ААСПЫТ КЭМ ААРТЫКТАРЫН АНААРЫЫ
(Харысхал документальнай романынан Тааттаҕа ааҕааччы конференцията)
Саха норуодунай суруйааччыта, Духуобунас академиятын академига, Россия Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, драматург, прозаик, документалист-суруйааччы, сырдатааччы уонна уопсастыбаннай деятель Василий Егорович Васильев–Харысхал (1950-2021) ХХ үйэ саҕаланыытынааҕы саха интеллигенциятын курдук олоҕун бар дьонугар анаабыт киһи кэрэмэһэ, саха саарына буолар диэтэхпитинэ бука сыыстарыахпыт суоҕа. Баһылай Харысхал Гражданскай сэрии уонна репрессия ыардык тайанан ааспыт Амма сириттэн төрүттээх буолан, айар уонна чинчийэр үлэтигэр үрүҥ хамсааһын кыттыылаахтарын уонна олох долгунугар оҕустарбыттар дьылҕаларыгар дириҥник өтөн киирбитэ, Саха сирин историятын үрүҥ бээтинэлэрин арыйан кырдьыгы тиэрдэргэ дьулуспута. Кини олоҕун отучча сылын анаабыт уонна өлүөн эрэ иннинэ түмүктээбит «Ааспыт кэм аартыктарынан» документальнай романа күн сирин көрөрүгэр, хомойуох иһин, тиийбэтэҕэ. Ол иһин, Харысхал доҕотторо Афанасий Владимиров, Николай Макаров уонна Гаврил Андросов буолан, «Чолбон» сурунаал нөҥүө ааҕааччы конференциятын тиһигин ыытан бу айымньы тула дьон-сэргэ өйүн-санаатын түмэргэ быһаарыммыппыт.
Ааҕааччы конференциятын бастакы түһүмэҕин сэтинньи 29 күнүгэр Таатта улууһугар Ытык Күөлгэ И.А. Аргунов аатынан киин библиотекатын кытта тэрийбиппит. Ыытааччынан Баайаҕа нэһилиэгин модельнай библиотекатын библиотекара Александра Кустурова, сүрүн ырытааччыларынан «Көмүлүөк күлүмэ» айар түмсүүтүн кыттыылаахтара буолбуттара. Ону тэҥэ улуус салайааччылара, учууталлара, кыраайы үөрэтээччилэрэ уонна литератураны таптааччылар кытыннылар.
Александра Кустурова, СӨ культуратын туйгуна, «Көмүлүөк күлүмэ» айар түмсүү салайааччыта:
– Историяны бу маннык дириҥник ырытан, анааран, мунаах суолларын ирдэһэн, дьиҥ баар докумуоннарга, чахчыларга олоҕуран олус сэдэх матырыйааллары дьон билиитигэр таһаарар дьону ытыктыы, сүгүрүйэ көрөбүт. Ааптар кинигэҕэ ахтар дьоннорун үгүстэрин син истэр этим эрээри, олохторун суолун туһунан дириҥник хорутан соччо билбэт этим. Саха бастыҥ интеллигеннэрин уустук дьылҕаларын туһунан олус долгуйан, хараастан аахтым. Биһиэхэ, саха норуотугар, бу кинигэ чахчы олус күндү, сүҥкэн суолталаах бэлэх. Баһылай Харысхал историябыт саамай уустук, дьалхааннаах кэмин, уһун сылларга кистэлэҥҥэ тутуллубут чахчыларын киһи мээнэ тиийбэт сирдэриттэн итигэстээн, онтон ону ырытан, ситэрэн-хоторон ааҕааччы киэҥ араҥатыгар таһаарбыта олус улахан суолталаах.
Ольга Макарова, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, «Көмүлүөк күлүмэ» айар түмсүү кыттыылааҕа, литература кириитигэ:
– Киһи аймах үөскүөҕүттэн ыла хас биирдии норуот тылын-өһүн өрүү сэргии истэр, кэтэһэр, уура сылдьан ахтар-саныыр тумус туттар дьонноох буолар. Итинник дириҥ билиниигэ, истиҥ тапталы, умсугуйа сүгүрүйүүнү бар дьон туһугар туруулаһар, өйдөрүн-санааларын, күүстэрин-уохтарын, билиилэрин-көрүүлэрин бүтүннүүтүн туһулуур дьиҥ чахчы аҕыс кырыылаах чулуулар эрэ тиксэллэр. Төрөөбүт норуотун өркөн өйүн өрө туппут, тылын-өһүн этигэр-хааныгар дириҥник иҥэриммит Василий Егорович–Харысхал – киһи киргиллээҕэ, саха саарына, урааҥхай чулуута! Кини төрөөбүт норуотун туһугар туохха барытыгар бэлэмин туоһута – «Ааспыт кэм аартыктарынан» кинигэтэ буолар.
Василий Егорович Сэбиэскэй Сойуус диэн сүүнэ дойду ыһыллар, саҥа аартыгы тобулуна сатыыр, күүрсүүлээх, киирсиилээх кэмнэригэр, олох дьиҥ чахчы «үргүбүт сылгылыы аймана устар» уйуһуйбут сылларыгар чычырбас үбүнэн-харчынан бэрт күчүмэҕэйдик Кытайынан, Япониянан, Американан, Финляндиянан, Карелиянан сылдьан булбут докумуоннара, сирэй көрсөн кэпсэппит дьоно, оҕо сааһыттан, бэйэтэ сөбүлээн туттар дэгэт тылынан эттэххэ «ыйах-тайах» истибит кэпсээннэрэ, бэчээккэ түбэһэн аахпыта сүр тоҕоостоохтук толорсон, ситэрсэн, кэрискэ кэккэлээн, дьэ, чахчы боччумнаах документальнай роман диэн жанрга толору эппиэттиир дьоһун кинигэ буолбут. Бу кинигэҕэ ааптар бэйэтин уобараһа, чопчулаан эттэххэ киһилии килбиэнэ, тулхадыйбат тулуура, дьулуура суруллар дьонуттан итэҕэһэ суох ааҕааччы болҕомтотун тардар.
Төрөөбүт дойдутун, бар дьонун дириҥник таптыыр гуманист суруйааччы, сахатын норуотун ньургун дьонун үтүө ааттарын төнүннэриигэ, үйэтитиигэ олоҕун саамай күүрээннээх кэмин анаабыт, өйүн-санаатын өркөнүн, билиитин-көрүүтүн кылаанын, күүһүн-уоҕун сындааһынын, сүрэҕин төлөнүн бүтүннүү туһаайбыт дьиҥнээх гражданин Василий Егорович Васильев–Харысхал «Ааспыт кэм аартыктарынан» кинигэтигэр сүгүрүйэбин, ааптар киһилии килбиэнигэр нөрүйэбин.
Галина Неустроева, РФ иитиигэ уонна үөрэҕириигэ бочуоттаах үлэһитэ, «Көмүлүөк күлүмэ» айар түмсүү кыттыылааҕа:
– Биһиги бэйэбит икки ардыбытыгар дойдубутугар буолан ааспыт историческай событиеларга сыанабыл биэрэргэ урут да холонон көрөрбүт, арай Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ буолбатаҕа буоллар сайдыы хайдах суолунан барыан сөбө эбитэ буолла диэн мунаарар этибит. История хайа да кэрчик кэмигэр биирдиилээн сирдьиттэр – ханнык эмэ идеяны өрө тутар, норуоту күөртүүр дьон күөрэйэн тахсаллар. Кинилэри кэм бэйэтэ төрөтөр диэн ааттыыллар… Эбэтэр история быыһык кэмин уратытын кэмигэр өйдөөн көрөр генийдэр төрүүллэрэ дуу? Урут «историяны норуот оҥорор» диэн үөрэппиттэрэ эрээри, билигин сааһыран олорон киһи аймах сайдыытын, историятын хаамыытын биирдиилээн «генийдэр» оҥороллор диэн эрэллээхтик этэбин. Чыҥыс Хаан, Александр Македонскай, Наполеон, Ленин, Гитлер курдук дьон ааттарын кытары аан дойду историята быстыспат ситимнээх.
Арай өрөбөлүүссүйэ буолбатах буоллун, большевиктар былааска кэлбэтэх буоллуннар?!… Сайдыы арыый бытаан, ол оннугар бигэ тирэхтээх, силистээх-мутуктаах, ыллыктаах буолуо эбитэ дуу?!… Кырдьыга даҕаны, Сэмэн Барааскап, Манньыаттаах Уола, Хапсыын Уола, Кырбаһааҥкын атыыһыттар ааттара Саха уобалаһын сайдыыга хардыыларын кытта тэҥҥэ ааттаммыттара үгүс. Хаҥалас улууһун Хачыкаатыгар Семен Петрович Барашков тэрийбит хаһаайыстыбатын үөрүйэҕэр олоҕуран Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар суругар» Саха сирин сайдыытын саҕахтарын анаарбыта. Асклипиодот Рязанскай дойдутуттан тэйэн, омук сиригэр да олохсуйдар хайдах курдук чуолкайдык, чугастык ылынан, дойдутун сайдар кэскилин былаанныырый? Православнай таҥара дьиэлэрин үлэһиттэрэ, соҕотох Ньукулай Кырбаһааҥкын атыыһыт даҕаны үөрэх сайдытыыгар киллэрбит кылааттарын санаатахха, хаан тохтуута суох сайдыы суолунан айанныыр кыах баара өйдөнөр.
Кинигэ ааптара Баһылай Харысхал бэйэтигэр туруоруммут гражданскай, сиэр да быһыытынан соругун чиэстээхтик толорбутун бэлиэтиир тоҕоостоох. Бу айымньытын ааҕа олордоххо, дойдубутун атыйахтаах уулуу аймаабыт, добун холоругунан дьон олоҕун үлтү сөрөөбүт Улуу Өктөөп, Гражданскай сэрии түмүгэр ыар дьылҕаламмыт чулуу дьоммут дьоһун сэбэрэлэрэ, олоххо туруулаһар дьоҕурдара, кыахтара, күүстээх, ыраас санаалара ырылыччы көстөн кэлэр. Манна хайдах курдук олоххо тардыһыы күүстээҕин көрдөрөр түгэннэр аата-ахса суохтар. Ааҕа олорон бэл диэтэр үөрэхтээхпин диэн «ачыаһыран» салгыы үөрэммэтэхпиттэн, саатар англия тылын баһылаабатахпыттан бэйэбиттэн бэйэм кэлэйэ санаатым. Буукубаны билбэт, үөрэҕэ суох Семен Константинович Старостин үс тылынан суруйа-ааҕа, биэс тылынан холкутук кэпсэтэ үөрэммитин сөҕө аахтым. Эбиитин, өссө кини Кила куоракка биллэр үүнээйи оранжереятын тэрийбитин билэн олус диэн сүгүрүйдүм. Ол курдук, Гавриил Васильевич Баишев–Алтан Сарын туһунан биһиги билиибит эмиэ татым. Харысхал Алтан Сарын, Семен Андреевич Новгородов бочуоттаах академик Эдуард Карлович Пекарскай тылдьытын оҥорууга өҥөлөрө көмө эрэ курдук дьон өйүгэр-санаатыгар олохсуйбутун сыыһанан ааҕан, бэйэтин санаатын киһини итэҕэтэр гына суруйар. Пекарскай тылдьыта тахсыытыгар өҥөлөөх дьон испииһэктэригэр Алтан Сарын, Семен Новгородов курдук анаан түүр, монгол тылларын үөрэппит, чинчийбит анал үөрэхтээх дьон киирбэтэхтэрэ киһини мунаардар. Бу үлэ тахсыытыгар ити этиллибит дьон кылааттара сүүнэ буолуо дии саныыбын, кинилэр курдук көмөлөһөөччүлэрдээх буолан тылдьыт тахсыбытын саарбахтаабаппын.
Харысхал бу кинигэтэ норуоппут олорон ааспыт олоҕун умнуллубут страницаларын арыйарга олус туһалаах, көмөлөөх үлэ. Мантан сиэттэрэн салгыы ирдэһэр, үлэлэһэр дьон баар буолуохтарыгар эрэнэбин.
Александра Кустурова:
– Биһиги, Сэбиэскэй былаас эстибитин кэннэ үрүҥү-хараны араара үөрэммит көлүөнэ, дойдубут бары туругуруута эмиэ Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин үтүөлэрэ диэн өйдөбүллээх этибит. Биһиэхэ ону дириҥник иҥэрэн, эбии хас эмэ көлүөнэни салгыы итинник өйдөбүлгэ иитэр гына олохсуппуттар. Арай Баһылай Харысхал Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ буолбатаҕа буоллар, Саха сиригэр алмааһы маҥнайгынан булан атыыга таһаарбыт атыыһыт, меценат, кэлин «Сунтаар бандьыыта» аатырбыт Петр Трофимович Павлов норуотугар сайдыы саҥа суолун быдан эрдэ киллэриэхтээҕэ хаалбыта диэн бэлиэтиир. Василий Егорович итинник кэскиллээх кирбиилэрдээх биир дойдулаахтарбытын үгүс киһини ааттыыр уонна ол дьон туһунан кинигэтигэр ирэ-хоро суруйар. Сырдык ыралаах, кэскиллээх санаалаах оччотооҕу саха ыччаттарын дойду тутула уларыйаатын кытары бултаһан, «сиэн» барбыттар. Чахчы, оччотооҕу сайдыылаах дьоммут норуоттарын туһугар өссө да үгүһү оҥоруохтаахтара хааллаҕа.
Маргарита Егорова, СӨ үтүөлээх учуутала, Россия Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, «Көмүлүөк күлүмэ» айар түмсүү кыттыылааҕа:
– Киирии тыл курдук амалыйан ааһар буоллахпына, Василий Егорович Васильевы–Харысхалы кытта сэттэ уонус сылларга Ярославскай уулуссаҕа турар икки этээстээх таас реальнай училище дьиэтигэр, үөһэ, аллара куурустар устудьуоннара буолан, саха салаатыгар биир кэмҥэ үөрэммиппит. Василий Васильев оччолорго уол курдук уол, устудьуон курдук устудьуон буолара. Ол кэмнэргэ көрөр-истэр Баһылайбыт улахан суруйааччы, өссө документалист-суруйааччы, драматург, прозаик буола үүнэн-сайдан таҕыстаҕа.
«Ааспыт кэм аартыктарынан» кинигэни киһи биир тыынынан аахпат, итиннэ тохтоон, манна толкуйдаан, Харысхал барахсан ир суолларын ирдээн, тоҥ суолларын тордоон суруйбут дьонун дьылҕаларыттан киһи дууһата кыланар, сүрэҕэ ыалдьар. Тоҕо? Тоҕо? Тоҕо? Маннык ыйытыы аҥаардаах хаһыыны тус-туспа киһи дьылҕатын аайы ыйытыахпын баҕардым, сүрэхпинэн-быарбынан ылынным. Кинигэ лииһин арыйан истэх аайы, «атын дойду халлаанын анныгар» тиэрдибит олох уот холоругун быыһынан аҕалыы-уоллуу Гавриил уонна Анатолий Никифоровтар, Георгий Ефимов, Асклипиодот Рязанскай, Дмитрий уонна Михаил Винокуровтар, Никита Олесов, Михаил Корнилов, Егор уонна Семен Старостиннар уустук дьылҕалара арыллан иһэр. Манна даҕатан аҕыннахха, Василий Егорович өссө историк-архивист быһыытынан, сүдү үлэни толорбут киһинэн буолар. Кини Михаил Зиновьевич Винокуров, Асклипиодот Рязанскай архыыптарын дойдуларыгар аҕалбыта – бу патриотизм көстүүтэ.
Соловки туһунан история тимир аана аһыллыбытын кэннэ үгүспүт саҥа истибит, билбит буолуохтаахпыт. Оҕо сылдьан, Суорун Омолоон «Күкүр Уус» айымньытын аахпытым. Онно уус Дьууру ытаары, кыыһын Күннэйи дэҥнээн, Беломор ханаал тутуутугар буруйун боруостаан кэлбитин, аата ырааппытын диэх курдук санаабытым. Онтукабыт иһэ истээх эбитин кэлин билбитим. Соловки лааҕырдарыгар Саха сириттэн 600 киһи эрэйи-муҥу муннуларынан тыыран, түөстэринэн көрсөн, кинилэртэн үгүстэрэ ол дойду чэҥ буоругар хааллахтара, тарбахха баттанар аҕыйах киһи тыыннаах эргиллэр дьолун биллэҕэ. Ити айан суолунан Харысхал саха интеллигенциятын ыар дьылҕатын сүрэх-быар ыарыыта оҥостон айаннаатаҕа…
Баһылай Харысхал бу кинигэтин ааҕан баран, киһи туох түмүккэ кэлиэн сөбүй? Бастакытынан, «Ааспыт кэм аартыктарынан» кинигэ ааҕааччыны оччотооҕу кэми сүрэҕинэн ылынан ааҕарга сүбэлиир уонна ылынарга үөрэтэр. Иккиһинэн, бу кинигэ манна суруллубут хас биирдии киһи дьылҕатын нөҥүө XX үйэҕэ уопсастыба, дойду уустук историятын анаарарга, ырытарга ыҥырар. Үсүһүнэн, кинигэ көҥүллүк толкуйдуур, ханнык да уустук түгэҥҥэ бэйэ дьонун сүтэрбэт, үрдүктүк тутар личноһы иитэргэ аналлаах. Төрдүһүнэн, кинигэ атын дойдуларынан тэлэһийэн да сырытталлар, саха дьоно сиэр-майгы, өй-санаа сыаннаһын үрдүктүк туталларын көрдөрөр.
Александра Кустурова:
– Василий Егорович чинчийэр үлэтэ сап саҕаттан салҕанан, хараҕын арыйан, санаатын сааһылаан истэҕэ. Киһи архыыпка үлэлииригэр олус болҕомтолоох буолара ирдэнэр. Норуот суруйааччыта Сэмэн Тумат: «Архыып сүрдээх үөннээх, астарар астарбат киһилээх» диэн этэн турар. Харысхал итини барытын бэркэ диэн билэрин киһи саарбахтаабат. Ону таһынан, кини саха киһитэ буоларын быһыытынан, көрдүүр, ирдиир, чинчийэр үлэтигэр сиэр-туом көмөтүнэн эмиэ ылсар:
«Сахалыы алҕаан, эрэйи-муҥу көрбүт саха дьоно дьыалалара архыыптан көстөрүн туһунан көрдөһөн, докумуон бөҕөтүн буллум. Ону тэҥэ эрэйим, дьэ, саҕаланна! Утуйаары, сынньанаары нуктуу түстэрбин эрэ түүлбэр саха оҕонньотторо барахсаттар хайдах сордоммуттарын-муҥнаммыттарын туһунан үҥсэ кэлээхтииллэр…
Үс түүн эрэйдэнним! Онтон чуурбун биэрэн, маҥнай алҕаабыт сирбэр киирэн, сир-дойду иччилэрин аһата-аһата, уһун ууларын уйгуурдубут буруйбун бырастыы гыналларыгар көрдөстүм. Уонна түүҥҥү поезка билиэт атыылаһан Санкт-Петербурдаатым».
Александра Жулева, СӨ муниципальнай сулууспатын туйгуна, Игидэй нэһилиэгэ:
– Баһылай Харысхал айымньыларыгар эдэр эрдэхпиттэн сүгүрүйэр ааҕааччы буолабын. Дьаһалтаҕа үлэлии сылдьан Улуу Кыайыы 65 сылыгар биир дойдулаахтарбытын кытта кини «Сэрии тыйыс тыына» диэн драматынан уус-уран киинэ уһулан, оҥорон таһаарбыппыт. Киинэ уһулбуппутун кэннэ кырдьаҕастар: «Оччотооҕу кэмҥэ итинник баара, бардам кэмнэргэ олорон ааспыппыт» диэн бигэргэппиттэригэр, оччотооҕу олоҕу чаҕылхайтан атыннык сыаналаабат санаам аан бастаан халбаҥнаан ылбыта. Дьэ, онтон аны Харысхал бу кинигэтин илиибэр туттум. Бу кинигэни киһи мээнэ айымньы курдук сатаан биирдэ ааҕан кэбиспэт: история кэрчиктэригэр анаан тохтоон, ол кэмнэргэ өйгүнэн-санааҕынан умсан ыларыҥ олус уустук буолар эбит. Кинигэни күн бүгүн иккитэ төхтөрүйэн туран аахтым уонна сиһилии өйдөөтүм диэн этэр кыаҕым өссө да ыраах. Төһө да кинигэҕэ суруллубут сорох дьон туһунан эдэр эрдэхпиттэн истэр буолбутум иһин, манна докумуоннарга олоҕурбут матырыйааллары көрөр сүрдээх ыарахан. Биир бэйэм маннык ыарахан теманы хасыһыахпын баҕарбатаҕым эрээри, киһи син биир эрдэтээҥҥи историятын билиэхтээх диэн санаалаахпын.
Владимир Андросов, СӨ үөрэҕин туйгуна, Баайаҕа нэһилиэгин сэбиэтин депутата, «Көмүлүөк күлүмэ» айар түмсүү кыттыылааҕа:
– Ааптар кинигэтин түмүк тылыгар: «Кинигэ эдэр дьон историяны киэҥ далааһыннаахтык үөрэтэллэригэр ааны сэгэтиэ диэн эрэнэбин» диэн этэр. Ити эрэлэ туохха тирэҕирэрий? Бу омукпут сайдарыгар уруккуну, билиҥҥини уонна кэлэр кэскили холбуу тутан өйдүүр санаалаах ыччат үөскээтин диэн баҕа санааттан тахсар. Маннык ис хоһоонноох кинигэни суруйбут дьон биһиэхэ сахаҕа бааллар эрээри, киһи тиийбэт сириттэн ирдээн-тордоон, хасыһан, аан дойдуну барытын эргийэ сылдьан хомуйан оҥорбут киһибит соҕотох Харысхал буолар. Тоҕо кини манна ылыста диэтэххэ, бэйэтэ эмиэ төрдүлээх, төрүөттээх. Харысхал көрдөһөн «Халаачык Муос» уонна «Тураҕааскы» диэн сэһэннэрин тылбаастаан турабын. Онно бииргэ үлэлиир кэммэр сотору-сотору төлөпүөннэһэрбит. Биир сырыыга ыйыттым: «Доҕор, эн былыргы олоҕу хантан ити курдук ырылхайдык билэҕин?» Ону киһим сэмэй баҕайытык: «Онтон ити, дьиҥэр, ийэм туһунан ээ», – диэн хардарбыта. Ол сэһэнигэр суруйарын бу кинигэтигэр эмиэ киллэрэр: Ис Тэһэҕэс дэнэр устуруутал ийэтин, Гражданскай сэрии эрэ кэннэ оскуолаҕа үөрэнэ тиийбит сэттэ саастаах кыысчааны: «Кулаах кыыһа сэбиэскэй оскуолаҕа үөрэниэ суохтаах!» – диэн суһуоҕуттан соһон таһырдьа бырахпыт… Ити кэпсээни истэ үөрэммит оҕо – Харысхалбыт. Оннук кинигэтигэр сэбиэскэй былааһы абааһы көрөр курдук санаалаах киһибит кэлин, эмискэ Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтигэр Амма улууһуттан дьокутаат буолан турар. Ол солотугар сылдьан үлэ бөҕөтүн ыыппыта. Дьэ, ити курдук утарыта турсуулаах, хас биирдии киһи тус туһунан өйдөбүллээх боппуруостарыгар кини бэйэтэ туспа позициялаах буоларга эдэр эрдэҕиттэн үөрэммит эбит. Ол иһин маннык сүҥкэн үлэҕэ ылсыбыт диэн санааҕа кэллим.
Афанасий Владимиров, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Өлүөнэ өрүс холбоһуктаах пароходствотын дириэктэрдэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ:
– Баһылай Харысхаллыын билсэн доҕордоһуум уонна «Көмүөл» испэктээкил туруута бэйэтэ туспа историялаах. Онтон кылгастык кэпсиим. Өрөспүүбүлүкэбит маҥнайгы президенэ Михаил Ефимович Николаев дойдубар Хаҥаласка баһылыгынан талыллыбыппар: «Хайдах үлэлиир санаалааххыный?» – диэн ыйыппыта. Онуоха мин ыытыахтаах тутууларбын биир-биир ааҕан бардым. Ону Михаил Ефимович тохтотто уонна: «Тугуй бу, завхозтуу кэллиҥ дуо?» – диэн эмискэ ыйытта уонна: «Ити эн күннээҕи үлэҥ. Баһылык анала диэн дьон өйүн-санаатын, дууһатын бөҕөргөтүү. Ону толкуйдаа», – диэтэ. Мин онно дэлби мунааран хааллым. Онтон сотору соҕус саха тыйаатырыгар Харысхал «Эргиллиэм хайаан да» диэн испэктээкилин көрдүбүт. Онно испэктээкил бүппүтүн кэннэ көрөөччүлэр ытыстарын хабыллар тыаһын ортотугар туран «биһиэхэ эмиэ маннык айымньы баар буолуохтаах эбит» диэн өйдөөбүтүм. Ол кэннэ Харысхалга Ксенофонтовтар дьиэ кэргэн туһунан айымньы суруйарыгар этии киллэрбиппит. Ол түмүгэр 2010 сыллаахха Саха тыйаатырыгар «Көмүөл» испэктээкил күн сирин көрбүтэ.
Маннык кэпсэтии норуодунай суруйааччы Баһылай Харысхал аатын үйэтитэр. Кинигэни ааҕан, суруллубут суолтатын өйдөөтөххүнэ олоххун-дьаһаххын сааһылаан биэрэр курдук буолар. Гражданскай сэрии кэмэ үгүс мөккүөрдээх өрүттэрдээх. Утарыта өрүттэр кырдьыктарын туһугар историяҕа киирбит кэрээнэ суох быһыылар тахсыталаабыттара. Киһи итинниги биллэҕинэ улаханнык санааҕа ылларар буолар, бу чуолаан оҕо дьоҥҥо ыараханнык киирэр… «Ааспыт кэм аартыктарынан» кинигэ суолтата – дьоммут үтүө ааттара төннөн дойдуларыгар кэлбитигэр.
Харысхал суруйбут айымньыларын олус чугастык ылынара, оччотооҕу дьон сырдык ыралара олоххо салҕанан бара туруон баҕарара. Кини этэр этэ: «Бу дьон хайдах өйдөрүн туппуттара, хайдахтаах курдук дойдуларын таптыыллара, төһөлөөх ыараханы уйбуттара барыта холобур буолуохтаах, салҕанан бара туруохтаах».
Николай Макаров, СӨ Культураҕа нэһилиэстибэтин объектарын харыстабылын департаменын салайааччы:
– Доҕорбут, улахан убайбыт Баһылай Харысхал бу кинигэтигэр ХХ үйэ маҥнайгы аҥаарыгар күөрэйбит охсуһуу кэмигэр дойдуларыттан көһөн барбыт, репрессияламмыт дьон дьылҕаларын үөрэппитэ. Итини үөрэтэр сүрдээх уустук уонна ис турукка, психологияҕа охсор диэн этэр буолара. Кэлин бэйэм эмиэ Гражданскай сэрии кэмнэрин үөрэтэн эрэбин. Онно саха саханы сиэһэрин, араас кыдыйсыыларын билэр сүрдээх ыарахан буолар эбит. Уруу урууну, саха саханы кытары кырыктаах атааннаһыыта бу олус уустук суол. Дьэ, онно эрэ Харысхал эрдэ тугу этэ сатаабытын өйдөөбүтүм. Кини итини барытын биллэр даҕаны иһигэр илдьэ сылдьыбыта бэйэтэ туспа гражданскай хорсун быһыы – подвиг дии саныыбын. Төһө да итинник ыарахан теманы айымньыларыгар таарыйдар, сыанаҕа турбут уон ордугуна үс испэктээкилигэр дьүһүйдэр даҕаны, түмүгэ өрүү ыраас, сырдык, олоххо тардыһыылаах буолара. Кини олоҕо айымньыларыгар салҕанан бара туруо. Бу Харысхал бүтэһик үлэтигэр маҥнайгы ырытыһыы буолла, инникитин даҕаны маннык тэрээһиннэри салҕаан иһиэхпит. Билигин кини бэйэтин олоҕун, салгыы репрессияламмыт, эмиграцияҕа барбыт дьоммут олохторун ким үөрэтиэй диэн ыйытыы үөскүүр уонна ити ыйытык ыйанан хаалар… Дьэ, итиннэ биһиги эмиэ толкуйдуох тустаахпыт.
Гаврил Андросов, Россия Суруйааччыларын сойууһун сэкирэтээрэ, «Чолбон» сурунаал бас эрэдээктэрэ:
– «Ааспыт кэм аартыктарынан» документальнай роман икки тыһыынча ахсааннаах тахсыбыта тута барыта атыыга баран, тарҕанан бүтэн хаалла. Ол аата аахпыт киһи баһаам. Ол эрээри кинигэ туһунан санаа үллэстиитэ тоҕо эрэ аҕыйах курдук. Итиэннэ, убайбыт Харысхал бэйэтэ бу кинигэтэ таҕыстар эрэ улуустары кэрийэ сылдьан сүрэхтиир, тарҕатар ыралааҕа. Ол иһин Афанасий Семеновичтыын сүбэлэһэн баран, «Чолбон» сурунаалы тирэх оҥостон ааҕааччы конференциятын тиһиктэрин тэрийэр туһунан торумнаабыппыт.
Харысхал төһө да аһаҕаһын, сытыытык, хорсуннук саҥарбытын иһин, тус бэйэтигэр кэллэххэ олус сэмэй этэ. Ол да иһин бу үлэтин документальнай сэһэн диэн ааттыан баҕарбыта. Ону: «Эс, бу сүүрбэ сылы быһа суруллубут үлэҥ документальнай роман дэниэхтээх буоллаҕа», – диэн утарбытым. Баһылай саараҥнаабытыгар: «Оччотугар Далан курдук эссе-роман диэ», – диэбиппэр эмиэ буолумматаҕа. Сотору убайым бу кинигэтигэр эрэдээктэр буоларга этии киллэрбитэ. Ол үлэлэһэ сылдьан, тылбытын ылыннаран документальнай роман диэн ааттанан таҕыста. «Ааспыт кэм аартыктарынан» саха литературатыгар Далан «Дьылҕам миэнэ» диэн үлэтин кэнниттэн иккис документальнай роман буолар. Дьыл-хонук аастаҕын, бириэмэ уларыйан истэҕин аайы маннык уустук айымньылар ис хоһоонноро өссө дириҥээн иһэр.
Мин санаабар «Ааспыт кэм аартыктарынан» документальнай роман – саха уопсастыбаннай өйүн-санаатын кэрэһилиир, саха интеллигенциятын уонна кинилэр саха омук дьылҕатыгар суолталарын анаарар саха литературатыгар төрдүс улахан айымньы. Бу кинигэ жанра – публицистика, аныгы өйдөбүлүнэн эттэххэ «нон-фикшн» диэн. Бастакы айымньынан Былатыан Ойуунускай «Ааспыт күннэр-дьыллар» ахтыы сэһэнэ, иккиһинэн Далан «Дьылҕам миэнэ» эссе-романа, үсүһүнэн Софрон Данилов «Санаам туймуулара» кинигэтэ буолаллар. Бу түөрт айымньыны аахтахха, ырыҥалаатахха ХХ үйэтээҕи Саха сирин историятын уонна саха омук дьылҕатын, сэбэрэтин, биһиги туох итэҕэстээхпитин, туох үтүөлээхпитин, тугу ситиспиппитин уонна ситиспэтэхпитин толору өйдүөххэ сөп. Онон Ойуунускай, Софрон Данилов, Далан кэннилэриттэн Баһылай Харысхал саха духуобунай культуратыгар, саха литературатыгар чахчы улахан тулааһын буолар үлэни оҥордо. Бу айымньы кини бар дьонугар оҥорбут гражданскай хорсун быһыыта – подвига буолар. Кинигэ өссө биир улахан суолтата – саха норуотун нация быһыытынан бөҕөргөтөрүгэр сытар.
Таатта киин библиотекатыгар уонна «Көмүлүөк күлүмэ» айар түмсүүгэ ааҕааччы конференциятын тэрийбиккитигэр, көхтөөхтүк кыттыбыккытыгар Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун, «Чолбон» сурунаал уонна Баһылай Харысхал доҕотторун аттарыттан махтанабын!
Бэчээккэ Гаврил Андросов,
Утум Захаров бэлэмнээтилэр
Чолбон. – 2023. – 1№
