Самаан сайыммыт бүтэн, күһүммүт көмүс сэбирдэхтэрин ыһыахтаан ааста. Кыһыммыт кэлиэ буоллар кэлбэккэ, «сылаас салгынынан кыратык тыына түһүҥ ээ» диэбиттии, кырпай хаарынан көөчүктэнэ оонньуур. Тыа ыала барахсаттар кыһын хаһан олохтоохтук кэлэрин күүтэн олоруохтара баара дуо? Үлэлээбиттэрин курдук үлэлии, кыстыктарыгар бэлэмнэнэ сырыттахтара.
Арай Ньукулай Саабыс эмиэ биир уһун, сындалҕаннаах кыһын салаллан эрэриттэн хайдах эрэ харааста саныыр буолла. Кини: «Чэ, бээ-бээ, аныгыскы кыстык буоллун, мин да олохпун оҥостоо инибин», — диэн бэйэтин төһөлөөхтө уоскутунан кэллэ этэй. Кэргэнэ күн сириттэн күрэниэҕиттэн ыла элбэх да кыһыны туораата, ону дьоһуннанан олорон аахпат да буолла. Хаһааҥҥыта эрэ кылабачыгас хара баттахтарыгар аны үрүҥ мөһүүрэлэр оһуор-бичик кэриэтэ, бэлиэ суолу хаалларан иһэллэр.
Кэргэнинээн, оҕолорунаан дьоллоохтук олорон ааспыт кэмнэрэ өйүттэн-санаатыттан букатыннаахтык сүппэтэр да, былыт быыһыгар састар- саһан, сииктии симэлийэн иһэр курдук. Чугас ыаллара, дьонноро: «Оҕолорго ийэ наада. Хаһааҥҥа диэри соҕотох сылдьыаххыный?» — диэн сүгүн да олордубаттар. Саабыс бэйэтэ соҕотох сылдьарын улахаҥҥа уурбат, кыһаллыбат курдук ээ. Оҕолоро туох санаалаахтарын да ыйыталаспат.
Хаһан да бииргэ олорон атын ийэ наадатын дуу, наадата суоҕун дуу аһаҕастык кэпсэппэттэр. Аҕалара оҕолорун эр киһилии кытаанахтык иитэн кэллэ. Көмүс чыычаахтарын атаахтата, төбөлөрүттэн имэрийэ сылдьыбата. Уолаттара дьиэ ис- тас үлэтин барытын үмүрү тутан кэбиһэллэр. Быһата, ийэлэрин суохтаппат курдук олорбуттара. Бары бэйэлэрин кыһалҕаларынан, ким да ытыы-соҥуу сылдьыбакка иэримэ дьиэлэригэр иллээхтик-эйэлээхтик олорор курдуктара.
Ийэ сылаас тапталын билбэккэ улааппыт уолаттар ыал буолар, алаһа дьиэни тэринэр кэмнэрэ тиийэн кэлбитэ. Икки уола, куоталаспыт курдук, кийиит кыргыттары дьиэлэригэр киллэрбиттэрэ. Кыахтара суох буолан табаарыстарын курдук сыбаайбалаабатахтара. Орто уол талан ылбыт талыы-талба көрүҥнээх кыыһа хаппырыыс буолан биэрбитэ. Кийиит дьоно: «Сыбаайба тэрийсибэт буоллаххытына, кыыспытын эн уолгар кэргэн биэрбэппит», — диэн эрдэттэн тааллара кырыылам- мыта. Баччааҥҥа диэри ыал аҕа баһылыгын курдук сананан кэлбит Саабыс истибэтэҕин истэн олус соһуйбута. Үгүһү элбэҕи толкуйдуу барбакка: «Сыбаайбата да суох ыал буолуллар. Кыыһыҥ ону өйдөөбөт буоллаҕына, тохтуу, толкуйдуу түс!» — диэн уолун саба саҥаран кэбиспитэ. Аҕалара орто уолун саҥардыы саҕаланан эрэр олоҕун ог- долутан эрэрин оччолорго хантан билиэ баарай. Кийиит кыыс кинилэр дьиэлэригэр өр буолбатаҕа, сотору ааны тыастаахтык эргиллибэттии сабан тахсан барбыта. Кийииттэр өйдөспөтөхтүү көрсөн ылбыттарын ким да болҕомтоҕо ылбатаҕа… Сотору кэминэн аны улахан кийиит куоракка үөрэнэбин диэн ааттаан барбыта. Ол айыыта онон — Саабыс- тарга төннүбэтэҕэ.
Саабыстар сиҥнэн эрэр кырачаан дьиэлэрэ кэм- кэрдии кэрээнэ суох элэҥниирин билээхтиир курдук. Дьиэ иһигэр туох эрэ курус тыын, санньыар санаа иитиэхтэнэр буолбута.
Биир сарсыарда чугас ыаллара Ааныс эмээхсин киирэн кэллэ. Саабыс соҕотоҕун хаалан күүлэтин харбыы сылдьара.
- Дьэ, ити оҕолоруҥ бары алаһа дьиэлэриттэн бараары кынаттарын куурда сылдьаллар. Эн ити курдук сиппииргин туппутунан кырдьаары гынныҥ. Сиппиири дьахтар тутар баҕайыта! — диэн хара ааныттан силбиэтэнэн киирдэ.
- Ыалым Ааныс, саатар эн миигин тыытыма. Бэйэм даҕаны мучумааным, иэрэҥ-саараҥ үксээн иһэллэр.
- Буолуохтаах этэ. Саабы-ыыс, мин оҕолоруҥ суохтарына эйигин кытары аргыый наллаан кэпсэтэ киирдим. Өһүргэнимэ, миигин өйдөөн иһит. Кэргэниҥ бокуонньугу мин даҕаны сөбүлүүр этим. Ол эрээри өлбүтү кытары өлбүт суох.
- Ааныс, тохтоо дуу?!.
- Суох, кырдьаҕас киһи тылын иһит. Ыал олоҕор орооһор диэҕиҥ. Мин даҕаны бачча сыл тухары эһиги тускутугар кыһалла-мүһэллэ сатаатым. Ити уолаттарыҥ олохторугар сатанымаары гыннылар. Дьиҥэр, үлэни өрө туппут барахсаттар. Ол гынан баран, аһара тимир-тамыр курдук иитэлээбитиҥ биллэн таҕыста. Кыыс оҕоҕо нарыннык, эйэҕэстик сыһыаннаһыахха наада. Дьахтар кулгааҕынан таптыыр дииллэрин билбэт этиҥ дуо? Мин уолаттарыҥ кэргэннэрин кытары хайдах кэпсэтэллэрин алҕас истэн турабын. Бырастыы гын, ити кытаанах иитииҥ содула. Эн иккистээн кэргэннэммитиҥ буоллар, кэргэҥҥэр истиҥ сыһыаҥҥын көрө-билэ, ону үтүктэ уонна дьахтары өрө тута улаатыахтаах этилэр. Эр киһи оҕону иитэрэ олох атын. Дьахтарга сыһыан эмиэ атын.
- Онон тугу этээри гынаҕын, Ааныс?
- Тугу этиэмий, этэрим биир. Кэргэннэн!
- Оһо-оо! — дьиэ хаһаайына соһуйбута буолла.
- Ол ойоҕу оһох кэнниттэн булабын дуо? Ханна баалларый эн этэр дьахталларыҥ? Ити кулууп Галкатын эбэтэр ити маҕаһыын Харытыанатын этэҕин дуо? Эбэтэр саҥа кэлбит эдэркээн биэлсэр кыыһы? — Саабыс бу сырыыга тугу эппиэттиир эбиккин диэбиттии ыалын эмээхсин диэки үөннээхтик көрөн кэбистэ.
- Үөннэнэ олорума, ити Галкаҥ да, Харытыана да сиргэ сыппат дьахталлар. Бэрт киһи куорат дьахтарын кэргэн ылан таһаарар инигин?
- Кыһытар буоллаххына таһаарыам!
- Таһаар! Харыйаны таҥнары соспут киһи диэн эн курдуктары этэн эрдэхтэрэ,
- Ааныс кыыһырбыта буолан, остуолу тыастаахтык оҕуста.
- Чэ, доҕоор, уоскуйуох. Аны кыраларыҥ убайдарын суолларын хатылыахтара диэн дьаахханан этэбин. Кыраларыҥ эмиэ уолаттар дии, саатар кинилэри харыстаа. Кинилэргэ ийэ тапталын биллэр.
- Ааныас, кырдьаҕас киһи, өйүҥ-санааҥ былыргылыы буоллаҕа. Аныгы дьону, дьахталлары билээхтээбэккин. Мин оҕолорбор, буолаары буолан уолаттарбар, ньиксик сыттаах ыыспабар хайа дьахтар ийэ буолабын диэн киириэй? Аныгы дьахталлар бары биирдэр, мин оҕолорбор наадыйыахтара диэтэҕиҥ дуу. Мин да дьиэм иһигэр дьахтар сылаас тыыныгар бигэниэхпин баҕарбатым кэлиэ дуо? Оҕолорбун аһынабын, хайа кыайарбынан иитэ сатаатым. Кийииттэр кэлэн олохпутун киэргэтиэхтэрэ, сиэн оҕолору батыһыннара сылдьыам диэн баҕарарым. Уолаттарым киһи сирбэт дьоно, ону баара кыргыттар ырааҕы көрбөт харалҕан харахтаахтар эбит.
- Саҥам диэн саҥараахтыыгын ээ. Оттон мин кийииттэрбин олус таптыыбын. Миэхэ дьиэҕэ тугу да гыннарбаттар. Таах олоро сатаан ыалларбар сылдьарбын, сорохтор хобу-сиби таһар диэн сиилииллэр. Мин эн тускар кыһаллан этэбин, Саабыс. Толкуйдан, билигин да эдэргин.
- Эдэргин буолан, орто омурҕаммын аастым ээ, быһыыта, — Саабыс толкуйга түһэн, биир сири тобулу көрөн олордо.
Кини кыараҕас харахтара уоттанан ылбыттарын, быыппастыбыт уоһугар симик мичээр биллэн ааспытын Ааныс да буоллар көрбөтөҕө. Саабыс дууһатын түгэҕэр бүөмнээн илдьэ сылдьар кимиэхэ да арыйбатах кистэлэҥин — «чыып-чаап саҥалаах чыычааҕын» саныы олордо.
* * *
Саабыс икки сыллааҕыта куоракка доҕорун үбүлүөйүгэр киирэ сылдьыбыта. Бырааһынньык кэнниттэн чугас доҕотторо-атастара даачаҕа тахсыбыттара. Түүн көр-нар үгэннээн турдаҕына, хоту дойдуттан хойутаан кэлбит доҕордоро Көстөкүүн дьиэ ортотугар биирдэ баар буола түспүтэ. Костя уруккутун курдук уол оҕо одьунааһа, саҥарбыт- иҥэрбит эр бэрдэ адьас да уларыйбатах курдуга. Кини онно «отон сааһыгар» сылдьар, ол эрэн кийиит кыыс курдук килбик бэйэлээх дьахтары батыһыннара сылдьара. Көстөкүүн кэргэннээҕинбары билэллэрэ да, дьахтары — Настааны ким да атыҥырыы көрбөтөҕө. Саабыс сэргэхтик сэгэйэ хаамар, кылбаарар муус ыраас дьахтары киэһэни быһа хараҕын далыттан сүтэрбэтэҕэ. Кини өссө хаһан да маннык хорсуннук санамматах буолуохтаах. «Костя кэргэннээх эрээри, тоҕо кинини бас билиэхтээҕий? Икки соҕотох сылдьар дьон тоҕо бииргэ буолуо суохтаахпытый?» — диэн бэйэмсэх санаата бу түгэҥҥэ баһыйбыта.
Биэчэр кэнниттэн үбүлүөйдээбит доҕоруттан Настя сотовайын нүөмэрин ылбыта. Киһитэ баҕар- батар да биэрбитэ. Дьикти! Атына эбитэ буоллар, Саабыс туһугар кыһаллан, үөрэ-көтө билиһиннэртиэ эбитэ буолуо.
Саабыс Настяҕа телефоннаан, кинини кытары билсиэн баҕарарын туһунан эппитэ. Настя үөрбүтүн да, соһуйбутун да биллэрбэтэҕэ. Арай биир күн болдьообут кэмнэригэр кафеҕа кэлбитэ.
- Настя, бырастыы гын. Мин эйигин көрөөт сөбүлээтим.
- Туох диэн эттэҥий? Мин сүрэҕим атын киһиэхэ ананан сылдьар ээ.
- Кимиэхэ? Ити Костяҕа дуо? Кини кэргэннээх, элбэх оҕолоох.
- Допустим, но Костя мой идеал мужчины. Говорят, ты в какой-то деревне живешь? Работы нет, а детей много-оо, — диэн Настя нууччалыы унаарытан саҥара олордо. — Оттон мин олоҕум атын.
- Настя, мин үлэлии-хамсыы сатыыбын. Оҕолорум улахаттар. Арай кыра уолаттарбар ийэ наада.
- Наһаа да аһаҕас, наивнай киһигин. Мин хайдах сразу эн дэриэбинэҕэр барыахпыный? Миигин надо ухаживать и наконец соблазнить ит.д. — дии-дии хараҕынан оонньуу олорбута.
Ити кэнниттэн туох да күттүөннээх кэпсэтии тахсыбатаҕа. Настя кэпсэтэн бүттүбүт диэбиттии, сотовайынан кимиэхэ эрэ эрийбитэ. Сотору буолаат, джип массыынаҕа олорон элээрдэ турбута.
Саабыс саҥа билсибит Настята кинини чугаһатымаары сэлээрчэх дьахтар курдук көстө сатаабытын, дьиҥ иһигэр майгылаах мааныта буоларын бүтэйдии сэрэйбитэ. Хаһан эрэ Саабыс да кыргыттары тала сылдьан сыымайдыыр, кинилэр түүлээх холбукаларыгар тугу буһаралларын билэр ахан дьыалата этэ. Кини бу да сырыыга сыыспатах буолуохтаах.
Кэлин Настялыын көрсүспүттэрэ. Онно дьахтар хаайыыттан тахсыахтаах кэргэнин күүтэрин туһунан билбитэ. «Кэргэним алҕаска балыллан хаайыыга барбыта. Миэхэ эн дьоллоох күннэри бэлэхтээ- биккэр махтанабын. Эн үтүө киһи эбиккин. Ол эрээри, айан киһитин сааратымыым, оҕолоргор ийэҕитин солбуйар үчүгэй дьахтары булуоҥ», — диэн алҕыы хаалбыта.
Саабыс Настя кэргэнэ хаайыыттан тахсаат, сотору кэминэн оһолго түбэһэн өлбүтүн туһунан истибитэ. Настяны көрдөөн көрбүтэ да, ким да кинилэр сыһыаннара салгыы сайдыан баҕарбатаҕа. Дьахтар соҕуруу кэргэнин дойдутугар барбыт сураҕа иһиллибитэ.
* * *
Саабыстар улахан уолаттара үрүө-тараа бараннар, дьиэлэрин иһэ чыкы-курус буолбукка дылы. Манна дьахтар эйэҕэс күлүүтэ иһиллибэт, кини сылаас, сымнаҕас илиитинэн бүөбэйдээн үүннэрбит биир да дьэрэкээн сибэкки саас-сайын силигилии сиппэт. Ол оннугар кыһын буоллар эрэ түннүктэрэ, дьиэлэрин муннуктара кырыанан бүрүллэллэр, тымныы салгын көҥүл күүлэйдиир.
Дьыл оройо буолла. Борбуйун көтөҕөн эрэр уолчаана Антошка телевизор көрө олорор. Аҕата киирбитигэр да кыһаммата.
- Нохоо, аҕаҥ кэллим дии. Итии чэйиҥ, аһылыгыҥ? Тоҕо тугу да сылыппатыҥ?
- Аҕаа, биһиэхэ хаһан ийэ аҕалаҕын?
Саабыс уолун диэки соһуйбуттуу көрдө. Ыала
Ааныска саҥата буолбатахха дылы, бэйэлээх бэйэтин кырачаанын куолаһа.
- Ийэни даа? Ити телевизоргар көрө олорор негритянкаҥ курдук ийэни аҕалабын дуо? Хап- хара сирэйдээх дии, буоллун дуо? — Саабыс дьиибэлэниэх санаата кэллэ.
- Буоллун, биһиэхэ ийэ эрэ буоллун, хара да сирэйдээх буоллун! — Антошка ойон туран, ытыы- ытыы аҕатын ньилбэгэр кэлэн олорунан кэбистэ.
Саабыс, киһи эрэ буоллар, тугу да этиэн булбата, сүрэҕэ толугуруу мөҕүстэ. Хараҕар Настятын куба маҥан сирэйэ уонна хара Харытыана элэҥнээн аастылар. Ол быыһыгар Ааныс эмээхсин: «Сирэйигэр суорат кутан салыаҥ суоҕа диэн эппэтэҕим дуо?» — дии-дии, дьиэтин сиппийэ сылдьара хараҕар көстөн аастаҕа үһү. Сирдээҕи олоххо үрүҥ уонна хара аргыстаһа сылдьалларын Саабыс орто омурҕана ааһыар диэри билбэтэх муҥа буоллаҕа…
Надежда Егорова
«Чолбон». – 2010. — №4
