт, сөрүүн да буоллар, кытарчы буспут үрдүк уҥуохтаах киһи Степан Петровичка чугаһаан, симиттибиттии дорооболоһон тоҥхоҥноото. Онтон олуттаҕастык нууччалыы:
– Биһиги, аан дойду археологиятыгар улахан булумньуламмыт сураххытын истэн, Наукалар Акалемияларын анал ыҥырыытынан, ГДР Этнографическай Кииниттэн кэллибит, – диэтэ уонна туора сүгэ сылдьар ботуоҥкатыттан туох эрэ суругу таһааран Марков муннун анныгар аста.
Биһиги дьоммут истибиттэрин итэҕэйбэккэ балачча даллаһан турдулар. Сурах итиччэ үөһэ тиийэ охсубутуттан саллан, саҥалара да тахсыбат буолла. Онтон, өрүһүнэрдии: «Биһиги Ленинградтан академик Садовников эрэ кэлэрин билэр этибит…» – дэстилэр. Дьонноро, онно кымаардаан да көрбөккө, оҕолуу үөрэн ырбаһа-ырбаһа, салайааччылара археология профессора Кларк Кауфман буоларын чорбото тутан билиһиннэрдилэр. Онуоха били хонтоллубут киһи тоҥхоҥноото. Хайыы-сах кэлэн турар дьону хайыахтарай, көрсөллөрүгэр эрэ тиийдилэр, хайа уонна ыҥырбыт даҕаны тэрилтэлэрин ыйааһына сыттаҕа дии. Арай, кинилэр оннуларыгар Садовников салыбырас буолуор диэри кыыһыран, Сэбиэскэй Сойуус сиригэр көстүбүт сэдэх булумньуну тоҕо омуктар үөрэтиэхтээхтэрин өйдөөбөтүн туһунан баачча уһуннук куһаҕан тылларынан үөҕүстэ эрээри, төннүбэт гына кэлэн турар дьону хайыай, эйэлэһэригэр эрэ тиийдэ.
Биһиги дьоммут төһө да кыбытыкка киирдэллэр, бэйэ-бэйэлэрин өһүөннээхтик кынчыаттаһар икки бөлөх тойотторугар илэ-сала түһэн аралдьыппыта буола сатаатылар. Айаҕа суохтарыттан политикалыы алҕаһы таһааран эрэллэриттэн уҥуохтара халыр босхо барыар диэри куттанналлар даҕаны, дьоннорун бөртөлүөккэ олордон атаардылар. Кинилэр хантан билиэхтэрэй, наукаҕа сэдэх булуу былдьаһыктаах буоларын. Онтон Кауфман оннук булууларга муннугар сыттаах курдук ханна, туох улахан арыйыы тахсар даҕаны, кыттыспыта эрэ баар буола түһэр идэлээҕэ. Хантан, кимтэн истэрин айбыт таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ.
Икки улахан учуонай тиийээт, үйэлээх муус анныгар чахчы сэдэх булумньу иһийэн сытарын тута сэрэйбиттэрэ. Онон, төһө да көҥөстөллөр, иккиэн күлүктэригэр имнэммиттэрэ. Биллэн турар, бастакы араҥаны Садовников арыйыахтааҕа. Сыыйа, күнүүлэһиини наука арыйыытын абылаҥа баһыйан, икки учуонай төбөлөрүн холбууллара элбээн барбыта. Бастакы, кирдээх араҥаны тарыйалларын кытта, киэҥник хаһыллыбыт ииҥҥэ хантан эрэ үөһэттэн олохтоох оҕонньор көтөн кэлэн, саҥа төбөтө быган эрэр мас саркофагы кууһа түспүтэ. Бары өмүрэн, куттара тилэхтэригэр түспүтэ. Ол Дьаакып муҥнаах этэ.
Кини туох даҕаны ситимэ суох биир кэм өрө баллыгырыы сытара:
– Аҕаспын биэрбэппин, тыытымаҥ… Арыйдыгыт даҕаны искитигэр абааһы киириэҕэ… Тыытымаҥ!!! – диэн киһи куйахата күүрүөх сарылаамахтыыра. Ииримтийбит хараҕар аба-сата сиэрэ уота буолан, соһуйбут дьону түүрэ сиэх сирдьигинии умайара.
Үөһэттэн олохтоох дьон түһэн, Дьаакыбы нэһиилэ арааран таһааран истэхтэринэ:
– Кырдьаҕаһа кэлиэҕэ!!! Кэлиэҕэ… Акаарылар, кими тыытаргытын билбэккит… Кырдьаҕаһа кэлиэҕэ, хайаан даҕаны кэлиэҕэ!!! Сорбуун!!! Бу кэриэтэ икки хараҕым бүөлэммитэ буоллар ньии… Тыытымаҥ, үйэҕит тухары аньыыга киириэххит… Кырдьаҕаһа ирдээн туран син биир эһиэҕэ!!! Кини – Улуу Кырдьаҕас!!! Аҕаас, көр бу, тугу кэбилэнэ туралларын, киһини истиэх үсээҥилэр үһү дуо… Кыайтарбатылар, бэйэҥ дьаһайаргар тиийэҕин… Аҕаһым барахсаны илдьэ бараары кэлбиттэр, биһиги хайдах буоларбытыгар кыһамматтар. Искит тыырыллар, салгыҥҥыт тахсар дьон буоллугут быһыылаах… – диэн иччилээх баҕайытык сарылаамахтаан хаалла.
Сүүһүнэн охсуллан хаан-билик буолбут Дьаакыбы үөһэ бырахтылар. Тойоттор, сиргэммиттии сирэйдэрин мырдыҥната-мырдыҥната, түргэнник оройуоҥҥа илдьэн «оннун булларалларыгар» сорудахтаатылар. Хаарбах ГАЗик массыына суоппара хап-сабар илиитэ-атаҕа кэдэрги кэлгиллибит оҕонньору сарылаппытынан таҥнары тиэйэн «эргиллибэт сиригэр» илдьэ барда. Дьаакып ити сэттээх быһыытын кэнниттэн халлаан тоҕо эрэ суһаллык хараҥаран барбытыгар кэлбит дьоммут ытырыктатан ылбыттара эрээри, саҥаны, биллибэти арыйыы абылаҥа баһыйбыта, онон хаһыыны тохтотор туһунан санааны куойаларыгар-маҥкыларыгар даҕаны оҕустаран көрбөтөхтөрө. Балаакка тардынан, үлэлээн үлүмнэһэн барбыттара.
Дьаакыбы «бэйэтин балыыһатыгар», ол эбэтэр «иирэр бараахха» туттаран, «оннун булларбыттара». Кыыллара турбут олохтоохтору соһуччу кэлбит этиҥнээх ардах эмиэ түргэнник «оройдорун алларан» үрүө-тараа ыспыта. Уопсайынан, түүр омук эрэ барыта былыыр-былыргыттан этиҥтэн, чаҕылҕантан олус салларын элбэҕи аахпыт дьон бэркэ билэллэрэ уонна ити «научнай факты» бастакы этиҥ кэнниттэн эт харахтарынан көрөн бигэгэппиттэрэ.
Ол былыргы киһи уҥуоҕуттан тугу, кими хостообуттарын биһиги дьоммутуттан ким даҕаны билбэккэ хаалбыта. Арай оройуон тойотторо тугу даҕаны саҥарбаттар, кими даҕаны кытта айах атан кэпсэппэт буолан, ол түүн арыаллыахтаах дьоннорун сир-халлаан икки ардыгар быраҕан, төттөрү тахсыбыттара иһиллибитэ.
Киһи хабахтаах хаан
Ыарахан таһаҕаһы тиэммиттии түөрэҥниир бөртөлүөт, тойон ыҥырыа курдук дыыгыныы-дыыгыныы, иккитэ төхтөрүйэн көтө сатаата эрээри, кыайан сиртэн даҕаны өнүйбэтэ. Биир түүн иһигэр кырдьа быһыытыйбыт академик Садовников, Дьаакып муҥнаах кэбин кэтэн харааччы булкуллан хаалбыт көмөлөһөөччүтүн Ирина Алексеевна Бедрованы өтүү быанан кэлгийэн сытыарбытын дьон көрбөтүгэр балааккаттан көтөхтөрөн таһааран бөртөлүөккэ уктарбыта. Бары даҕаны уоттара-күөстэрэ умуллан, биир кэм аҕамсыйбыт хаппырыыс дьахтар курдук ытыы турар халлаан анныттан туох эрэ ынырык кистэлэҥи саһыаран сытар атыҥырас сиртэн тэскилии охсуохтарын баҕарар курдуктара. Ол эрээри аймаммыт иэстэбилэ суох хаалбат… Барыта кэмин кэтэһэн, астыйбыт кутургуйа курдук кутталлаахтык куутуйаланан турдаҕа эбээт…
Күндү ааҕааччым, эн бу түбэлтэни дьиҥнээхтик буолбута буолуо дии санаама, бу мин түллэҥниир мэйиибиттэн кэпсээн буолан айыллан тахсыбыт айымньы. Тоҕото эмиэ биллэр: сир-дойду кистэлэҥин төрүөтэ суох сүргэйэртэн араас буолуон сөп диэн, эһигини харыстаан, «атыттартан» араҥаччылаан суруйдум.
Мантан инньэ, чараас тириилээхтэр, сэрэнэн ааҕыҥ. Эккит тардар буоллаҕына, салгыы ааҕымыаххытын даҕаны сөп. Мин атын аартыгы арыйан эрэбин…
Хаһылыччы көрбүт хааннаах харахтаах халлаан, сарыы таҥаһы тырыта тыыппыт курдук дьикти өҥнөнөн, дьон үрдүгэр таҥнары тараадыйан турда. Ардах астыахча астыбакка, аҕала сатаан саккырыыр. Соҕуруу сорсуннаах халлаан инчэҕэй эттээҕи ытарчалыы ыбылы ылар хахсаат тыалынан, хаһыырбахтыы ытыыр.
Содуомнаах бииһиттэн айдарыылаах суолланар аартыга арыллыбытын, бу уу ньулдьаҕай уҥуохтаах, саллайар бастаах, иэгэйэр икки атахтаах түүлүгэр даҕаны баттатан көрбөккө утуйан оҥторо сыттаҕа… Кэлиэхтээх кэлбит курдук, уһуктуохтаах уһуктубут курдук… һи-һи… һа-һа… Киһи күлүөх, алыс да кырабыт, алыс да бардаммыт… Тыһыынчанан даа сыллар киһи эрэйдээх киһиргэһин билэ-билэ кирсин быһа охсубатаҕа тоҕо бэрдэй… Мин эрэ баарбын диэн түөһүн тоҥсунан көстүбэттэри көҕүтэрин көлбөх мэйии хантан билиэй? Киһи хабахтаах хаан эбээт… Тс-с-с… Чуу-у… Туох эрэ тыаһыыр… Ким эрэ бэлиэр кэлбит… Аны кэлэн мин көмүскүүр кыаҕым суох, арай, кулгаах-харах буоламмын бу үрдүгүтүгэр тураахтыыбын… Тс-с-с… Иһэр!!!
«Уччуу-учча… Тириибин хастаатахтара сүрүккэтиэн, уубун улдьуттахтара абаккатыан… Аҕаа!!! Аҕаа!!! Атаҕастаатылар!!!» – диэн ынырык сипсийэр саҥаттан Ирина тымныы балааккатыгар уһуктан олоро түстэ. Хараҥаҕа ачыкытын булаары сири харбыаласта. Тыал балааккатын сыыһын көтүтэн барыахтыы тэлибирэтэр. Илиитэ тымныы тимири харбаата. Ачыкыта эбит. Ылан кэттэ. Хаһан даҕаны билбэтэх амырыын тыыннаах айылҕата атыҥыраабыттыы суостаахтык иһийэн турарыттан Ирина куттаҕаһа суох бэйэтэ куйахата күүрбэхтээтэ. Өтөр билбэтэх тымныы сүүрээнэ этин бүүрүтэ харбыалаата. Санаатыгар, киниттэн ураты тыынар тыыннаах бу хараҥа сис ортотугар ордубатах курдуга. Дьахтар түөрт атах буолан тиийэн, дьоно баалларын-суохтарын билээри балааккатын аанын сэгэтэн көрдө. Күүстээх тыалтан түөрэҥнэһэ мөхсө турар балааккаларга ким даҕаны баара биллибэт. Арай, боруҥуй хараҥаттан күлүгүрэн көстөр хара мастарга тураахтар лаглаҕай курдук түһэн олороллор. Ити таайтарыылаах хараҥа үөһүттэн тураахтар, «туох буолар эбиккин» диэбиттии, өлбөөркөй уоттаах харахтарынан кинини кэтииллэр. «Түүн тугу манаан көппөккө олорор баҕайыларый? Кыш!!!» – илиитинэн сапсыйан үргүтэн көрдө. Туһа тахсыбата, олорбуттарын курдук олороллор. Хантан эрэ кэлэр дьикти тыын Ирина сүрүн баттыы бүтүн бэйэтин хам кууста. Тулуйбата, төттөрү төкүнүйэн тиийэн суорҕанын түөһүгэр сөрүү харбаан олордо. Хараҕар хаһа сылдьар муустаах ииннэрэ ыҥырардыы хараара аҥхайан көстөн кэлэ турар. Кулгааҕар ким эрэ, иччилээхтик бабыгырыы-бабыгырыы, «учуу-уччаа-а.., ыччыы-ыччаа-а…» диэн сибигинэйэрэ тыал тыаһын баһыйа сипсийэр. Дьахтар тулуйарыттан ааһан ойон турда даҕаны, таһырдьа ыстанна. Ойбутун күүһүттэн балаакка айаҕын сабардаабыт хамсаабат истиэнэҕэ сүүһүнэн сааллан тиэрэ таһылла түстэ. Өр сыппата, өйдөнөн кэллэ. Төһө да ииримтийэ куттаннар, үөһэ хантас гынан көрдө. Дьэ, доҕоор, иннигэр хара тыа хардаҥ маһын саҕа баараҕай, уус тыллаах ситэн ситэри ойуулаабат амырыын дьүһүннээх, сытыйан тырыта барбыт сарыы арбаҕастаах, сирэйигэр-хараҕар саба арбайан түспүт атыыр сиэлинии күрэҥсийбит астаах, үйэлээх сааһыгар ынырык даҕаны түүлүгэр көрбөтөх арбах ойууна түөлбэ күөл саҕа дүҥүрүн таҥнары тайахтанан, хайа тааһыныы саба барыйан турар эбит. Ирина киһи куйахата күүрүөх өлөрүнэн өрө чыскыйа түстэ. Киһитэ ымыр да гыммата, арай, араҕас тиистэрин килэтэн ынырыктык ырдьыгынаата. Онуоха дьахтар өй киирбитинии умса түстэ даҕаны, «саһар сирим манан эбит» диэбиттии, хара буору хаһан бурҕаҥнатан барда.
Лев Давидович Сергей Рашвеллыын Ирина өлөр хаһыытыттан ис таҥастарынан эрэ балааккаларыттан ойон тахсан, бадарааҥҥа халтарыйа-халтарыйа дьахтар ыҥыранар сирин диэки баатыйаластылар. Көрбүттэрэ, Ириналара бүтүннүү бадарааны бүрүнэн балааккатын иннигэр хаһыллыбыт оҥкучахха булумахтана сылдьар. Икки өттүнэн инчэҕэй буор өрө ыһыллар.
– Ирина Алексеевна… Ирина!!! Туох буоллуҥ, тохтоо!!! – хайыы-сах тугу даҕаны истибэт буолбут бураллыбыт астаах дьахтарга үрдүгэр саба түстүлэр.
Аны дьахтардара, сыыһа туттаран, сарылыы-сарылыы хаһыы буола турар сирин диэки тэбиннэ. Утуйа сыппыт дьон уһуктан, балааккаларыттан өҥөҥнөстүлэр.
Ирина:
– Тымныы… Кини тоҥор… Кинини ириэриэххэ наада… Кырдьаҕаһа кэлбит!!! Миигин ыҥыраллар… – дии-дии тиийэн, оруобуна Дьаакып муҥнаах курдук ииҥҥэ төбөтүн оройунан хойуоһунна.
Инньэ гынарын кытта, ыҥырыа уйата ыһыллыбытыныы, атыыр ампаалык тоҕо тардыллыбат дуо… «Иирэр бараах» ыарыһахтарыттан итэҕэһэ суох бас баттах барбыт дьон, ис таҥастарынан таһырдьа ойуоккалаһан тахсан, Иринаттан хаалсыбаттык аймана-аймана, хаһыы буола турар сирин диэки тэбиннилэр. Саамай кэнники аттаан тахсыбыт маҕан баккылаах Кауфман уһун атахтарын ыраах-ыраах уурталаан дөбөҥнүк ситэ баттаталаан, мас лабаатыныы уһун илиилэрин быластаан иини бүөлүү иннилэригэр турунан кэбистэ. Харахтарын үүтэ көстүбэт буола бугуһуйбут дьон, киниэхэ кэтиллээт, ууларыттан уһуктубуттуу өйдөнөн кэллилэр. Уоруйахтара тутуллубут оҕолор курдук мулук-халык тутта-тутта, сукуһан турдулар. Дьиктитик кыыллара турбут дьон уоскуйбуттарын кэннэ, иин түгэҕэр орулуур-сарылыыр Бедроваларын бэрт эрэйинэн хостоон таһааран, балааккатыгар уктулар.
– Кэлбит диибин дии… Итиннэ, таһырдьа сылдьар!!! – Ирина уоскуйбакка часкыйбахтыыр.
Дьон тулуйарыттан ааһан, хаһан эрэ наука кандидата буола сылдьыбыт, билиҥҥитэ харааччы булкуллан хаалбыт дьахтары өтүүнэн хамсаабат гына хам кэлгийэн кэбистилэр.
Ити кэмҥэ Дьокуускайтан кэлсибит уонна көмөлөһө сылдьар олохтоох сахалара саҥата суох тыас хомунаат, куотан-сүтэн хааллылар. Ньиэмэстэрэ эмиэ куттанан арбы-сарбы буолан эрдэхтэринэ, элбэх сырыыны сылдьыбыт Кларк Кауфман: «Уотта оттунуоҕуҥ», – диэн сэргэхситтэ. Маннык түбэлтэҕэ санааны түһэрдиҥ даҕаны, бүтэргин кини бэркэ билэрэ. Күнүс чөмөхтөөбүт мастарын умата сатаатылар даҕаны, инчэҕэйиттэн эбитэ дуу, тыалтан эбитэ дуу, умайан быстыбата. Аттыларыгар, балаакка иһигэр Ирина өлөрүнэн кэмнэнэрэ кими уоскутуой? Ити барыта таайыллыбат ииримтийиинэн куттаммыт дьон өйүн дьэбиннээх тоһоҕолуу дьөлө үүттүүрэ.
Саҥа уоскуйуох курдук буолан эрдэхтэринэ Марк диэн поляк уол:
– Көрүҥ эрэ, онно тыа саҕатыгар туох эрэ сылдьар… – диэн, титирэс буолбут тарбаҕынан тыа саҕатын диэки ыйа-ыйа, сибигинэйдэ.
Бары тута дьиэгэниспит харахтарын ол диэки хатаатылар.
– Ынах буолуо, тоҕо куттуугун?! Чэ, хамсанан иһиҥ! – тойонноро сөбүлээбэккэ кытаанахтык дьаһайда.
– Ынах мас саҕа үрдүктээх буолар үһү дуо, мин албыннаабаппын ээ… – уол төбөтүнэн бырахтарбыт Бедроваҕа майгынныан баҕарбата.
– Улахан эбит, тыаҕа араас баар буолуон сөп, тураах көппүтэ буолуо. Ол диэки көрүмэ даҕаны, бүтэр! – Кауфман бөлөҕүн хаартыскаҕа түһэрээччитэ Стив, төһө да этэ тардыалаатар, тойонун өйөөтө.
Бэрт эрэйинэн кутааларын отуннулар. Бары онно иттибитэ буола, иннилэрин-кэннилэрин кэтэнэ сырыттылар. Чахчы, ити үлүгэр кэнниттэн ким утуйуой?
Илин атах суолун кэлин атах сиппэт
Саха сирин күһүҥҥү халлаана сүрэҕэлдьээбиттии бытааннык суһуктуйа сырдаата. Чыычаах ыллыахтааҕар тураах даҕаны хааҕырҕаабат дьикти чуумпута дьон түспүт санаатын көтөҕөр баҕата суох. Киҥэ-наара холлубут Садовников рациянан оройуон комутаторын кытта ыйдаһан-хайдаһан, бөртөлүөт ыыталларыгар модьуйда. Соҕурууттан кэлбит учуонай дьахтары манна дьон көрүүтүгэр хаалларар табыгаһа суох этэ, онон «бэттэх кэлиэр» диэри Дьокуускайга ыытар санааланнылар. Сотору бөртөлүөт кэллэ эрээри, кыайан көппөтө. Туох эрэ биллибэт күүс аллараттан дьаакыр курдук ыга тардан сытара. Хаста даҕаны холонон көрөн баран, летчиктар үөхсэ-үөхсэ кабинкаларыттан түстүлэр. Аны түүнү быһа түспүт ардах буор суолу тыҥырахтаах даҕаны тирэммэт гына бадарааннаан кэбиспит, онон көмөҕө көлө кэлэрэ эмиэ сабаҕаламмат буолла. Ити кэмҥэ Ирина сылайан дуу, өйүн сүтэрэн дуу, хамсаабакка биир сири тобулу одуулаан сытара. Көлө суоҕунан кинини чугас даҕаны дэриэбинэҕэ илдьэллэрэ уустугурбута. Хойутаан түспүт күүстээх тыал тыа мастарын умса кулуох суугунуу-куугунуу турара, биир өттүнэн сотору суол сараҕыйарыгар эрэли үөскэтэрэ. Иринаны бөртөлүөттэн хардаҕас мастыы көтөҕөн таһааран, балааккатыгар төттөрү сытыардылар. Халлаан туругуттан тутулуга суох үлэ барыахтааҕын быһыытынан, ыарыһахтарын маната Садовников көмөлөһөөччүтүн Сергей Рашвелы хаалларан баран, хаһыыларын диэки сукуҥнастылар.
Иин эркиннэрэ олус уустуктук, сүүнэ тиит мастарынан ампаардыы тутуллан тахсыбыт. Онно үс-түөрт киһи холкутук хамсанар. Ортотугар киһи куустаҕына илиитэ ылбат суон маһынан оҥоһуллубут саркофаг оройо быган турар. Саркофаг ханан даҕаны аһыллар айахтааҕа көстүбэт. Археологтар үлүмнэһэн үлэлээн бараллар. Бүгүн бу саркофагы түгэҕэр тиийэ, тугун даҕаны таарыйбакка хаһан түһүөхтээхтэрэ. Күн ортотугар диэри балачча үлэлэстилэр. Тыалыран дьайҕарыах курдук буолбут халлаан эмиэ балаҕыра өлөн кэллэ. Эбиэттээн баран турууларыгар бытыгыраччы ардаан барда.
Стив кэлиэхтэриттэн хамсаабакка олорор тураахтары хаартыскаҕа түһэрээри тыа диэки хаамта. Иккитэ-үстэ чап гына түһэрэн баран, табыгастаах сири булаары кэннинэн чинэккэлээн эрдэҕинэ, көстүбэт илии сабырҕаҕыттан харбаан ылла да, орто тиит үрдүгүн саҕа үөһэ быраҕан кыыратта. Уол сарылаабытынан көтөн тиийэн, этиҥ сарадахтаабыт куруҥ маһыгар сиһинэн батары түстэ. Өйүн сүтэриэн иннинэ хараҕар салгынтан аарыма арбах ойуун төрөөн тахсаат, саба түһэ сылдьар баттаҕын силэйэн муус харахтарынан уол тиһэх көрүүтүн иччилээт, сүттэ.
Дьон өрө мэҥилэһэн кэлбиттэрэ, Стив этиҥ охсубут маһын адарайыгар атыллан хаанынан уста сытара. Хаан, куруҥ маһы ытыы турардыы кыһыл кыраасканан сотон, алларааҥҥа тиийэ сүүрүгүрэ тохторо. Сөхпүттүү быччаччы көрөн турар Кларк Кауфмантан дьон тугу эрэ ыйытардыы одууластылар. Киһилэрэ чыпчылыйан даҕаны көрбөккө, кытаанахтык уолу мастан усталларыгар дьаһайда. Күн аҥаарын быһа бодьуустаһан, Стив өлүгүн мастан дьэ арааран түһэрдилэр. Садовников эмиэ рациятын кытта өрө мадьыктаһан, күөмэйэ бүтүөр диэри үлтү үөгүлэһэн, балаһыанньаны куоракка биллэрдэ. Ыыппыт бөртөлүөттэрэ алдьанан кыайан көппөккө олорорунан сибээстээн, өссө атын бөртөлүөт ыыталларыгар кытаанахтык модьуйда. Бүтэһигэр бу дьыала чып кистэлэҥ буоларын хаста даҕаны хатылаата. Чахчыта, Кларк Кауфман даҕаны, Лев Давидович даҕаны бачча саастарыгар диэри араас археологическай хаһыыларга сылдьыбыттара эрээри, манныкка түбэспиттэрин өйдөөбөттөр этэ. Төһө даҕаны салынналлар, идэлээх дьону айылҕа маннык көстүүтэ өссө ордук имэҥирдэрэ, онон эбитэ дуу, кэлбит соруктарын толорбокко барар былааны кинилэр саамай бүтэһик уочаракка туруораллара. Садовников соҕотох даҕаны хаалар түбэлтэтигэр, бу дьикти булууттан аккаастанар санаата суоҕа. Тоҕо диэтэххэ, наукаҕа маннык арыйыы ордук сыаналанарын бэркэ билэрэ. Академик икки уларыйбат бириинсиптээҕэ: бастакыта, өлүү-сүтүү хаһан баҕарар баар буолуоҕа, онтон улуу арыйыы үйэҕэ биирдэ түбэһэр. Дьиҥэр, сиэртибэ баар да буоллаҕына, ол арыйыы историятыгар улахан оруолу оонньуо суохтааҕа. Ити, улуу арыйыы тыынын уйбакка, төбөтүнэн бырахтаран мэһэй буола сытар дьахтар даҕаны, ити өлбүт хаартыска түһэрээччи уол даҕаны аҕыйах сылынан умнуллуохтара, оттон айылҕа күүһүн салайа сытар тыһыынчанан саастаах сэдэх булуу, баҕар, киһи аймах дьылҕатын уларытыаҕа турдаҕа. Иккиһинэн, киһи аймах айылҕа биллибэт күүһүн иҥэриммит сүдү дьоно чахчы баар буола сылдьыбыттара буолуо дуо диэн саарбахтааһынын өһүлэр, муҥура суох идэтигэр бэриниилээх Сибиир киһитин өһөс майгыта. Онон Садовников отучча сыл устата аан дойду учуонайдарыгар дакаастыы сатаабыт сырата дьэ олоххо киирэр кыахтаммытыттан муҥура суох үөрэрэ эрэ. Чэ, итинник санаалааҕа, сыалын ситиһэр туһуттан тугу баҕарар сиэртибэлиэн сөптөөх, туспа дьиэктээх учуонай киһи. Ити иһин Садовниковы бу буола турар быһылааннар букатын куттаабат, чаҕыппат этилэр.
– Кларк, эһиги кэлэр бөртөлүөтү кытта төннүөххүтүн сөп, мин маннык арыйыыттан аккаастанан, саакка киирбэппин, бэйэҥ өйдүүгүн, – диэт, хойгуотун туппутунан хаһыытын диэки хаамта.
Садовников Кауфман кинитээҕэр алдьархайдаах булчут буоларын хантан билиэй? Кларк маннык арыйыыттан аккаастаныан кэриэтэ, моҥнон өлүө. Аан дойдуга аатырбыт учуонай кэлээт, биллэн турар, кинини, Кларк Кауфманы аар-саарга аатырдар, аатын билбэт гына байытар арыйыы дьэ тосхойбутун тута таайбыта. Оттон ити буола турар быһылааннар кинини саарбахтааһынтан эрэ босхолообуттара. Өссө бу «улуу ньиэмэс» өйүгэр тугу буһара сылдьарын, хаһыы түмүгэ хайдах буолуохтааҕын уруһуйдаабыта ырааппытын көнө муҥутаан Садовников хантан сэрэйиэҕэй? Кини көрдөҕүнэ, омуга кыра оҕолуу үөрэр-көтөр, куттанан кубарыйар эрэ. Ол барыта сирэйи саптыныы буоларын чиэһинэй сэбиэскэй киһи эрэйдээх таайбата өйдөнөр. Кларк, сымыһаҕын быһа ыстаат, кыра лаппаакытын туппутунан, киһитин кэнниттэн түһүнэн кэбистэ.
Ити курдук сүдү булуу бастакы историята биир түүннээх күнүнэн айыллыбыта уонна ымпыгар-чымпыгар тиийэ икки учуонай күннүктэригэр суруллубута.
Илдьит сааппат, тэҥсик куттаммат, кэлбит килбигийбэт
Төһөнөн дириҥник түһэн иһэллэр даҕаны, саркофаг сир анныттан үүнэн тахсыбыт курдук дириҥээн, модьураан испитэ. Ол аайы икки учуонай дьиктиргииллэрэ улаатан, харахтарын уота чаҕылыҥныыра элбээбитэ. Иин иһигэр хантан кэлбитэ биллибэт сүүнэ тиит мас аллараа мутугунан быһа кэрдиллэн, үөһээ өттүнэн көмүскэ майгынныыр тимиринэн иэгэйэр икки атахтаах хамсатан көрбөт гына хаппахтанан турара. Хаппах уотунан сиэтиллэн дуу, аалан дуу дьикти бэлиэлэринэн бэчээттэммит уруһуйдардааҕа. Аллараа өттүнэн хайаан даҕаны хайаҕастаах буолуон сөп диэн модороон умнаһы батыһа түһэн истилэр. Лев Давидович уутугар-хаарыгар киирэн үлүһүйэн үлэлии сырыттаҕына, Михаил Невиннай (саамай таптыыр, эрэнэр үөрэнээччитэ) кэлэн өттүккэ аста:
– Бу муударайдарын, аарыма тиити ортотун хаһан укпуттар. Бу мас силиһигэр тиийиэхпитигэр диэри төһөнү ыраастыырбыт буолла, балачча үлэлэһииһикпит ээ. Эн урут манныгы көрбүтүҥ дуо?
– Суох… Маннык баара буолуо диэн санаабат даҕаны этим. Миигин ордук ити аһыллыбат хаппах дьиктиргэтэр. Хантан манна итинник дьулаан оҥоһук кэлэн хаалбыта буолла, адьас космическай таһымнаах буолбат дуо? Өссө тугу көрдөрөн иһэр… – Садовников долгуйбута кылгас-кылгастык тыынан саҥарарыттан биллэрэ.
Ити икки ардыгар саркофаг анараа өттүгэр хаартыскаҕа түһэрээччитин сүтэрбит Кларк Кауфман, бэйэтэ тугу эрэ түһэрэн чабырҕатара иһилиннэ.
– Баран көр эрэ, ити фашист уола ыйытыыта суох тугу түһэрэрий? – Лев Давидович, сөбүлээбэтэхтии бөппүрүөскэтин туора силлээт, көмөлөһөөччүтүн дьаһайда. Кини Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа буоларын быһыытынан, ньиэмэстэри кыр өстөөхтөрүнэн ааҕара уонна «фашист» диэнтэн атынынан ааттаабат этэ. Ол эрээри бу күннэргэ өстөөҕүн кытта бииргэ, иирсибэккэ үлэлии сылдьарын бэйэтэ даҕаны бэркиһиирэ. – Биһиги даҕаны ити Гитлер халабырдьыттарын курдук аппарааттардаахпыт буоллар, төһөлөөх абыранар этибит? Суоҕа бэрт буоллаҕа дии, – Садовников өрө тыынан кэбистэ. Чахчы, ньиэмэстэр биһиги учуонайдарбыт үйэлэригэр харахтаабатах араас тэриллэрин илдьэ кэлбиттэрэ барыларын сөхтөрбүтэ. Кинилэр онон мээрэйдээн, көмүү төһө киэҥ сири ыларын, туох булкаастаах сиргэ сытарын, барыллаан хас саастаах буолуохтааҕын, ханнык эттиктэн оҥоһуллубутун, чэ уонна биһиги билбэт дьиктилэрбитин суоттаан, оҥорон таһаараллара. Оннооҕор саркофагы көҥдөй көрөн туох баарын быһаарар рентген аппараат кытта баара да, бу саркофаг онно бэриммэтэҕин түмүгэр, мээрэйдиир уол бастакы күн аккаастаммыта. Онон күн сырдыгынан уонна уокка холбонон ыспыыскалыыр хаартыска түһэрэрдээх эрэ биһиги дьоммут, ымсыыраллара элбэх буолаахтаатаҕа дии. – Эмиэ даҕаны сэриигэ кыайбыт курдук этибит, сайдарбыт бытаан дуу, акаарыбыт итиччэ дуу… – Садовников муннун анныгар ботугураамахтаата.
– Кэлэн көрүҥ эрэ! – Кларк саҥата ньамалана түстэ.
Михаил уонна Лев Давидович онно ыстаннылар. Суһуктуйбут арҕаа халлаан борутар сыралыгар дьикти хартыына арылынна: үөһээҥҥи люк курдук эрээри ааҥҥа майгынныыр ньолбоҕор арка бадьымах курдук биллибэт бэлиэлэринэн суруллубут оройо буор анныттан үйэлэри билиммэккэ күлүмүрдүү кылбачыйан тахсан эрэрэ көстө түстэ.
– Быһыыта, киирэр хайаҕаһа дуу? – Лев Давидович сэрэнэн уруһуйдары имэрийдэ. – Сиргэ үөскээбит буоллаҕына, мантан ордук бастыҥ тимири бачча сааспар диэри көрө иликпин. Кыһыл көмүс бииһин курдук, эмиэ даҕаны… – бэйэтин тылын бэйэтэ итэҕэйбэтэхтии, буор-сыыс буолбут тарбахтарынан кэтэҕин тарбанна. – Биири чуолкай билэбин, бу скиф даҕаны, грек даҕаны бэлиэлэрэ буолбатахтар. Эн туох диигин, Египет пирамидаларын хаһыытыгар сылдьыбыт киһи?
Кларк тугу даҕаны этиэн булбатах киһилии саннын ыгдаҥнатта, илиитин нэлэҥнэттэ:
– Онно манныгы көрсүбэтэҕим, санскрит даҕаны буолбатах… Көҥүллүүр буоллаххына, Берлиннээҕи лабораториябыттан эксперт ыҥыртарыахпын сөп… – киһитин диэки саарбахтаабыттыы көрөн туран саҥарда.
– Суох! Бүтэрэн баран толкуйдуохпут. Билигин аллара өссө туох баарын билбэккэ сылдьан, айдааны тартахпытый. Бэйэҥ билэҕин, «булчуттар» сур бөрөтөөҕөр элбэхтэр, – Лев Давидович оонньуурун былдьатан эрэр оҕо курдук өрө хабылла түстэ. Киһитэ, «эппэтэҕим дуо?» диэбиттии, эмиэ илиитин нэлэс гыннарда.
Халлаан лаппа хараҥарбытынан сибээстээн, бүгүҥҥү үлэлэрин түмүктээтилэр.
Барар сир баҕана үүтэ,
кэлэр сир кэлии үүтэ…
Балааккаларын туруорбут сирдэригэр кэлиилэригэр ардах түспүтүн курдук курулаччы кута турара. Иринаны маныы хаалбыт Сергей ханна да көстүбэтиттэн Лев Давидович ытырыктата санаан, быһа балааккаҕа ааста. Балаакка таҥас сабыытын арыйаат, төттөрү саба тарта. Үмүөрүһэн турар дьон диэки эргиллиитигэр, уҥуохха харбыт киһилии хараҕа дьүккэтиттэн тахсан барыахтыы бүлтэҥниирэ. Садовниковы халбарыччы анньан, балаакканы арыйа баттаабыттара, муннукка ийэттэн төрүү сыгынньах дьахтардаах эр киһи куустуһан олороллоро. Кинилэр амырыын алдьархайтан ииримтийбит харахтарынан балаакка аанын одуулаабыттар. Хайыы-сах бөһүйбүт эттэрэ, былыргы үйэтинээҕи өлүк курдук мырчыста хаппыта боруҥуй хараҥаҕа көҕөрөмтүйэн көстөрө. Отуттарыттан эрэ тахсыбыт эдэр дьонтон өлүү амырыын тыына, таммах даҕаны хааны хаалларбакка, эттэрин-сииннэрин супту эмэн ылбыт курдуга. Арай куттал бэчээтэ олорон хаалбыт харахтара, адаарыччы турбут баттахтара бу хамсаан кэлиэхтии түгэн быстыҥа буолан олороллоро. Муҥнарынан аппыт айахтарын сөрүөстэ таппыт уостара: «Абырааҥ!!!» – диэн хаһыытыыр курдуктара.
Кларк уолуйбата, ойон тиийэн Сергей Иринаны кууспут илиитин тутан көрдө, онтон кэдэриҥнии-кэдэриҥнии харахтарын ытыһынан сабыта тутта.
Бу иэдээннээх быһылаан лааҕырга санаа бүтэһиктээхтик холлуутун үтэһэтин толорбута. Кутталларыттан үүнэ-тэһиинэ суох барбыт дьон тойотторун үрдүлэригэр ый-хай кытаанаҕын түһэрбиттэрэ. Кауфман уонна Садовников дьон ыххайыытыгар кыайан хардарбакка, саҥата суох соҥуоран тураллара. Билиҥҥэ диэри туга алдьаммыта биллибэккэ олорор бөртөлүөт летчиктара абаккаран, сэптэрин маһынан кулууллара. Утуйартан, аһыыртан аккаастаммыт дьон мас төбөтүгэр эриллибит таҥаһы умата-умата, балааккалары тула хаамсаллара. Саһан сылдьар өлөрүөхсүтү өһүргэтэн тутуохтуу, араастаан үөхсэллэрэ. Тойотторун дибдийэн туран атын көлө ыҥыртара сатаабыттара даҕаны, туох да ааттаах айанныыр аартыга арыллыбат ардаҕа буолан, аккаас ыла олорбуттара. Дьэ ити курдук сабардаан турар алдьархай көмүскэлэ суох дьон эрэйдээхтэри хааннаах хааһах түгэҕэр хам хаайбыта. Муҥур уһукка тиийбит дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта бу өлөрсүөхтүү ардырҕаһан баран, тэҥнэһиэхтэрэ дуо, тойотторун төгүрүччү көрбүттэрэ.
– Бу үлүгэр буолбутун кэннэ бары биир киһи курдук буолуоҕуҥ. Ким даҕаны соҕотоҕун харыс сири хамсыыра табыллыбат, бииргэ тутуспутунан сарсыҥҥы күнү кэтэһэбит! Туох эрэ биллэр ини… – диэн, икки киһитин сүтэрбит Садовников бэйэтигэр эрэлэ суох дьаһайбыта буолбута. Кини бу быһылаан төрүөтүн сэрэйэрэ эрээри, дьон санаатын түһэримээри тугу даҕаны быктарбатаҕа. Арай, «ханна эрэ чугас өлөрүөхсүт чуҥнуу сылдьар буолуохтаах…» диэн сотору-сотору муннун анныгар киҥинэйэрэ.
Хойутуу чугас дэриэбинэ Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Чохооһоп тылбаасчытынаан ыһык аҕаллылар. Тугу даҕаны сэрэйбэккэ мичээрдээн тиистэрэ килэһэр олохтоохторго кыыллыйбыт дьоно үрдүлэригэр түстүлэр. Учуутал Охонооһойоп үөхсүү быыһыттан арааран истибитин тойонугар тылбаастаан биэрдэ.
Бу күннэргэ нууччалыы билбэтиттэн улахан эрэйи көрсө сылдьыбыт Чохооһоп, ону истээт, чугурус гына түстэ:
– Мантан бараллара буоллар ордук буолсу дуу? Былыр бу дойдуга аҕаспыт Улуу Кырдьаҕас аҕатынаан олорбуттара үһү диэн кэпсииллэрэ. Ол ааттаммат Кырдьаҕастарбыт кистэммит буордарын ыскайдыы сырыттахтара дуу? Бу иэдээни, мин сэрэйбитим оруннаах буоллаҕына, амырыын алдьархай айаҕа аһылыннаҕа диэн кэбис… Аматына тэскилии охсуох! – диэн бордурҕаата.
Кини эппитин дьыалайдаабат буолбут дьон мантан куота эрэ охсуохтарын баҕараллара, онон ханна да буоллун барсар санааларын эттилэр. Садовниковтаах Кауфман харыс да сири хамсаабаттарын биллэрэн, дьиппиниһэн олордулар. Үс киһи өлүгүн тиэммит бөртөлүөт букатыннаахтык көппөт дьылҕаламмытын туоһулуу, уу чаккырас буола илийбит летчиктар үөхсэ-үөхсэ тимир холбуйаларын таһааран ыһан талыгыраталлара. Биһиги дьоммут өлбүт дьону көрөртөн кыккыраччы аккаастанан, туох баар «партийнай хатарыыларын» умнан, тыыннарын тэскилэтэргэ тиэтэйдилэр. Куһаҕан ыарыыга сыстыахпыт диэбиттии, барсаары тарапачыһар дьону түҥнэритэ силэйэн, аттарын сиэппитинэн тыаҕа түстүлэр. Дьон батыһан көрдүлэр эрээри, ат хаамыытын хантан ситиэхтэрэй, сотору бадарааны сотолоругар диэри кэһэн, дьиэ көтөрө төннө турарыныы, лааҕырдарыгар саппарыһан кэллилэр.
Ити икки ардыгар түүн ыраатан, ытыс таһынар ыас хараҥа бүрүүкээтэ. Ньиэмэстэр улахан балааккаларыгар мустан, утуйардыы оҥоһуннулар. Балаакка ааныгар Кауфман харабыллыырдыы тэринэн, олорунан кэбистэ. Лев Давидович чохороон сүгэтин туппутунан аттыгар бүк түстэ. Дьон арыый уоскуйан, утуйан бардылар. Кларк бу иэдээн төрүөтэ буолбут хаһааҥҥы эрэ үйэтинээҕи Улуу Кырдьаҕаһы хараҕар оҥорон көрө олорон, нухарыйа быһыытыйан эрдэҕинэ, киһи этин сааһын дьаралытар тымныы салгын аттынан ааспытыттан оройго оҕустарбыттыы уһукта биэрдэ. Хантан да суоһуура биллибэт куттал бүтүн бэйэтин бүүрэ харбаан, саҥата иһиттэн даҕаны тахсыбат буолбут:
– Л-Лэп Дав… Уһугун! Ту-ту… туох эрэ киирдэ… – куттанан салыбырас буолбут илиитинэн банаарын харбаата. Ким даҕаны саҥарбат. – Лев Давидович!!! – Кларк ыксаан, киһитин ыарыылаахтык ойоҕоско аста.
– Билэбин, айдаарыма… Көр… – Садовников сибигинэйдэ.
Көрөн олордохторуна балаакка иһэ хойуу туманынан туолла. Киһи тыына бурҕачыйар тымныыта утуйан буккураһа сытар дьону хаар кырыанан бүрүйдэ. Ол тымныы тыын оргуйар ортотугар салгынтан амырыын күлүк төрөөн таҕыста. Көхсүгэр ыаҕастыы ыйаммыт тимир кыаһааннара суостаахтык кылырҕаан, күлүк сыыйа уларыйан сириттибит-тырыттыбыт сарыы арбаҕастаах атыыр ойууҥҥа кубулуйда. Хойуу туман чөмөх-чөмөх арахсан, бөрөҕө майгынныыр аарыма аһыҥастаах кыыллары төрөтөн таһаарда. Ол адьырҕалар, ойуун балаакка үрдүн дьөлө үрэрин кытта, хааннаах аһыыларын килэппитинэн утуйа сытар дьон муос хабарҕаларыгар түстүлэр. Хаһыы-ыһыы, өй мэйдээх тулуйбат айдаана өрө хабылла түстэ. Кларктаах Садовников тутуу былдьаһан таһырдьа ыстаннылар. Лев Давидович киэр ойон иһэн эргиллэн көрбүтэ, туман үөһүттэн сиэмэх ойуун чэҥ-муус хараҕынан суостаахтык батыһа көрөн хаалла. Сүүрэн маҕыһан тиийэн өлүктэр угуллан сытар бөртөлүөттэригэр дьылыс гыннылар. Тута кэннилэригэр хаалбыт хаһыы-ыһыы ньим барда. Ииримтийэ куттаммыт дьон бөртөлүөт хатаммат тимир аанын тутааҕыттан ыбылы харбаан, бабыгыраһа олордулар.
Идэлээх идэтиттэн өлөр…
Сарсыныгар көмө бөртөлүөт, дьэ, түстэ. Куораттан кэлсибит учуонайдар үрэллэн турар бөртөлүөккэ чугаһаабакка, быһа балааккаҕа сырыстылар. Киирээт, тута төттөрү ойуоккалаһан таҕыстылар. Балаакка иһэ иин түгэҕин курдук кырыа хаарынан бүрүллэн чоҥкуйа тоҥон турара. Итиннэ-манна дьон өлүктэрэ туртаһаллар. Хайыахтарай, күөх баламах буолбут өлүктэри хостоон таһааран, бирилии турар бөртөлүөккэ симтилэр. Анараа бөртөлүөт иһиттэн өссө үс киһи өлүгүн булан көһөрдүлэр. Арай икки академиктарын булбатылар. Ардах бадарааннаабыт ыллыгынан атах сыгынньах дьон суоллара хаһыы диэки барбыттар. Батыстылар. Атах суоллара ииҥҥэ тиийиилэригэр суураллан сүтэн хааллылар. Кэлбит дьон дьиктиргиэхтэрин иһин, хаһыылара хаһан даҕаны тыытыллыбатах курдук орун-оннугар түһэн хаалбыт этэ. Арай чардаат мас кыылларыгар ыйаммыт Кларк Кауфман кыра күрдьэҕэ уонна Лев Давидович Садовников модороон хойгуота тугу эрэ кэпсиирдии тыалтан биэтэҥнэһэ тураллара.
Дьайҕаран эрэр былыттаах халлааҥҥа суос-соҕотохто этиҥ этэн лүҥсүйэрин кытта, дьон, өмүрэн ньыкыс гына түһээт, бөртөлүөттэрин диэки тэбиннилэр.
Билигин ол дойду адьас уларыйан хааллаҕа, онон, ол чардааттаах уҥуоҕу булар уустугурбут буолуохтаах. Уонна ону көрдүү да сатыыр табыллыбат. Экспедиция сүппүтүн туһунан кэлин туох даҕаны иһиллибэтэҕэ. Билигин ол быһылаан кырдьык буолбутун-буолбатаҕын дакаастыыр ыарахан, оччотооҕу дьонтон бу мин эрэ хаалбытым буолуо. Уонна ол көрөрө суох киһи кэпсээнин ким итэҕэйиэй? Оҕолоор, эһиги киһи уҥуоҕун уйгуурдубат, тыыппат буолуҥ. Ким-туох көмүллэн сытарын билэҥҥит аймыы сырыттаххытый. Туох барыта иэстэбиллээх… – эһэм, кэпсээнин түмүктээн, тураары тайаҕын көрдөөн харбыаласта.
«Чолбон» 2021 — №11
