КЫҺЫЛ СУЛУС
(Сэһэнтэн быһа тардыы)
I
Кураан. Уоттаах кураан! Алдьархайдаах сэриини кытта мэҥэһик буолан түспүтэ быйыл иккис сайына. Оттон кураан аргыһа – аһыҥа. Арҕаа – сэрии, манна – кураан, сут.
Син халыҥаата ээ диэн үөрэ санаабыт хаардара ханна баарый? Түүнүн тоҥоро-тоҥоро уулларан, тыалыран-кууһуран, өссө ыам ыйыгар да ситэ-хото тиэрдибэккэ, мэлитэ охсон кэбиспитэ. Онтон – хара хапсыыр. Бэс ыйыгар онон-манан одоҥ-додоҥ быстахтык самыырдаабыта буолбута да, ол былырыыҥҥы кураантан бырда быста куурбут-хаппыт сиргэ эмээн буолбатаҕа. Таала үрэҕин хочолоро, оҥолох-чоҥолох алаастара, туораттан киирэр от үрэхтэрэ, үрүйэлэрэ хара сааскыттан кууран-хатан, кубарыһан барбыттара. Ханныктык эмэ ас көбө бытыгыраан тахсыбыт күөҕү хайыы-үйэҕэ торолуйа охсубут аһыҥа обургу аҕыйах хонуктаах аһылык оҥосторо кэллэ. Ол уоттаах тумустаах үөн үрдүк сир күөҕүн дуомун салаан, аны күөллэр, көлүччэлэр, көҥүстэр уолбаларыгар киирэн эрэр. Күөл уолбатыгар киирэн күн сырдыгар көрдөххүнэ, хас биирдии от умнаһыгар хастыы эмэ аһыҥа үөһэ-аллара хатаастан, от сүмэһинин супту уулууллар. Дьэ үөннэр!
«Аһыҥаттан өрүсүһэн алаастарбыт, үрэхтэрбит уолбаларын оттуу охсон ылыахтаахпыт!» – диэн «Кыһыл Күүс» колхоз председателэ Николай Иосифович Тулааһынап (бар дьоно таптаан ааттыылларынан Уоһукабыс Ньукулай) колхоһун хаалбыт дьонун-сэргэтин сүһүөхтэригэр туруорбута хас да хонно.
Сүүрбэччэ киһи, үксэ оҕо-дьахтар Бэрээйи үрэҕин баһыгар оттуу тахсыбыттара. Быйыл Хомустаах уонна Тураайы биригээдэлэрэ бэрт нэһиилэ биирдии эрэ оттуур звенону туруордулар. Арай бу Иитимээйи биригээдэтэ эрэ ол Бэрээйи баһынан уонна алаастарынан икки звенонан оттуур.
Үлэҕэ киһи тиийбэт, барытыгар кыры-кырыымчык. Буолумуна даҕаны, былырыын сайын, сэрии бастакы сылыгар, уон аҕыс туруу үлэһиттэрэ аармыйаҕа ыҥырыллан барбыттара. Бу быйыл сайын бастакы пароходунан барыыга өссө уон икки киһилэрин фроҥҥа атаардылар, бииртэн биир үчүгэй, кыайыгас-хотугас үлэһиттэрин. Өссө да барыахтара турдаҕа.
Түмэппий Көстөкүүнэп звенота чугастааҕы алаастарынан оттуур. Кэбиһиигэ эр киһилэрэ диэн иккиэйэх: Түмэппийи таһынан Сээнньэ оҕонньор. Икки дьахтар от угар. Охсооччулар, мунньааччылар хас да алааһынан урутаан иһэллэр, туспа отууланаллар. Мунньууга биир ат кыраабылынан көмөлөһүннэрэллэр.
Манна кыайыгас үлэһиттэрэ диэн Түмэппий эрэ. Кырдьыга да кини оту кыдамалаан түллэҥнэтэрэ, сороҕор бугул бугуллаан элэҥнэтэрэ, туораттан көрдөххө, чэпчэкитэ сүр. Хаһан даҕаны мөлтөөбүтэ-ахсаабыта биллибэт курдук, өрүү үөрэ-көтө, үлэлээн өрө тиргиллэ, өрүкүйэ сылдьар хоһуун киһи. Ол сылдьарын былаһын тухары өрүүтүн хаһан да бараммат сонунтан сонун, араас дьикти көрүдьүөс сэһэннээх. Кими даҕаны күллэрбэккэ буолбат.
Бүгүн Тиит Тилийбиккэ кэбиһэ сылдьаллар. Кэнчээри Костялыын оҕус сиэтэллэр. Сааһынан арыый аҕа, оҕус сиэппитэ быйыл иккис сайына буолбут Костяттан Кэнчээри иһигэр толло, баһыйтара саныыр. Кини оҕуһун миинэрэ сылбырҕата, хаамтарара кудуччута Кэнчээригэ тэҥэ суох.
Кэнчээри, быйыл биир кылаас үөрэхтэнэн, бүтүн колхоз биир тутаах үлэһитэ буолбутуттан астына сылдьар. Үнүр окко баралларыгар таҥас-сап, өйүө сыыһа бэлэмнии сылдьан ийэтэ Өлөөнө улаханнык үөрбүт-көппүт быһыынан: «Оҕом хайыы-үйэҕэ улаатан, колхоз үлэһитэ буолла. Аҕабыт оннугар биир үлэһит туран эрдэҕэ», – диэхтээбитэ. Быраата Сэмэнчик ымсыыра, сайыһа хаалбыта.
Отчуттар аһылыктара диэн бэрт чычырбас, өрүү биир. Күн өрүү-өрүү Иитимээйи ферматыттан мас уһаакка сыарҕалаах оҕуһунан суорат дьалкытан аҕалаллар. Дьиэттэн кэлэр өйүө диэн өрүү хатарыллыбыт иэдьэгэй, лэппиэскэ сыыһа буолар. Окко киириигэ улахан киһиэхэ уоннуу, оҕолорго биэстии киилэ туораах бурдук түҥэппиттэрэ.
Таһыттан эбинэллэрэ диэн Сээнньэ оҕонньор Хаар Балаҕан куула күөлүн атаҕыттан туулаан аҕалар мундута. Син киэһэттэн киэһэ, иэмэ-туома да буоллар, күөстэнэллэр. Маҥнайгы күн биэс тууттан иккитигэр балай да элбэх мунду киирэн, үөрдүлэр-көттүлэр да этэ!
Киэһэ, күн киирбитин кэннэ, Сээнньэ оҕонньор илин диэкиттэн тымтайын сүгэн, тоҕо эрэ ордук ньохчоччу түһэн иһэрин көрөөт, сэрэйэ санаабыттара. Балыктарын, кэлэрин кытта бары үрдүгэр саба түһэн ыраастаан, астаабытынан барбыттара. Түмэппий үтэһэ оҥоро охсубута. Бөдөҥүн талан, көмүлүөк оһоххо Маайалаах Татыйаас үтэһэҕэ үөлэн кэчигирэппиттэрэ.
Оҕус сиэтээччи уолаттар, бугул түгэҕэ харбааччы кыргыттар, киэһээҥҥи аһылыктарын аһаабыта буолан бараннар, балык буһарын кэтэһэннэр, сылайаннар утуктаан хоҥхоҥноһо олороохтообуттара. Борук-сорукка балаҕаннарын иһигэр түмсэн, буспут, үөлүллүбүт мундуну тото-хана сиэбиттэрэ, минин иһэн бурулаппыттара үчүгэй да этэ! Ол киэһэни быһа оҕонньордорун байанайын хайҕаан тахсыбыттара.
Үлэ кытаанах. Сарсыарда оҕолор турууларыгар күн саҕахтан саҥардыы тэйэн эрэр буолар, оттон Сээнньэ оҕонньор чэйэ оргуйбута быданнаабыт буолара. Маҥнай турарга ыарахан. Ууҥ ситэ хамматаҕыттан хараҕыҥ аһыллан биэрбэт, сыстыспыт халтаһаларыҥ көһүүннүк, бэрт сыранан арахсаллар. Оронтон туран, мүлчү-халчы таҥнаат, таһырдьа таҕыстаргын эрэ сарсыардааҥҥы сөрүүн салгын сайа охсоруттан, чыычаахтар көхтөөхтүк чуопчаарар саҥаларыттан тута сэргэхсийэ, чэбдигирэ түһэҕин, Оҕустаргын тутан отуу таһыгар баайталаан кэбиһэҕин.
Эмиэ халлааҥҥа кыырпах да былыт сыстыбатах. Умайар уот куйаас күннэр!
Кэнчээри куйааска оҕус сиэтэр куһаҕанын туһунан саныыр да, таһыгар таһаарбат. Итиитэ, сыралҕана бэрт. Онуоха эбии оҕус итииргээбитэ сүрдээх, адьас сып-сылаас оһоххо сыраллар курдук, өрүү ип-итиинэн суоһуур. Аны күнүһүн күлүмэнэ, киэһэ-сарсыарда бырдаҕа дьону, көлөлөрү да олус эрэйдииллэр.
Талах чыпчархайгын өрүү ыһыктыбатаххына эрэ оҕуһуҥ кудуччу хаамар. Кэнчээри, кэлин үөрэнэн, оҕуһу миинэрин тулуппат буолла. Сороҕор угаайытын бэйэтэ сүөкүүр буоллаҕына (ардыгар, кыдамаһыттар солото суох буолаллар), сырата-сылбата эстэр, ийэ-хара көлөһүнэ түһэр. «Бугул анныгар киирэн баран, өрө сүгэн кэбис ээ», – диэн бэрт кэбэҕэс баҕайытык сүбэлииллэр. Сороҕор олус бөдөҥ уонна сииктээх бугуллар түбэһэллэр. Сибиниэс төрөөн, эчи, чиҥнэрин, ыарахаттарын! Кэнчээри, сүбэлииллэрин курдук, бугулу тэллэҕинэн арыйа тардан, хасыһан киирэн, баар-суох күүһүн муҥунан өрө сүргэйэ, тиэрэ анньа сатыыр. Мэктиэтигэр хараҕа хараҥарталаан ылар. Ол курдук иннинэн-кэннинэн барбакка, тэҥнэһэн хаалан баран, тыын ыла турдаҕына, угаайыта бэрт чэпчэкитик сыарҕа нөҥүө тиэрэ арылла түһэр. Түмэппий кэлэн атырдьаҕынан тиэрэ хаһыйан баран, хайыы-үйэҕэ кыдамалаан өрө лөглөтөн таһааран эрэр буолар.
Биирдэ эмэ оҕускун тиэтэппэккэ кыратык даҕаны дьаалатынан ыыттаххына, Түмэппий: «Хаамта-ар! Хаамтар!» – диэн тиэтэтэр саҥата иһиллэ охсор. Ордук бытаанын уонна күүһүн иһин Тыраахтар диэн ааттаммыт кырдьаҕас саадьаҕай оҕус хааман биэрбэккэ үгүстүк кымньыыны амсайаахтыыр, хаһыытатар, хаһыытаттарар даҕаны. Быйыл саас хаардаахха айааһаммыт Хаастаах уонна Кугастаайы диэн кунаннар сороҕор киһи тардарын истибэккэ, көҕүспүт курдук, лаҥкыр сэлиинэн бараллар. Оччоҕо эмиэ кэбиһиллэн эрэр от диэкиттэн: «Оҕуһу наһаа сүүрдүмэҥ, мээри буолуохтара!» – диэн сэмэлиир саҥа иһиллэр.
Кэнчээрини Костя олус таһы-быһа куоппат. Бэркэлээтэҕинэ, икки-үс угаайынан эрэ чорбойор. Омурҕаҥҥа олорон ким хаста кырыммытын ааҕан көрүүгэ Кэнчээри аҕыйах куоттарыылаах да буоллаҕына, буруй өрүү биир эрэ скоростаах Тыраахтар муҥнаахха түһэриллэр. Оҕус сиэтээччи уолаттары наар хайҕаан эрэ тахсаллар. «Оҕустаах уолаттарбыт абыраатылар», «Уолаттар маладьыастар!» диэн буолан иһэр.
Түөртүүр омурҕаҥҥа диэри бу алааска иккис дьоҕус отторун ортолоотулар. Итинэн бу сиртэн бүтэллэр. Онтон Балаҕан Сыһыытыгар киириэхтээхтэр.
Алаас саҕатыгар тиит күлүгэр чэйдии олордулар. Күн сыралҕана өссө да сөҕүрүйэ, мөлтүү илик. Түмэппий тоҕо эрэ оччо-бачча саҥарбат-иҥэрбэт, күлбэт-үөрбэт буолбут. Сээнньэ оҕонньор, көхсүнэн дүлүҥ маска өйөнөн, кэтэх тардыстан сытар. Сүүһүн мырчыһыннаран, хараҕын быһа симпит.
– Ол Үүннэриилэргэ… биирдэстэрэ ким диэн диэтиҥ этэ? – Оҕонньор сөҥ куолаһа иһиллэр.
– Биирдэстэрэ Дьэкириэм Маалыһай оҕонньор орто уола үһү, – диир Түмэппий умса түһэ сытан, сойбут чэйиттэн сыпсырыйа-сыпсырыйа.
– Оччоҕо Ньукулааскылара буоллаҕа дии? – Сээнньэ ойоҕоһунан эргиллэн баран, сиртэн тайанан көнөтүк олорор.– Биирдэ эмэтэ быһа охсон Дьэкириэмнээххэ сылдьан, ол уолу көрөр эбиппин. Барахсан бэрт номоҕон сирэйдээх-харахтаах, үчүгэй быһыылаах-тутуулаах ыччат буолар чинчилээҕэ.
– Тустаахха төһө эрэ ыарахан! – Тохтуу түһэн баран Түмэппий саҥата иһиллэр.
– Этимэ даҕаны! Оннук иэдээҥҥэ биһиэннэриттэн түбэспэттэрэ буоллар! – диир Маайа, өрө тыына-тыына.
Арай Татыйаас тугу да саҥарбат, төрүт да киэҥ харахтара өссө кэҥээбиккэ дылы буоланнар, дьоннорун диэки көрүтэлиир. Кини кэргэнэ Мэхээс Бэстиинэп эмиэ ааспыт сайын барбыта. Холбоһон бараннар, биир сыл кэриҥэ эрэ бииргэ олордохторо. Бэрт аҕыйах суруга кэллэ. Инньэ бу кыһыҥҥыттан ыла туох да биллибэт.
Ити кэпсэтиини Кэнчээри эмиэ олус сэргээн истэр. «Сэрии», «өстөөх», «өлбүт» диэн тыллар оҕо санаатыгар хайдах эрэ ыарахан өйдөбүлү хааллараллар.
Эмиэ сэрии дьыбардаах тыына улахаттары тэҥэ оҕолору кытта өйдөрүн-санааларын хам баттаан, саба бүрүүкээн ылла.
Омурҕаннаан баран отторун өр-өтөр гынан толорботулар: өссө да күн быдан үөһэ турар эбит. Оҕус сиэтээччилэр бүтэһик угаайыларын аҕалан тартаран эрдэхтэринэ, Түмэппий дьонноргутун барытын манна ыҥыртааҥ диэн дьаһайда.
– «Кыһыл Күүс» колхоз кыайыылаах үлэһиттэрэ, пиэрибэй биригээдэ биллиилээх отчуттара, – диэн бары мустубуттарыгар Түмэппий үгэһинэн үөрэ-дьүөрэ баҕайытык этэн саҕалыыр. – Биһиги оҕонньорбунуун сүбэлэһэн бараммыт эһигини барыгытын бу киэһэ дьиэ-дьиэлэргитигэр ыытарга быһаардыбыт. Тоҕо диэтэххэ, аны үс хас күнүнэн мантан өссө ыраатыахпыт, кэлин өссө тэйэн иһиэхпит. Дьэ ол иһин билигин дьиэҕититтэн чугас эрдэххитинэ, арыый тоҕоостоох түгэнинэн туһанан, биир хонукка дьиэҕитигэр баран кэлиҥ.
Үөрүү улахана ордук оҕолорго буолла. Кэнчээри Костялыын урутаан анньынан кэбиһээри быһаарыммыттарын улахаттар тохтоттулар: «Бары бииргэ барыҥ, айаҥҥытыгар да көхтөөх буолуо», – диэтилэр. Оҕустары отууланар балаҕаннарыгар диэри соҕотоҕун хоно хаалар Сээнньэ оҕонньордоро илдьиэхтээх. Звеноларын салайааччыта Түмэппий Бысыйыын хойутуу барыах буолла.
Биэс биэрэстэ кэриҥэ сири тулуппатылар – күн тиит баһыгар өссө да олоро илигинэ Иитимээйи бэтэрээ тыатыгар чугаһаатылар. Бары кэриэтэ бу сайылыкка олороллор. Арай Маайалаах Надя Кыыс Оонньообут сайылыкка барыахтаахтар.
Киэһэрэн, салгын сөрүүкээбитин билэн, өрүү өрө көөнньөр бырдахтан ким анал кыл дэйбииринэн, ким хатыҥ лабаатынан сапсына иһэллэр.
Маайалаах Татыйаас суолу быһа кэпсэтэн таҕыстылар. Кэнчээрилээх Костя, инникилээн иһэннэр, сотору-сотору кэннилэрин хайыһаллар: дьоннорун олус куоталлара сатаммат. Оннук субуруһан тыаҕа киирдилэр.
– Кэнчээриэ! Кэнчээри! – диэн Татыйаас чуор куолаһа иһиллэр.
Кини туох эрэ диэн тылынан күлэн-оонньоон этээри ыҥырарын Кэнчээри тута сэрэйдэ, эргиллэ түстэ.
– Дьукааҕым, Кэнчээри ыччатым, дьиэтэ чугаһаата да көхсүн көрдөрөн кэбистэ дуу? – Татыйаас саҥата күлэр. – Ийэтин, эбэтин кэһиилэриттэн матараары сананна, быһыыта. Чэй, куота баҕалаан көр эрэ! Син биир ситэн тэйиэҕим!
Кэнчээри эмиэ эргичиҥниир, ыстаанын өрө тардынар да: «Э, сиппэтэх дьылыҥ ини!» – диэт, иннин диэки түһүнэн кэбиһэр. Ону даҕаспытынан Татыйаас, былаатын туура тардар да, уол кэнниттэн ыстанар. Костя туора ойон биэрэр. Кыыс ырбаахытын тэллэҕэ сайбайа тэлээрэр, дьып курдук сөрү-сөп быһыылаах ынах этэрбэстээх атаҕа түргэн-түргэнник элэгэлдьийэр. Кэнчээри урутаан түспүтүн суотугар эрэ атан испитэ улам-улам аччаата. Кэннилэригэр кыргыттар Татыйааһы, Костя табаарыһын: «Кытаат! Кытаат!» – диэн тэптэрэн биэрэн хаһыытаһаллар.
Кэнчээри муҥ кыаҕынан сүүрэн марайан иһэн хараҕын кырыытынан көрбүтэ, маҥан былаат адьас субу элэҥниир. Ыксаата да, туора ыстанабын диэн ойоҕоһунан сарк гына түстэ: кыһыл көтөҕөлөөх суолга ынах этэрбэс халтараана дэлэ буолуо дуо?! Сонно Татыйаас саба баттаан ылла. «Оҕо бэйэлээхпин ханна хамсатыам баарай?! – дии-дии, аҕылыы-аҕылыы, уолу дьиибэлиир, кычыгылатар, самыытыгар ытыһынан тап гына охсор. Онтон туруору тардар, таҥаһын-сабын тэбиир уонна оройуттан сымнаҕас баҕайытык сыллаан ылар, «Оо, арай мин бачча улахан уол оҕолоох буолуум», – диэн сибигинэйэрэ иһиллэр, ол Татыйаас икки сыллааҕыта колхоз ыһыаҕар сырсан бастаабытын Кэнчээри улахан дьон кэпсэтэллэриттэн истэр этэ. Ол кэннэ былырыын сайын кэргэнэ Мэхээстиин (аармыйаҕа барыан иннинэ) сайылык сыһыытынан хайдах курдук чэпчэкитик сырсан тэлээрбиттэрин Кэнчээри бу баар курдук өйдүүр. Ферма оҕуһун көрдөөн баран булбакка, төннөн, дьиэлэригэр чугаһаан эрдэхтэринэ, эмискэ быстах ардах түһэн курулаппыта. Татыйаас сарыы түүппүлэтин уста биэрбитэ да, урутаан дьиэтин диэки сүүрэн тыбыгырайбыта. Онуоха Мэхээс ситэн ылан, ойоҕолуу түһэн, аны сиэттиһэн баран сырсыбыттара. Татыйаас муус маҥан сотолоро эп-элэҥнэс буола түспүттэрэ, кини сиргэ букатын да үктэммэккэ, сүр чэпчэкитик салгыҥҥа уйдаран, элээрэ көтөн иһэр курдуга. Иккиэн көрдөөхтүк күлсүбүтүнэн-салсыбытынан, сайылык дьиэ чаампытыгар Кэнчээри турдаҕына, көтөн түспүттэрэ. Сүр иһирэхтик уонна дьоллоохтук, килбиктик, уоттаахтык харахтарынан мичээрдэһэн мичилиһэ турбуттара. Эмискэ Мэхээс хоппо күрдьэх курдук улахан илиилэринэн Кэнчээрини хонноҕун анныттан ылан көтөҕөн, курулаччы кута турар ардахха: «Биһи эрэ сытыйыахпыт дуо, эн да кыратык амсай!» – дии-дии, өрө анньан ылбыта. «Кэбис, доҕор, оҕону куттаары», – диэн Татыйаас сымнаҕастык кэргэнин сэмэлээбитэ, «Бу мээнэ киһи буолбатах, өй-санаа бөҕө», – дии-дии, Кэнчээрини оройуттан имэрийэн ылбыта.
Сайылыктарын Иитимээйи сыһыыта нэлэһийэн көһүннэ. Титиик диэкиттэн түптэ күөх буруота өрө бургучуйан тахсан иһэн, сыыйа өҕүллэн, сыһыы ортотунааҕы күөл диэки чараастык тунаара тардыллыбыт. Дьахталлар киэһээҥҥи ыамнарыгар сылдьаллар быһыылаах. Титииккэ ньирэйдэр мэҥирэһэллэр.
Саҥардыы тыа саҕатытар көстөллөрүн кытта тэлгэһэҕэ оонньуу сылдьар кута-кыйма курдук кыра оҕолор көрө оҕустулар. «Кэнчээри кэллэ-э! Куоста кэллэ-э!» – диэн хаһыы-ыһыы бөҕөтүн тартылар. Кыра уолаттар утары сырсан бытарыстылар.
Кэнчээри быраата Сэмэнчик, оҕолору кытта тэҥҥэ иэмэхтэһэн кэлэн баран, тэйиччиттэн, убайын ахтыбыттыы, үчүгэй баҕайытык көрөн турда. Аҕыйах да хонук иһигэр убайын ахтыбыта таһыттан көстөр.
Дьиэҕэ эбэлэрэ Лөкүөйэ эрэ баар эбит.
– Отчуттарбыт-масчыттарбыт тиийэн кэллилэр! – диэн үөрэ-көтө кэпсии-ипсии сылдьан, тиэтэйэ-саарайа ас тардар.
Туох элбэх аһа кэлээхтиэй: лэппиэскэ сыыһа, арыы, арыыга хатарыллыбыт иэдьэгэй. Ити астар дьиэлэрин-уоттарын ахтан кэлбит дьоҥҥо дэлэччитик көһүннүлэр. Сэмэнчик батыһан киирэн, эмиэ остуолга олоруста.
– Арай, боруонтан уолбуттан сурук тутан, онуоха-маныаха диэри эмиэ сэргэхсийэн, чэпчээн олоробун, – диэн Лөкүөйэ сонунун сыыйа кэпсии-ипсии олордо. – Этэҥҥэ сылдьар үһү… Онтон атын сурук кэлэ илик.
– Эбээ, аҕам суруйбут дуо? Суруга ханна баарый? – дии-дии, Кэнчээри остуолтан ойон турда.
Татыйаас өрө тыынан кэбиһэр.
– Ээ, ийэҥ итиннэ ханна эрэ ууран эрэрэ.
– Мин билэбин, мин билэбин! – диэбитинэн Сэмэнчик иһит ыскаабыгар ойон тиийдэ, өрө ыстана-ыстана ортоку долбуурга ууналаата.
Кэнчээри, бэйэтэ кытта өрүтэ ыстаҥалаан, үс муннуктуу сууламмыт суругу нэһиилэ тиийэн ылла.
– Тукаам, Татыйаас, ыл ааҕан иһитиннэр эрэ, оҕом иһиттин! – Лөкүөйэ күө-дьаа буола түһэр.
Кэнчээри суругу ылбытыгар сүрэҕэ дьикти минньигэстик нүөлүйэн ылла. Таһыгар бадьаархай соҕус буукубаларынан суруллубутун көрө-көрө, Татыйааска уунар.
– Ахтар-саныыр дьонум ийэм Лөкүөйэ, кэргэним Өлөөнө, оҕолорум Кэнчээри, Сиэнньэ, миигиттэн дорообото тутуҥ!» – диэн Татыйаас бэрт чуолкайдык ааҕан барар. – Мин сылдьыым үчүгэй, өлүөрбүн. Билигин икки күннээх сынньалаҥҥа олоробут. Ый аҥарын устата наар инники кирбиигэ сырыттыбыт. Биһиги хас да дэриэбинэни босхолоотубут. Өстөөхтөр дьиэни-уоту уоттаан, алдьатан бараллар. Дьиэлэр оһохторо эрэ хороһон турар буолаллар. Эһигиттэн уонча хонуктааҕыта сурук туппутум. Кэлин эһиги хайдах олордугут? Оҕолор хайдах сылдьаллар? Колхозка туох сонун баарый? Элбэх сонунна суруйуҥ! Хааллым Байбал. Ыам ыйын 27 күнэ, 1942 сыл.
Сурук ааҕыллар кэмигэр, бэл, кыра киһи Сэмэнчик, уоһун толлоччу ыытан, чыпчылыйарын да умнан, төгүрүччү көрөн, боччумуруоҕунан боччумуран олордо. Оттон Кэнчээри… бу киирэн эрэр сайыҥҥы күн кытархай сарыалынан сырдатыллыбыт сайылык дьиэтиттэн кылгас түгэҥҥэ эмискэ тэйэн, саллаат таҥастаах, бэргэһэтигэр уот кыһыл сулустаах аҕата бүк түһэн, тобугун үрдүгэр ууран химическэй харандааһынан сурук суруйа олорорун көрдө. Аттыгар чугас ыстыыктаах саата өйөннөрүллэн турар. Хас биирдии буукубатын, тылын сүрдээҕин кичэйэн, кыһаллан суруйар. Кини дойдутун, дьонун ахтыбыт аҕай көрүҥнээх, ордук улахан киһитин Кэнчээрини аҕыннаҕа. «Саллаат Байбал Бараахап, хамандыыр ыҥыртарар!» – диэн нууччалыы саҥа сөҥөдүйэр. Аҕата, суругун бүк тутаат, түөһүн сиэбигэр уктар. Ыстыыктаах саатын сулбу тардан ылар, кыһыл сулустаах бэргэһэтин көннөрүнэр. Чиккэс гына ойон турар…
Татыйаас, ибири-сибири аһаат, Өлөөнөҕө көмөлөһө титииккэ тэбинэр.
Кэнчээрини ирдээн үс хас кыра уол дьиэҕэ моторуһа түһэллэр. Костя тахсан оонньоон эрэр үһү, Кэнчээрини кэтэһэллэр эбит.
Тэлгэһэҕэ тахсыбытын да кэннэ Кэнчээри өйүттэн-санаатыттан аҕатын суругун ис хоһооно букатын ааспата. Оҕолор оонньуулара да соччо тахсыбата: уолаттар көннөрү бэйэ-бэйэлэрин эккирэтиһэн, тардыалаһан-үтүөлэһэн таҕыстылар. Ол иһин Кэнчээри, быраата Сэмэнчик көрбөтүгэр, дьиэтигэр мүлчү ойон киирдэ. Ыскааптан аҕатын суругун сулбу тардан ылбытын эбэтэ өйдөөн көрбөккө хаалла.
Суругун ырбаахытын иһинэн хонноҕун анныгар уктан, оҕолор көрөллөрүгэр туох да буолбатаҕын курдук туттан, ампаар күлүгэр сөрүөһүннэ. Сытыган эрбэһин быыһыгар түһэн ампаар бөкүнүк истиэнэтигэр көхсүнэн өйөнөн олорон, аҕатын үс муннуктуу тутуллубут суругун маҥнай таһын бэркэ сирийэн одууласта. Онтон «Ахтар-саныыр дьонум» диэнтэн саҕалаан, буукубаларын нэһиилэ холбооттоон, сороҕун сэрэйэн тыл таһаартаан, бэрт бытааннык ааҕа олордо. Ол аайы сүрэҕэ-быара сүр минньигэстик сылаанньыйар. Субу түгэҥҥэ аҕатын бу баардыы көрөр курдук. Сиэрэй синиэллээх, кэтит саппыйаан курдаах, бэргэһэтигэр уот кыһыл сулустаах…
***
Арҕааттан фронтан кэлэр иһитиннэриилэргэ «Сталинград», «Сталинград туһаайыыта» диэн тыллар өрүү иһиллэр буоллулар. Верховнай Кылаабынай Командование хас биирдии уллуҥах устата сири тиһэх хааппыла хаан хаалыар диэри көмүскүөххэ, хардыыны да кэннинэн чугуйумуохха диэн кытаанах бирикээһэ тахсыбыт. Дьону аармыйаҕа ылыы салҕанан барар. Балаҕан ыйын саҥатыгар «Кыһыл Күүс» колхозтан бэбиэскэ ылбыттартан өссө сэттэ киһи аармыйаҕа аттаммыттара.
Быйыл Байбал Бараахап кэргэттэрэ колхоз кииниттэн үс биэрэстэлээх Ураһалаахха кыстаан олороллор. Дьукаахтара Бииктэр Маалыһаптаах, эр киһи от тиэйээччи, кэргэнэ Мааппа Өлөөнөлүүн түөрт уонча субан сүөһүнү көрөллөр. Манна былыргы хотону салҕаан, улаатыннаран биэрбиттэрэ. Аанчык диэн кыыстаахтара улахан киһи, эмиэ Ытык Күөл оскуолатыгар алтыс кылааска үөрэнэр. Онон бу дьиэҕэ Сэмэнчик – соҕотох оҕо. Күнүһүн дьиэҕэ эбэтэ Лөкүөйэлиин иккиэйэҕин хаалаллар. Сэмэнчик, оонньуур оҕото суох буолан, тэһийбэккэ муҥнанар. Кини быйыл сайын Иитимээйи сайылыкка уонтан тахса бары эгил-тэгил саастаах тэҥнээхтэр мустаннар хайдах курдук көхтөөхтүк сылдьыбыттарын өрүү эргитэ санаан көрөр. Соторутааҕыта Өктөөп бырааһынньыгын өрөбүлүгэр убайа Кэнчээри, Дьукааҕа Аанчык кэлэн үс хонон барбыттара.
Сэмэнчик, эһиил күһүн маҥнайгы кылааска үөрэнэ киириэхтээх киһи быһыытынан, убайа Кэнчээри уонна дьукааҕа Аанчык оскуола, үөрэх, үөрэнээччилэр, дэриэбинэ тустарынан кэпсэтиилэрин бэркэ сэргэҕэлээн истэр. Кини, оройуон киинин Ытык Күөл дэриэбинэтин биирдэ да харахтаан көрө илик киһи, мунаарара, өйдөөбөтө бэрт элбэх. Ол курдук оскуола икки мэндиэмэннээх дьиэтин олус сөҕөр даҕаны, муодаргыыр даҕаны. Ол аата дьиэ үрдүгэр дьиэ турар үһү… Ампаар үрдүгэр ампаары олордубут курдуга дуу? Алларааҥҥы дьиэ хайдах уйан турарый? Оһохторо хайдахтара буолла? Алларааҥҥы дьиэ оһоҕун буруота ханан тахсарый? Паарта диэн тугуй, эмиэ да остуолтан атын үһү. Бэйэтэ умайар сырдык да сырдык таас лаампа?..
Сарсыарда Сэмэнчик уһуктан кэлбитэ, дьоно хайыы-үйэҕэ аһаан-сиэн бүтэннэр, хотоннорун үлэтигэр тахсыбыттара ырааппыт. Кини, куобах хоҥоруута суорҕан угуттуур сылааһыгар тартаран, кырыанан бүрүллэн болоорбут умса өҥөйөн турар муус түннүгү одуулаһан сыппахтаата.
Аччыктаабыта бэрт буолан, аһыы охсуон баҕарбыта сүрдээх. Ол иһин оронун улаҕатыттан таҥаһын түүрэ харбаата да, оронуттан ньылбырыйан түһээт, аҕыйахта үктэнэн тиийэн холумтаҥҥа ыстанан таҕыста. Көмүлүөккэ икки-үс хардаҕас умайан бүтэн эрэр. Ол да буоллар оһох суоһа этин-хаанын сылаанньытар, сып-сымнаҕас күллээх буор уллуҥаҕын дьикти үчүгэйдик угуттуур. Киһи, ичигэһигэр тартаран, холумтантан турбакка олордор олоруох курдук.
Сэмэнчик холумтаҥҥа олоппоһу сыһыары тардан, онно олорон таҥаһын таҥынна. Суунар тааска уу кутуллан турарыгар бэрт түргэнник сирэйин ньухханан ылла. Уҥа остуолга кини аһа – кыракый чохооҕо күөрчэх уонна кыра лэппиэскэ эмти тутуллубута ууруллубут. Аһын өр гыммата, бэрт сотору охсон кэбистэ. Онтон оһоҕор хардаҕас быраҕан биэрэр: холумтаҥҥа ойон тахса-тахса, биир-биир уурталыыр. Хотонтон маҥнай эбэтэ Лөкүөйэ киирээччи. Кини уоту бырдын быспакка көрөҥҥүн маста эбэн биэрэр буолаар диэччи.
Дьэ онтон хас сарсыарда аайы толорор аналлаах үлэтин – муус түннүктэри ыраастааһыҥҥа турунар. Сыҥаһа ороҥҥо тахсан турар, ылтаһын хобордооххо түннүк кырыатын тимир ытарчанан кыһыйан түһэрэр. Кырыата ыраастаммыт муус түннүк тахсан эрэр кыһыҥҥы күн кытархай сардаҥаларыттан бүтэйдии дьэҥкэрэ тэтэрэр, көҕөрүмтүйэ оонньуур. Балаҕан иһин бэрт кэмчитик, симиктик сырдатар.
Күнүскү чэй кэнниттэн Сэмэнчик сэргэхсийэ таарыйа күөлгэ кэтэх сүөһүнү уулатыһа киирдин диэн буолла. Уол үксүн ийэтин көмөтүнэн хос-хос дору-догдоччу таҥынна. Улахан дьону үтүктэн туох эрэ таҥас быаны булан иһин түгэҕинэн (оччоҕо ичигэс буолар үһү) түүрэ баанан, курданан кэбистэ.
Таһырдьа тахсыбыта дьукааҕа Мааппа хайыы-үйэҕэ соҕуруу күөл диэки, кэннин хайыһан көрө-көрө, баран эрэр эбит. Сэмэнчик хотоҥҥо тиийиитигэр бастакы ынах, сулбу-халбы хааман батыччахтаан тахсан, «эн да үүрүүтэ суох ханан барарбын бэйэм да билэбин» диэххэ айылаах, суол төрдүгэр харса суох чаҥкычахтаан киирдэ. Кинини батыһан дьукаахтарын хара маҥаас ынахтара, тыһы тыһаҕастара бэйэлэрэ орун-оннуларын буланнар, ойбон диэки субустулар. Сэмэнчик талах кымньыылаах кэннилэриттэн тэйиччиттэн батыһан истэ. Сүөһүлэр туйахтарын тыаһа тоҥ чигдигэ сытыытык чыбырҕаһаллар.
Алаас хоту өттүнэн киһи сүүһүн курдук ып-ыраас сырыынньа сирэйдээх халдьаайы тумустаан турар. Ол үөһэ турар аҕыйах баараҕай тииттэр хас биирдии лабаалара, сарбынньахтара ахсыыларынан чуолкайдык көстөргө дылы. Бүгүн күн арыый ылаара быһыытыйбытыгар салгын олус ырааһырбыт, чэбдигирбит.
Ынахтар тэҥҥэ кэриэтэ уулаан бүтэн, сонно төннүбүтүнэн бардылар. Кэлин хаалбыт борооску, тоҥон титирии-титирии, өссө төгүл өрүһүспүттүү хаста да тыастаахтык омурдуталаата, доҕотторун эккирэтэн сүүрэн сахсылла, куру-култаҕар иһэ икки өттүнэн бэрэмэдэй курдук биэрэстэнэ турда. Сэмэнчик кини кэнниттэн эккирэтэн мунунан түһэн көрдө да, ыраах хаалла.
Ол кэмҥэ бэрт ыраах биир тэҥник ньирилиир тыас иһиллэн кэллэ.
– Оо, сөлөмүөт, сөлөмүөт! – дии-дии, Сэмэнчик өрүтэ эккирээмэхтээн ылла.
– Ханна баарын булан көрө оҕустуҥ? – Мааппа, чарапчылана-чаранчылана, тиийэн кэлэр.1
– Оол, ол онон, тыа үрдүнэн ааһан эрэр, – уолчаан хараҕын чыпчылыйбакка да туран, халлаан хоту саҕаҕын одуулаһар.
Тыас өссө улаатан ньирилиир да, ханан да самолет котөн иһэрэ көстүбэт. Онтон тыас сыыйа мөлтөөн, арҕаа диэки ыраатан барда. Самолет, бука, кинилэр алаастарыттан олус ырааҕынан аастаҕа буолуо.
– Биһиги сөмөлүөппүт ааста. Ити ханна барара буолуой? – диир Сэмэнчик омуннаахтык уонна бэйэтэ хардара охсор. – Өстөөхтөрү буомбалыы бардаҕа дии! Уонна ханна барыай?!
Сэмэнчик дьиэтигэр сонун бөҕөлөөх, кэпсээн-ипсээн куппутунан-симмитинэн киирдэ. Биһиги, советскай самолеппут, арҕаа кэлэн ааспыт, кырдьаҕас ынахтара Өрүөстээх туох да элбэҕи да элбэҕи уулаабыт, тыһы борооску Саадьаҥка сатана алдьархай түргэнник сүүрэр үһү.
Эмиэ киэһэрэр. Балаҕан уҥа диэки муус түннүктэрэ, маҥнай бүтэйдии тэтэрэ кыыһаллар. Онтон улам-улам умуллан, өлбөөрө өһөн, көҕүрүмтүйэ харааран бараллар. Оһох кэннинэн, хаҥас диэки хараҥа эмиэ хойдор, ыаһырар. Балаҕан иһэ кыараабыт, намтаабыт курдук буолар.
Таһырдьа куучугуруур-хаачыгырыыр, эмиэ да кыыкыныыр тыас дьиэ айаҕар кэлэр да, балаҕан халҕана дэлэйдик тэлэччи аһылла түһэр. Дьиэ иһигэр аан туман, күүгэн курдук мөлбөйө үллэн, көҥүл-босхо устан киирэр, араастаан күөгэлдьийэр, хотолдьуйар. Ол быыһынан таһырдьаттан сабыс-саҥа мастаммыт куруҥах хардаҕастара кэтэҕириин орон сыҥаһатыгар тиийиэхчэ кылбаҥнаһа ыстаҥалаһаллар.
Сэмэнчик, уҥа диэки орон сыҥаһатыгар көхсүнэн анньыллан, чохчойон олорон, тымныы, чэбдик салгыны өрүһүспүттүү эҕирийбэхтиир. Хаҥас диэкиттэн эбэтэ Лөкүөйэ бэйэтэ көстүбэккэ олорон: «Тукаам, сэрэн, маска бырахтараайаҕын!» – диэн сэрэтэр саҥата иһиллэр.
Сотору буолаат, балаҕан чэҥнээх, муустаах ыарахан халҕана сабыллан хаачыгыр гына түһэр. Сэмэнчик сонно ойон туран, киирбит маһы оһох кэннигэр кыстаабытынан барар. Ийэтэ Өлөөнө дьукаахтара Мааппалыын иккис кырыныыларыгар диэри оһох чанчыгынааҕы эркиҥҥэ кыстаан бүтэрэр мөккүөрдээх. Тымныы, кырыылаах хардаҕастар сыгынньах илиитин быһыта хаарыйаллар. Ону ол диэбэт, бэркэ буоллаҕына икки ытыһын сыыһын холбоччу тутан үрэ түһэн биэрэр уонна эмиэ хардаҕастарын үрдүгэр түһэр. Саҥардыы кыстаан бүтэрэн, оһох чанчыгар туран имик-самык уокка илиитин ититэн эрдэҕинэ, эмиэ халҕан хаачыгыр гына тэлэччи тиэрэ барар да, лып-лыҥкыыас хардаҕастар иһирдьэ кыыралдьыспытынан бараллар. Эмиэ аан туман тоҕо сууллан устан киирэр.
Хонук мас кыстанар. Дьиэ таһынааҕы үлэ бүтэр. Дьонноро утуу-субуу киирэллэр. Көмүлүөк, дьэ, үөрбүт-көппүт курдук, көхтөөхтүк күлүбүрүү, уохтаахтык бачыгырыы умайар. Тымныы тумана улам уостан сүтэр. Дьиэ иһэ эмиэ сырдаан сэргэхсийэн, итийэн, мэктиэтигэр кэҥээбиккэ, үрдээбиккэ дылы буолар.
Биир күн колхозтарын кииниттэн Хомустаахтан «Сарсын уолларын Сэмэнчиги оройуонтан тахсар биэлсэргэ көрдөрө аҕаллыннар» диэн илдьит кэллэ. Түөртэриттэн сэттэлэригэр диэри саастаах оҕолорго детсад аһыллар буолбут үһү.
Киэһэ Сэмэнчиги ийэтэ көмүлүөк оһох иннигэр холумтаҥҥа лаҕааҥҥа туруоран, итии уунан сууйда. Оһоххо сырайан, этин куурдан баран, көтөҕөн илдьэн оронугар сытыарда. Уол этэ-сиинэ чэпчээбитэ, чэбдигирбитэ үчүгэйэ сүр! Куобах суорҕан сылааһыгар, сымнаҕаһыгар угуттанан, тута утуйан хаалла.
Нөҥүө сарсыардатыгар Өлөөнө, дьиэ таһынааҕы үлэни-хамнаһы үмүөрэ түһэн баран, сыарҕалаах атынан уолун Сэмэнчиги илдьэ Хомустаахтаата. Ботуой-итиэй курдук таҥыннаран, эбиитин суорҕанынан суулаан сыарҕаҕа хороччу олордон кэбистэ.
Сэмэнчик, инники олорон иһэн, тураҕас ат хойуу уһун кутуруга өрүтэ сахсылла, куйбараҥныы хамсыырын, туйахтара хардары-таары кыырайа көтөллөрүн одуулаһар. Сыарҕа сыҥааҕын тыаһа биир кэмник кыыкыныы ыллыыр, сороҕор суол очуругар охсуллан, эмискэ лах гына быраҕыллар. Суол икки өртүнэн көмнөхтөөх мастар элэҥнэһэллэр.
«Кыһыл Күүс» колхоз киинэ Хомустаах – төгүрүк улахан күөллээх кэҥэс алаас. Манна аҕыйах сылтан ыла тутуу күүскэ баран испитэ баара сэрии буолуоҕуттан ыла тохтоон турар. Сытыары эркиннээх биир улахан хотон түннүгүн үөһээ баайыытыгар диэри тиэрдиллибитинэн ол курдук турар.
Бырабылыанньа дьиэтин таһыгар хас да ат, оҕус онно-манна баайыллыбыттар. Дьиэ ааныгар кэлэллэрин кытта иһирдьэ оҕо ытыыр саҥата иһилиннэ. Сэмэнчик, ааҥҥа кэлэн баран, чугуруҥнуох курдук гынан эрдэҕинэ, ийэтэ үөс батааска биэрбэккэ, ааны тэлэйэ баттаат, көтөҕөр үтэйэр икки ардынан иһирдьэ биирдэ көтүтэн түһэрдэ.
Дьиэҕэ киһи элбэх эбит. Сорохтор бүтэннэр, бэйэлэрэ таҥастаах тураннар, оҕолорун таҥыннараллар, оттон сорохтор эмиэ саҥа кэлэн үргэҥнэһэн, сааһыланан эрэр эбиттэр.
Уҥа диэки кыһыл таҥас сабыылаах уһун остуол аттыгар муус маҥан халааттаах, чап-чачархай кылгас баттахтаах эдэркээн баҕайы нуучча кыыһа Саһыл Уйалаахтан Киргиэлэй Дьорҕоотоптоох биэс саастаах уолларын көрө-истэ олорор. Ийэтэ Дьэбдьиэй, уола ытыырын хайдах да тохтотор кыаҕа суох буолан, икки тобугун икки ардыгар хам кыпчыйан, ыбылы харбаан олорор.
Өлөөнө, уолун иннигэр уктан, уҥа диэки уочараты кэтэһэн турда.
– Мин оҕом, Сэмэнчик, ити аайы ытыы сылдьыбат киһи доҕор! Ытаабыт, сүгүн көрдөрбөтөх өҕону аны күһүн оскуолаҕа ылбаттар үһү, – диэн ийэтин саҥата Сэмэнчик кулгааҕар хайдах эрэ ураты ылыннарыылаахтык сибигинэйэр. – Оҕом, дьэ, онон кытаат! Эр киһи оннооҕор буолуоҕу тулуйуохтаах.
Биэлсэр быһыы оҥорбутугар анараа уол өссө ордук сарылаата, кулуннуу мөҕүстэ. Дьэ, бүтэннэр, ытаһан ньиккирэһэ-ньиккирэһэ, уҥа диэкиттэн хаҥас диэки куоттулар.
Уол таҥныбакка даҕаны ийэтин сиэппитинэн аан диэки былдьаспытынан барда.
– Оо, бэрт дьон ырбаахы сыгынньах ыстана сыстылар!
Дьиэҕэ баар дьон күлсэн ньиргиһэллэр.
Хас да оҕо кэнниттэн (ытаабакка көрдөрбүт диэн суох буолла) Сэмэнчик уочарата кэллэ. Кулгааҕар ийэтэ: «Чэ, оҕом кытаат!» – диэн өссө төгүл сибигинэйэн хаалла.
Биэлсэр сып-сырдык күп-күөх харахтарынан Сэмэнчик сирэйин-хараҕын одууласпахтаата уонна сахалыы олуонатык нап-намыын куолаһынан: «Сигиняхтан-сигиняхтан!» – диэтэ. Сэмэнчик хайдах эрэ тута холкутуйа, эрдийэ түстэ. Ырбаахытын устарыгар биэлсэр көмөлөстө. Маҥнай муус маҕан сып-сымнаҕас илиитинэн түөһүн, иһин баттыалаан көрдө. Онтон быа курдук эрэһиинэ икки уһугун кулгаахтарыгар укта уонна атын уһугар баар кыра төгүрүк тимирииэн даҕайа-даҕайа, иһиллээбитинэн барда.
– Тыин, тыин! Молодец, оол! – диэн быстах-быстахтык саҥарар.
Кини халаата ырааһын, маҥанын Сэмэнчик сөҕө саныыр. Сыһыы хаарын курдук адьас мап-маҥан, сып-сырдык. Ханан даҕаны кыра да кир-хах сыстыбатах… Уонна кини илиититтэн, таҥаһыттан-сабыттан дьикти үчүгэй, чэбдик баҕайы сыт сайа биэрэр.
«Хаһан даҕаны сыыска-буорга сыстыбакка, киргэ-хахха ылларбакка, чэнчистик тутта сылдьыҥ, дьиэҕитин-уоккутун, таҥаскытын-сапкытын ырааһырдыҥ, сэргэхситиҥ!» – диэн кини, тылынан саҥаран эппэтэр даҕаны, ыраас кэрэ бэйэтинэн көҕүлүү, ыҥыра, угуйа сырыттаҕа.
Сэмэнчик тобугунан килэрийбит, онон-манан былларыттан тахсыбыт истээх ыстаанын хайдах эрэ букатын атын хараҕынан көрөн кэллэ. Суох, кини аны куттанар туһунан санаабат да буолла. Биэлсэр Сэмэнчик хаҥас былчыҥар кыракый биилээх тимиринэн иккитэ-үстэ даҕайан ылбытыгар биллэр-биллибэттик аһый гынна уонна сонно ааһан хаалла.
– Вот молодец мальчик, оол да оол! – диэн биэлсэр сымнаҕас куолаһа сыыйыллар.
Сэмэнчик сыыйа кэҥээн, холкутаан, өрө тыынан кэбиһэр.
«Үчүгэй да сэбэрэлээх, эдэркээн да барахсан эбит! – диэн Өлөөнө биэлсэри одуулаһа туран, иһигэр саныыр. – Ханна эрэ ийэлээх аҕатын, бииргэ төрөөбүттэрин хаалларан бачча ыраах, чиэски тымныы дойдуга үлэлии диэн кэлээхтээтэҕэ. Бу хаһан даҕаны харахтаан да корбөтөх дьоннорун туһугар кыһаллан-мүһэллэн эрдэҕэ. Бука, кини аҕата, убайдаах буоллаҕына убайа эмиэ сэриилэһэ сырыттахтара. Баҕар, кыыс дьонноро эмиэ эрэйи-буруйу эҥэрдэринэн тэлэ, муҥнана сылдьаллара буолуо. Сэрии баҕайы кими да тумна хаампатаҕа чахчы!.. Оо, нууччалыы билэр буолан баран үчүгэйдик кэпсэппит-ипсэппит киһи баар ини!..»
Биэлсэри барарыгар Уоһукабыс Ньукулай кэргэнэ Августа дьиэтигэр таһааран эмиэ аһатан, тоҥмут сүөгэй кэһиилээн ыытта.
– Ой, зачем это? Не надо, не надо! – дии-дии, биэлсэр маҥнай сүөгэйи ылымаары аккаастанна.
– Бочомуу ньылаада? Наада, наада, – диэбитэ Августа, сөптөөх тылы өйдүү охсубакка, сүрдээҕин ыксаан, ыгылыйан туран. – Ээтэ кэһии… бадаарак.
– Да?
– Ээтэ абыычай, абыычай! Дьокуут убаасы нуучча.
Августа ити тылларыттан эрэ биэлсэр кыыс тута сымныы түһэн, сүөгэйи ыларга сөбүлэспитэ.
Өлөөнө уолунуун көрдөрөн бүттүлэр да, тута алаастарыгар төнүннүлэр. Аны үс хонугунан детсад аһылларыгар оҕолоргутун таҥастарын-саптарын тэрийэн аҕалыҥ диэн буолла.
– Ийээ, миэхэ маҥан да маҥан таҥаһынан, нуучча биэлсэрин курдугунан ырбаахыта тигээр эрэ, – диир Сэмэнчик киэһэ утуйаары сытан.
– Ыы, оҕом сыыһын, тылын даа! – Өлөөнө ымманыйа түһэр. – Үчүгэйгэ, ырааска ымсыырар буолаахтаатаҕа дии! Тукаам, ол маҥан таҥаһынан тас ырбаахы тикпэттэр ээ.
– Ол тоҕо?
– Чарааһа да бэрт, хайа уонна киртийимтиэтэ сыттаҕа дии. Эйигинньик киһи биир күнүнэн дьүһүнэ көстүбэт оҥорор ини?
– Оттон биэлсэр кэтэ сылдьар дии?
– Ити аата ырбаахы буолбатах, халаат диэн ааттанар. Маҥан халаат – эмчиттэр таҥастара.
Сэмэнчик саҥата суох барар. Кини хараҕар эдэркээн нуучча кыыһын сырдык күөх хараҕа, чап-чачархай баттаҕа уонна муус маҥан халаата бу баардыы көстөллөр.
1990 с.
