I
Сахалыы уус-уран литература саҕаланыыта сахалыы сурук-бичик үөрэх-билии үөскээһинин историятын кытта быстыспат ситимнээх.
«Саха дойдута мин төрөөбүт сирим, саха тыла мин төрөөбүт тылым – бу кэннэ эн үтүө туһалаах үлэҕэр мин көмөлөһүмүнэ киэр диэм баар дуо? – диэн суруйбута 1851 с. А.Я. Уваровскай академик О.Н. Бётлиҥҥэ. – Саха тыла суруга суоҕуттан өлбүт тылынан ааҕыллар, эн кинини тилиннэриэх кэмиҥ аҕыйах хаалла. Аҕыйах хаалла эн үрдүк да үөрэхтээх дьон хайҕалларыгар тиийиэҥ да, саха да омук уһуга суох махталын ылыаҥ. Төрөөбүт саха ыччата эн айбыккынан толору туһаныаҕа, эн ааккын үрдэтиэҕэ, ыраас сүрэҕиттэн эн тускар үрдүк айыыга-таҥараҕа сүһүөҕүн сүгүрүтүөҕэ. Бу буолуоҕа кинилэр төлөбүрдэрэ, бу буолуоҕа эн манньаҥ…»
Бу саха тылын «төрөөбүт тылым» диэн киэн туттуулаахтык билиммит уонна кини кэскилин туһугар итиччэ кыһаммыт Афанасий Уваровскай омугунан нуучча, солотунан ыраахтааҕы чиновнига этэ.
Сүүсчэкэ сыллааҕыта, ол анараа да өттүгэр Саха сиригэр кэлэ сылдьыбыт, быһа охсон ааспыт нуучча айанньыттара, үөрэхтээхтэрэ: И. Исленов, Н. Щукин, Миддендорф, Маак, барон Майдель, о.д.а. биһиги дойдубутугар, оннооҕор Дьокуускай куоракка олохтоох нууччалар, бэл чиновниктар, бэйэлэрин икки ардыгар, сороҕор сулууспаларыгар даҕаны сахалыы кэпсэтэллэрин бэлиэтээбиттэрэ баар. Ити туһунан А. Кулаковскай «Саха тыла» диэн ыстатыйатыгар эмиэ суруйбуттаах. Кини онно этэринии, биһиги тылбыт ураты имигэһэ, өлбөт-сүппэт дьоҕурдааҕа, баайа бэрт буолан, атын ыаллыы Хотугу норуоттар тылларын, бэл, Екатерина II ыйааҕынан Иркутскай–Дьокуускай айанын суолугар олохсуйталаабыт дьаамсыктарын нууччалыы тылларын «кыайбыт», «бас бэриннэрбит» буолбатах. Ити – оччотооҕуга сахалар бу норуоттар икки ардыларынааҕы экономическай, культурнай да сыһыаннаһыыларыгар баһыйар ахсааны ыла сылдьыбыттарын эрэ туоһулуур.
А. Уваровскай Саха сирин ыраах хотугу оройуоннарыгар – Эдьигээҥҥэ нуучча обер-офицерын, уокурук исправнигын кэргэнигэр 1800 сыллаахха төрөөбүтэ. Кини биэс сааһын туолуутугар төрөппүттэрэ көһөн кэлэн, Дьокуускай куорат ыксатыгар Киллэмҥэ олохсуйбуттара. «Мин харахпар аһыллыбыта көстөн ордук туоралаах, хас да көс усталаах күөх унаар бэйэлээх, уу үрдүн курдук тэҥ ыраас хонуу, – диэн суруйбута Уваровскай кэлин «Ахтыыларыгар». – Эҥин диэн дьүһүннээх ахсыыта суох элбэх отун төбөтө күөх, биитэр сап-саһархай торҕону тэлгэммит курдук буолан көстүбүтэ. Онно-манна хойуу титирик биитэр хатыҥ ойдор, уус киһи илиитинэн олоппутун курдук, үүнэн тураллара…»
Сүлүүдэ түннүктэрдээх балаҕаннар быыстарыгар маҕан моҕол ураһалаах Киллэм ыалларын А. Уваровскай сирийэн ойуулаабытын ааҕа-ааҕаҕын, М.М. Носов оҥорбут этнографическай хартыынатын санаан кэлэҕин. Автор хараҕа тугу ыларын барытын ымпыктаан-чымпыктаан көрдөрө сатыыр. Дьүһүннүүр кырааскалара аһары чаҕылхайдар, декоративнайдар. Ол иһигэр дьэ ити, тэҥ ыраас хонуу ньуурун «уу үрдүн курдук», оттон хотуурдар иэдэстэрин «күн уотуттан үрүҥ көмүс курдук килбэчийэ турбуттара» диэн аһара табыллыбыт тэҥнээһиннэр эмиэ бааллар.
А. Уваровскай Саха сирин тыйыс айылҕатын кэрэ көстүүлэрин эрэ туһунан буолбакка, оччотооҕуга кырыымчык олохтоох саха үлэһит дьонун амарах, ыалдьытымсах, хорсун, о.д.а. киһилии үтүө хаачыстыбаларын, национальнай сиэрдэрин-майгыларын туһунан эмиэ аһара кэрэхсэбиллээхтик ахтан аһарар. Ордук алта сылы быһа бултаан аһаппыт ытын аһыйан суос-соҕотоҕун ытыы олорор эбэҥкини ойуулаабыта харааһыннарар.
«Кинини («Ахтыылары») суруйар балай эрэ эрэйдээх баара, оннук буолуоҕуттан да түктэри баара, урут саха тылынан биир да сурук сурулла илигэ, кини сурукка киирэр тосхоло, куолута биллэ илигэ, – диэн салгыы ааҕабыт. – Бу туһуттан мин билигин үөрэбин таптыыр сахам тылынан маҥнайгы суругу мин суруйбуппуттан».
А. Уваровскай «Ахтыыларын» саҕалыыр кэмигэр катехезис мөлтөх тылбааһа баарын билэр эбит.
Өссө ол быдан иннинэ 1692 с. Амстердам бургомистра Никола Витзен «Тартия хотугу уонна илиҥҥи өттө»диэн кинигэтигэр латинскай алфавитынан сахалыы тексти кыбыппыт. Аҕыйах да буоллар, гражданскай суруктар эмиэ бааллара. Онон сахалыы «маҥнайгы суругу» А. Уваровскай эрэ суруйбатаҕа.
«Ахтыылар» атын сахалыы өйдөбүнньүктэр ортолоругар аан маҥнайгы литературнай холонуу, дьиҥнээх бэйэ айымньыта буоларын быһыытынан, биир боччумнаах миэстэни ылыан ылар. Ол гынан баран, бу үлэни проф. Ф.Г. Сафронов этэрин курдук, «саха уус-уран литературатын бастакы айымньытын» быһыытынан сыаналыырбытыгар толору кыаҕы биэрбэт[1].
Автор биирдиилээн тыллары төһө да үчүгэйдик биллэр, өйдөнүллэр биричиинэнэн, санаатын сахалыы сатаан сааһылаан эппэккэ, ардыгар кырдьык да эрэйдэнэр. «Бэҕэһээҥҥи курдук ахтабын, атамааннара крусуун диэн омук улахан диэн бэйэлээх эгин диэн сэбинэн ыйанан баран, кыһыл сиигин устун көмүстээх сыалыйалаах буолан миигин көтөҕөн илдьэ олорбутун, минньигэс аһынан күндүлүү-күндүлүү бэйэтэ ытыы олорбутун майгыта туох эрэ ааспыты ахтан».
Саха киһи истиитигэр ити олурҕа этиитин, А. Уваровскай тылы маҥнай сурукка киллэрии ыарахаттарын курдук быһаарар. Кэпсиирэлэрэ үксүгэр этии ортотугар тураллар. Ол оннугар салаа этиилэри этиитин кэннигэр илдьитэлиир. Дьэ ити иһин буолуо, «Ахтыылар» саха уус-уран литературатын сайдыытыгар туох да сабыдыала суох, ойуччу хаалан хаалбыта. Кэлин литературнай өйдөбүнньүк быһыытынан ааҕыллар, үөрэтиллэр, үгүстүк ахтыллар буолан эрэрэ сиэрдээх уонна көдьүүстээх.
А. Уваровскай «Ахтыыларыгар» ыраахтааҕыны көрбүтүн олоҕун саамай дьоллоох түгэнинэн ааҕар. Оттон ол улуу сололоох туспа урдустарга ханнык политиканы ыытарын кини билбэт буолуох туһа суоҕа. Катехезис да тылбааһа саха норуотугар үөрэҕи-сырдыгы тарҕатарга ананан оҥоһуллубатаҕа. Ити да үрдүнэн, А. Уваровскай мемуарын хас истиҥ тыллара бэл билиҥҥэ диэри сылаастарын ыһыкта иликтэр.
Итини таһынан А. Уваровскай «Эр соҕотох» диэн олоҥхо текстин уонна хас да таабырыннары суруйбута. Бэл, финн омук тылыттан «Кыыс ырыатын» сахалыы тылбаастаабыта. Дьэ ити чахчы сыралаах, үтүө холонууларга олоҕуран, О.Н. Бетлингк саха тылын туһунан улахан үлэни, маҥнайгы научнай грамматиканы суруйбута.
II
Биһиги сүүрбэһис үйэбит саҕаланыытыгар Л. Толстой, А. Чехов тыыннаах этилэр. Нуучча литературатыгар критическэй реализм муҥутуур чыпчаалыгар тиийбитэ, «Тиллии» (1899), «6 №-дээх балаата» (1892) суруллубуттара.
Ыраахтааҕылаах Россия ол кэмҥэ бэйэтин революционнай өйдөөх-санаалаах чулуу уолаттарын сырдык тыыннарын тууйарга Саха сирин Петропавловскай кириэппэстэн итэҕэһэ суох эрэллээх миэстэнэн ааҕара. Ол эрээри оччотооҕуга көҥүлү күөмчүлээччилэр улаханнык алҕаһаабыттар. Саха сирэ наукаҕа – В.Л. Серошевскай «Сахалар», Э.К. Пекарскай «Саха тылын тылдьыта» диэн икки сүллэр сүүнэ уонна И.А. Худяков «Верхоянскайдааҕы хомуурунньук» диэн, о.д.а.– улахан суолталаах үлэлэри биэртэлээбитэ.
Саха сирин, кини олохтоохторун тустарынан нууччалыы тылынан уус-уран айымньылар даҕаны балачча суруллубуттара. Олортон «бары баттаммыттар-үктэммиттэр көмүскээччилэрин уонна үтүө доҕордорун» (М. Калинин), народник, демократ В. Короленко «Макаарын түүлүн» (1885) ордук чорботон бэлиэтиэххэ сөп.
В. Короленко бу аатырбыт кэпсээнин геройа (кини прототиба Захар Цыкунов) билигин ахтыбыт А. Уваровскайбытын кытта биир кэмҥэ кэриэтэ үөскээбит, биирдиҥи дьылҕалаах киһи. Макар киниттэн атына диэн үөрэҕэ суох уонна дьадаҥы.
Макар дьиҥнээх нуучча, дьиҥнээх саха да буолбатах. Кини сахатыйбыт нуучча. Ону биһиги Макар самнайбыт сахалыы балаҕаныттан, тыс этэрбэһиттэн, бэргэһэтиттэн, уу сахалыы тылыттан эрэ билэр буолбатахпыт. Кини өйө-санаата, үгэстэрэ, итэҕэлэ эмиэ сахалыы хайыспыт. Бэл, өлбүтүн кэннэ айыытын-харатын ыйааһынныыр, дьүүллүүр үрдүк таҥарата сахалыы «Тойон» диэн аатырар. Нуучча аҕабыыта киниэхэ суруксутунан эрэ сылдьар.
Макар иһигэр иитиэхтии сылдьыбыт абата-сатата революция иннинээҕи нуучча, саха, татар, о.д.а. норуоттар бары атаҕастаммыт, үүрүллүбүт-үтүрүллүбүт дьонноругар бүтүннүүлэригэр баара. Бу курдук уус-ураннык, күүстээхтик туох да оннук уһулуччу уратыта суох саха хараҥа, муҥутах үлэһит киһитин туһунан эмиэ суруйуохха сөп курдуга.
В. Короленко ордук бу кэпсээнэ оччотооҕуга олус аҕыйах ахсааннаах саха ааҕааччыларын, ол иһигэр А. Кулаковскайы, кырата суохтук долгуппут, толкуйдаппыт буолуохтаах. «Макар түүлүн» уһулуччулаах уус-уран күүһэ кини фантастическай фабулатыгар эрэ буолбатах. Ис хоһооно дириҥэр, интернациональнайыгар буолар. В. Короленко киһи майгытын-сигилитин, кини кимин-тугун, ханнык омуктан хааннааҕа буолбакка, тулалыыр социальнай эйгэ таһыма, айылҕа усулуобуйалара, о.д.а. чахчылар быһааралларын кимнээҕэр даҕаны итэҕэтиилээхтик арыйбыта.
1903 с. В. Короленко биэс уон сааһын туолбутугар:
Күн ыраахтааҕыбыт
Күчүмэҕэй сокуона
Көрүөх-билэ дьоҥҥо
Күһэлтэлээх буолсу
Диэбитиҥ иннигэр,
Тоһоҕо тоҥо турар
Дьокуускай уобаласка
Буруйдааҕынан ааттаан
Боручуотам кэлбитиҥ, – диэн А. Кулаковскай хоһоонунан эҕэрдэлээбитэ. Кини оччотооҕу официальнай тылга-өскө олоҕуран, В. Короленконы чахчы буруйдаах киһи курдук эппэт. Ол оннугар кини охсуһуутун, утарсыытын характеристикалыыр тыллара быдан быһаарыылаахтар, булгуччулаахтар. Ити аата, «Күн ыраахтааҕыбыт күчүмэҕэй сокуона» биһиэхэҕэ, сахаларга эрэ буолбакка, нуучча «көрүөх-билэ дьонугар», ону тэҥэ, ол сокуону утары барбыт В. Короленко курдук чулуу дьоннорго барыларыгар «күһэлтэлээҕин» кини балачча эрдэ өйдөөбүт эбит.
А. Кулаковскай (1877–1926) оҕо сааһыттан нуучча литературатыгар, культуратыгар уһуллан улааппыта. Ол туһунан бэрт элбэхтик суруллан турар. Ону тэҥэ кини общественнай өйө-санаата олоҕуруутугар, суруйааччы да быһыытынан үүнүүтүгэр көскө кэлбит үөрэхтээхтэр сабыдыаллара улахан этэ. Кинилэр Саха сирин, саха дьонун-сэргэтин, тылын-өһүн, үгэстэрин, итэҕэллэрин туһунан тугу суруйбуттарын барытын батыһан ааҕара. Ылынарын ылынара, ылымматын ылыммат этэ. Сорохторун кытта ыкса билсибитэ, бодоруспута, бииргэ үлэлээбитэ.
А. Кулаковскай Э. Пекарскай «Тылдьытын» хасыһан критическэйдик аахпыта. Төһө да аҕыйах бэлиэтээһиннэри оҥордор, олус үрдүктүк сыаналаабыта. «Эһиги дьоло суох саха народноһын дьылҕатыгар дьоһуннаах оруолу оонньоотугут», – диэн дириҥник махтанан Э. Пекарскайга суруйбута. – 1) Эһиги үөрэхтээх дьоннор ортолоругар, ханнык эрэ хотугу муора кытылыгар быраҕыллыбыт, сахалар курдук кыракый народноһы билиһиннэрдигит; 2) биһиэхэ литературабыт суоҕа, ону айарга Эһиги «Тылдьыккыт» аан маҥнайгы тааһы ууруунан буолуоҕа; 3) «Тылдьыт» быһаччы уонна практическай суолтата кимиэхэ барытыгар өйдөнүллэр». Өссө итинтэн салгыы А. Кулаковскай Э. Пекарскайы «Саха литературатын аҕата буолар ааты дьиҥ-чахчы ситистиҥ» диэн суруйбута.
Ол эрээри кэнэҕэски көлүөнэлэр билиниилэринэн, биһиги революция иннинээҕи эрэйдээх-муҥнаах, ыйдаҥата суох олохпут туһунан аан маҥнай кырдьыктаах уус-уран образтары айбыт, «саха литературатын аҕата» буолар ааты дьиҥ-чахчы ситиспит киһинэн кини бэйэтэ буолбута. А. Кулаковскай бастакы айымньытын – «Байанай алгыһын» үгүс чинчийээччилэр туоһулуулларынан 1900 с. суруйбута уонна бу сылы саха уус-уран литературата саҕаламмыт кэминэн ааҕаллар.
III
Е. Алексеев «Өксөкүлээх Өлөксөй» диэн монографиятыгар «Поэт манна норуот айымньытыгар тирэнэн, бэйэтэ туспа характердаах, быһыылаах-майгылаах оччотооҕу булчут киһи чаҕылхай тыыннаах обраһын айар. Кини ыллыы-туойа, көрдөһө, хамсана, күлэ-сала турара субу баар курдук ойууланар… Онон «Байанай алгыһын» Кулаковскай норуот айымньытын туох да уларытыыта суох устан ылбыт курдук сыаналаабакка, бэйэтин айымньытын курдук көрүөх тустаахпыт», – диэн бигэргэтэр.
Оттон П. Дмитриев «Фольклор сабыдыалын сорох холобурдара» диэн ыстатыйатыгар: «…Балртан көстөрүнэн, А.Е. Кулаковскай «Байанайын алгыһыгар» этнографическай хабааннаах алгыстартан ойуччу тутан, чаҕылхайдык образтаан, поэтическай биһирэм (?) геройдаан, алгыс ис тутулун тупсаран, этиллэр ис хоһоонун дириҥэтэн, чочуйан бэйэтин маҥнайгы айымньытын айбыт диир кыахтаахпыт», – диэн этэр.[2]
Атын-атын норуот ырыаһыттарыттан суруллубут, билигин баар байанай алгыстарын араас холобурдарын тэҥнэтэлээн көрдөххө, бука бары тус-туспалар. Кырдьыга, кимиэнэ уус-уран өттүнэн ордугун, мифологическай өттүнэн дириҥин, сөбүн быһаарар кытаанах.
Байанай алгыһын аан маҥнайгы архивариана хаһан, ханна, ким тылыттан үөскээбитин сэрэйэн да этэр күчүмэҕэй. Оннук баар да буола сылдьыбыта саарбах. Билиҥҥи өйдөбүлүнэн эттэххэ, хас биирдии алгысчыт, булчут бу темаҕа, норуот мифологиятыгар олоҕуран, бэйэтэ төһө билэринэн, сатыырынан саҥалыы этиэн-хоһуйуон сөбө. Дьэ ити иһин тус-туспа алгыстарга бэл байанайдар ааттара, ахсааннара, функциялара даҕаны араастык бэриллэллэр. А. Кулаковскай Ырыа Тиэхээн алгыһыгар оннук булкуйуулар баалларын хаһы да ыйар. Холобур «Сүҥкэн Эрилик», «Одунча Боотур», «Хабдьы Боотур» эҥин диэн ааттаах байанайдар баар буолтарын сыыһанан ааҕар.
Арай киһи биир эрэ суолу чуолкайдык быһаарыан сөп. Байанай алгыстара – биһиги өбүгэлэрбит айылҕа биллибэт күүстэрин, бэл, бэйэлэрин этэр тылларын кытта иччилээх курдук саныыр, итэҕэйэр, куттанар анимистическай өйдөбүллээх эрдэхтэринэ, булт таҥараларыгар сүгүрүйэр буолуохтарыттан ылата – биһиэхэ тиийэн кэлбитигэр. Булт таҥараларыгар сүгүрүйүү атын норуоттар кэнэн кэмнэринээҕи историяларыгар бука барыларыгар баара. Ол иһигэр буряттарга эжин, алтайдарга эзи, хантыларга уонна мансиларга унху, о.д.а.[3]
Саха байанайдара «хантан хааннаахтарын, кимтэн кииннээхтэрин» чуо этэргэ саарбах. Номохтор сорохторо халлаан, сорохторо сир, сорохторо тыа, сорохторо уу диэки ыйаллар.
«Орто дойдуну тупсарарга түспүт хара тыа иччитэ. Баай-Барыылаах» диэн бүтүн олоҥхо баара биллэр.[4]
Саха дьахтара М.Н. Андросова 1890 с. суруйуутунан[5], Баай Барыылаах Үрүҥ Айыы тойон уолаттарыттан биирдэстэрэ. Кини Орто дойду киһитэ-сүөһүтэ олохтонуутугар, аҕатын ыйааҕынан, Кураҕаччы сүүрүк аттаах Куралай Бэргэн диэн кулуттаах, Дьыллык Дьылычаан Хара диэн кыыс хамначчыттаах Үөһээ дойдуттан түһэриллэр. Онуоха Айыы тойон: «Орто дойдуга түһэҥҥин, хара тыаҕа иччи буол, сүүрэр атахтааҕын үксэт, көтөр кынаттааҕын элбэт, ньырҕа түүлээҕин көбөт, чараас куҥнааҕын хаҥат, балчырын барҕарт, нуолдьаҕайын туругурт, иринньэҕин иит, аҕыйаҕын элбэт, оччугуйун улаатыннар, күлүктээх мас төрдө дьиэлэн, баай тыа балаҕаннан, догдоон хара тыа дойдулан!» – диэн сорудахтыыр.
Оттон С.В. Ястремскай байанайдары букатын сиртэн үөһэ таһаарбат. Кини суруйуутунан[6], байанайдар уон биирдэр. «Кинилэр дьонтон үөскээбиттэрэ. Былыыр-былыр тоҕус ини-бии, икки балыстарын кытта аһара дьадаҥытык, наар бултаан аһаан олорбуттар. Кинилэр өлбүттэрин кэнниттэн үөрдэрэ байанайдар буолбуттар».
А. Кулаковскай, үөһэ ахтыбыт үлэбитигэр, байанайдар төрүттэрин-уустарын ылҕаабат. Ол оннугар «байанай» диэн уопсай аат буоларын, кэлин Баай Барыылаах уонна Баай Байанай икки синонимҥа кубулуйбуттарын чуолкайдыыр. Уоннааҕылара кэргэттэринэн аатыраллар. (Пекарскай уу иччитин «уу байанайа» диэн эмиэ ааттыыр).
Алексей Елисеевич булчуттартан көтөрү-сүүрэри киэр кыйдыыр, күрэтэр кэдэрги кэмэлдьилээх кыыс байанайдар баалларын утарар. Оччоҕуна «үтүө» уонна «мөкү» диэн икки лааҕырга хайдар этилэр диир. Ол да буоллар бэйэтэ суруйбут «Байанайын алгыһыгар» булчут хайдах ыллаабытын курдук уларыппакка киллэртээбит. Сыыйбатах.
Кэнтик төрдүгэр кэтэһээччи
Кыртас хайа саҕа сырайдаах
Маҥан чаҥый эдьиийим!
Баллайах ойуун кыыһа
Таһын курбай саҥаһым!
Сырбайар-сырыыргыыр,
Харгыстыыр-хааччахтыыр,
Буомнуур-буомчулуур буолаайаҕыт!
IV
Норуот былыргы айымньылара, ардыгар хойукку кэмнээҕи өйдөбүллэринэн эбиллибит-сабыллыбыт, сороҕор курдаттыы да кубулуйбут буолаллар. Онон оҕустахха, А. Кулаковскай «Байанайын алгыһыгар» «сөлүөнэй-күөх», «чуоруҥай-хара» эҥин диэх курдук нууччалыы тыллар, өйдөбүллэр буккуспатахтар.
«Сахалар итэҕэллэрин үөрэтэргэ матырыйааллар» диэн кинигэтигэр киллэрбит тексин кытта билигин кини айымньытын быһыытынан сылдьар «Байанай алгыһын» тэҥнээн көрдөххө, Е. Алексеев этэринии «бэйэтэ туспа характердаах, быһыылаах-майгылаах оччотооҕу булчут киһи чаҕылхай обраһын айар» гына оннук «улаханнык» уларыппатах. Төттөрүтүн, кини төһө даҕаны сорох тыллары, строкалары көннөртөөтөр, текситтэн бэрт кыратык кылгаттар даҕаны норуот айымньытын дьиҥнээх ис хоһоонун, форматын ханан да алдьаппатах. Кылаанын да кыларыппат курдук харыстабыллаахтык сыһыаннаспыт.
«Байанай алгыһыгар» кэрэхсэбиллээх дуу, омсолоох дуу булчут уус-уран обраһа айыллыбатах. (Былыр, билиҥҥи курдук, «булчут» диэн туспа идэлээх, дьарыктаах киһи суоҕа. Киһи барыта бултуура.) Кинини киһи (личность) быһыытынан тас көстүүтүн, майгытын даҕаны ойуулуур-дьүһүннүүр түгэннэрэ бүүс-бүтүннүү көстүбэт күүстэргэ-байанайдарга туһаайыллыбыт. Бары эрдэтээҕи искусство айымньыларыгар буоларын курдук, манна былыргы кэнэн киһи (булчут) обраһа көннөрү номинативнай (ааттыыр, ыйар, тугу оҥорорун бэлиэтиир) эрэ суолталаах. Ол оннугар:
Кыһыл саһыл кыалыктаах,
Хара саарба хаппардаах,
Быалаах кэрэмэс кымньыылаах,
Ойдоох буурай оонньуулаах
Бардам тутуу,
Барылы кэскил
Баай Барыылаах
Тойон эһэ –
мөссүөнэ балачча сиһилии бэриллэр. (А. Кулаковскай суруйарынан, Байанай булчуттарга түүллэригэр, «илэ даҕаны» саҕынньахтаах аарыма улахан кырдьаҕас буолан, көстөрө үһү). Кини хара тыа сүүрэр атахтаахтарын, көтөр кынаттаахтарын барытын баһылыыр-көһүлүүр уонна, ол модун былааһын үчүгэйдик билинэр буолан, булчуттар киниэхэ сүгүрүйүүлэригэр, ытыктаан айах туталларыгар (сиэртибэ биэрэллэригэр), тылларыгар-өстөрүгэр туох да дэҥи, сыыһаны, тулуйбат аһары кэй тотуо, хомойумтуо, ордуос майгылаах.
А. Кулаковскай «Байанайын алгыһыгар» ааттаһар-көрдөһөр тонун букатын да уларыппатах. (Сорох алгыстарга өссө сымнаҕастык, нарыннык, уйаннык тахсар эбит. Ол туһа туспа). Оттон булчут күлэн саһыгырыырын кини эбии киллэриитэ буолбатах. Бу оччотооҕуга алгыска хайаан да туттуллар сиэр-туом буолар.
Алгыска итини тэҥэ Барыылаах кэргэттэрэ: сүүрүктэрэ, бэргэннэрэ ааҕыллаллар. Кинилэр бука бары булчут тэрилигэр быһаччы сыһыаннаахтар: «кылыыга ыгааччы», «тоҥууга тохтотооччу», «элиэҕэ эргитээччи», «айаҕа аҕалааччы», «күөскэ күөйээччи». Уонна итиниэхэ дьүөрэ: Тыҥырахчаан быһый, Туолдьут Бэргэн, Элик Бэргэн, Алып Самнаҕай, Күөкэй Боллох эҥин диэн ааттаахтар. (Сорох байанайдар ситэ ахтыллыбатахтар).
А. Кулаковскай байанайдары, бу курдук булчут тэрилинэн сиринэн-дойдунан, кыылынан сэдиптээн-эбээһинэстээн араартааһыны ылымматар даҕаны, уларытан бэйэтиттэн «саҥа айа» барбатах.
Өскөтүн биһиги билиҥҥи литератураҕа формаҕа хаайтарыы, форманан салайтарыы сорох холобурдарын өрүү да кэриэтэ булар, тутуһар буоллахпытына, норуот ырыаларыгар-тойуктарыгар ити тэнийбит суол. Саха хоһооно аллитерация уонна дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин туһугар тугу-тугу эппэтэҕэй, оҥорботоҕой?! Суос-соҕотох улуу өрүспүт ардыгар «Өлүөнэ» ардыгар «Элиэнэ» буолар. Оттон халлааммыт сороҕор үс, сороҕор сэттэ, аҕыс, тоҕус хаттыгастанан хаалааччы.
Байанайдар ааттара, ахсааннара, функциялара үгүстүк уларыйыытын А. Кулаковскай эмиэ аллитерацияны эккирэтии содулларынан ааҕар. Онуоха эбии сорох норуот ырыаһыттара өбүгэлэрин номохторун-мифологияларын үчүгэйдик билбэттэрэ, наһаа «айымньылаахтык» сыһыаннаһаллара эпсэр буолуохтаах.
«Байанай алгыһа» А. Кулаковскай бэйэтин быраабылатыгар олоҕуран эттэххэ, анафорическай аллитерациянан дьадаҥы. Строкалара солун-солуннук быһытталанан, өрө күүрүүлээхтик саҕаланара элбэх.
Улуу үрэхтэр иччилэрэ
Хотун эбэлэрим!
Үккүрүүр үрэхтэргит,
Тыккырыыр тымырдаргыт,
Сыккырыыр салааларгыт,
Сэттэ уон сискэл систэргит,
Аҕыс уон адаар арыыларгыт,
Тоҕус уон туорай тумулларгыт,
Дьүүлэ-дьүһүнэ суох түбэлэргит,
Холобура-холооно суох куруҥнаргыт,
Аата-ахсаана суох аабылааннаргыт бастарыттан
Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ!..
«Байанай алгыһыгар» былыргы киһи өйүнэн-санаатынан айылҕа тутулугуттан тахса, өссө чорбойо илик кэнэн кэмэ көстөр. Кини истээччилэрэ, бэйэтин өбүгэлэрин фантазиятынан айбыт көстүбэт күүстэрэ – иччилэр. Булчут кинилэри кытта чахчы ис сүрэҕиттэн итэҕэйэн: «Эһээ» диэтэхпинэ, «Эһээ» диир курдук буолаарыҥ!» – диэн тэҥҥэ, киһилии кэпсэтэр. Кини айылҕа бары көстүүлэрин (бу түбэлтэҕэ булка сыһыаннаах өттүн) төбөтүгэр түөрэ эргитэн бүүс-бүтүннүү уус-ураннык буһарбыт, быһаарбыт, образтаан өйдөөбүт. «Байанай алгыһа» биһиэхэ, мифологическай өттүнэн билиҥҥи киһи сэргэҕэлиэҕин элбэҕи биэрэр, сиппит-хоппут, А. Кулаковскай бэйэтэ эппитинии, кырдьык да «кырасыабай» айымньы буолар.
А. Кулаковскай аан маҥнай бэчээттэппит айымньытынан бу «Байанайын алгыһа» эрэ буолбатаҕа. 1908 с. «Саха олоҕо» хаһыат 19 №-гэр «Абааһы андаҕара» диэн Лермонтовтан көҥүл тылбааһа тахсыбыта. Аҥардас мантан да көстөр кини айар үлэтин хайдах саҕалаабыта.
А. Кулаковскай айар үлэнэн, науканан дьарыктанарга төһө да табыгаһа суох, ону ааһан кэскилэ биллибэт, кэдэрги күчүмэҕэй кэмҥэ үөскээтэр, суруйааччы быһыытынан балачча үрдүк таһымҥа тиийбитин кистэлэҥэ дьэ итиниэхэ этэ. Кини «албаһынан алкынан, хомуһунан хомунан» «хомпоруун хотой кыыл буолан», үөһэ көтүүтүгэр, икки модун кынаттааҕа. Биир өттүгэр – төрөөбүт норуотун тылынан уус-уран айымньытын барҕа баайа. Аҥар өттүгэр – оччотооҕуга аан дойду үрдүнэн бастаабыт нуучча литературатын реалистическай үгэстэрэ! Кини гуманизма, үрдүк интеллектуальнай таһыма.
Суруллубут кэмнэринэн «Байанай алгыһын» уонна «Ойуун түүлүн» баара суоҕа уон сыл араарар. Ол гынан баран, бу икки айымньы икки ардыларыгар хас да үйэлэр быһа түһэн сытарга дылылар.
V
Этэргэ дылы, биир хараҥаччы сааһы аҕалбат. Бу да иннинэ норуот айымньыларын: остуоруйалар, оннооҕор олоҥхолор текстэрин суруйууга холонон көрүүлэр эмиэ бааллара.
Саха литературатын саҕалаабыт айымньынан «Байанай алгыһын» ааҕарбытыгар биһиги литературабытын дьиҥнээхтик төрүттээбит маҥнайгы суруйааччы. А. Кулаковскай айар үлэтигэр бүтүннүүтүгэр холбоон этэбит. Ити бииринэн.
Иккиһинэн: «Байанай алгыһа» фольклортон суругунан уус-уран литератураҕа сыыйа киириигэ биир характернай айымньынан буолар. Поэт, төһө да «улаханнык» уларыппатар, илиитэ син тиийбит. Баҕар лаппа кум-хам тутуоҕун, «тупсарыаҕын», бэйэтэ өйдүүрүн курдук саҥа алгыһы хоһуйуоҕун, оччотооҕуга даҕаны норуот айымньытыгар оннук сыһыаннаһар табыллыбатын билэрэ мэһэйдээбит быһыылаах. Былыргылыы эттэххэ, кэнэҕэс науканан дьарыктаныах «быата тардан» турбут.
Үсүһүнэн: «Байанай алгыһын» поэтическай стилистикатыттан билиҥҥи литературнай тылбыт, чуолаан көҥүл, акцентнай хоһооннорбут уус-уран тутуллара улаханнык уларыйа иликтэр. Кэлин сылларга биһиги национальнай поэзиябыт үтүө үгэстэрэ сорох поэттар айымньыларыгар букатын саҥалыы иһиллэр, ис-иһиттэн кимиэллээхтик дуораһыйар буолан эрэллэр. (С. Васильев «Улуу Ильмень», К. Уурастыырап «Көспөппүт», Л. Попов «Муустаах муораҕа»).
«Байанай алгыһа» суруллубута быйыл 70 сылын туолар. Ити биир киһи оччо уһуна суох үйэтин саҕа кэмҥэ сахалыы туох бэчээттэммитин ааҕан сиппэккин. Олор истэригэр норуокка чахчы биһирэммит, сорохторо Союз ааҕааччыларыгар тиийэ тахсыбыт айымньылар эмиэ аҕыйаҕа суохтар. (А. Софронов – «Таптал, «Дьадаҥы Дьаакып», «Куоратчыт»; Н. Неустроев – «Кукаакы кулуба», «Сэмэнчик», «Балыксыт»; П. Ойуунускай – «Кыһыл ойуун», «Өрүөл кэриэһэ», Эллэй – «Буурҕа, буулдьа дьылыгар», «Чурумчуку», К. Уурастыырап – «Коммунист Сэмэн», Э. Эристиин – «Маарыкчаан ыччаттара», Амма Аччыгыйа – «Сааскы кэм», «Сынньалаҥҥа», «Атаҕастабыл», «Балаҕан иһигэр», С. Омоллоон – «Күкүр Уус, «Айаал», «Сайсары», «Аанчык», «Сордоох суха», С. Ефремов – «Ини-бии», Н. Якутскай – «Төлкө», о.д.а.).
Саха суруйааччылара ааҕааччыларын иннигэр туруорар социальнай, нравственнай, этическэй да боппуруостара уустугунан, психологическай өттүнэн ордук мындыр, улаҕалаах буолан иһэр! (Сем. Данилов, П. Тобуруокап, И. Гоголев, Л. Попов, М. Ефимов, о.д.а. сорох лирическэй, публицистическай хоһоонноро, поэмалар; С. Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары», В. Яковлев «Өрүстэр кирбиилэригэр» романнара).
Оттон биһиги литературабыт географиятын чааһынан эттэххэ, өссө А. Кулаковскай планета масштабынан киэҥ далааһыннаахтык саҕалаабыта. Бэл, революция иннинээҕи норуоппут номохторугар атын норуоттартан туох эрэ ситим баар эбит буоллаҕына, биһиги билиҥҥи литературабыт интернациональнай тематиката сылтан сыл ахсын кэҥээн, ыыра ыраатан иһэр. «Тоҕус муоралары улаҕаларынан» эргийбитэ, илиҥҥи, арҕааҥҥы дойдуларга тиийбитэ, Чуумпу акыйааны, Япон балыксыттарын туойбута быданнаата.
Быйыл саха кырдьаҕас драматура С. Омоллоон Африка төрүт олохтоохторун туһунан суруйбут «Күн күөрэйиэн иннинэ» диэн драмата Ойуунускай аатынан бириэмийэнэн бэлиэтэннэ. Кини айымньытын сүрүн идеята А. Кулаковскай революция иннигэр биһиги олохпут чахчытыттан таһаарбыт социальнай боппуруоһун бүгүн Африка норуоттара өссө быһаара илик проблемаларын быһыытынан тыҥааһыннаахтык туруорар.
Саха литературатын үөскээһинигэр икки бэлиэ түгэн баар эбит:
Бастакыта: чахчы историческай өттүнэн суолталааҕа, ол – үгүс мөккүөрдээх түргэн тэтимнээх, үрдүк көтүүлээх сүүрбэһис үйэни кытта тэбис-тэҥҥэ биһиги литературабыт саҕаламмыта.
Иккиһэ: бу саха эрэ киһитэ суолта биэрэн бэлиэтиир түбэлтэтэ, биһиги маҥнайгы поэппытын, ученайбытын – А. Кулаковскайы аан маҥнай саха алгыстаах тыла айар, чинчийэр үлэҕэ көҕүлээбит эбит. Ити саныахха үчүгэй.
«Алгыс аалы көтөҕөр» диэн өс хоһооно. Алгыс амарах истиҥ иэйиилээх, өрө күүрүүлээх, күүстээх тылынан саҕаламмыт саха литературата инникитин бэйэтин эрэ норуота буолбакка, атын норуоттар эмиэ кэрэхсээн ааҕар, киһи аймах бүттүүн тыын боппуруостарын таарыйар, чахчы үрдүк уус-уран айымньылары биэриэҕэ.
Хотугу сулус. – 1970. – №11
[1] Ф.Г. Сафронов. Сха революция иннинээҕи суругун туһунан. «Хотугу сулус», 1967, №6
[2] П.Д. Дмитриев. «Фольклор сабыдыалын сорох холобурдара», «Кыым», VIII 69.
[3] С.А. Токарев. «Религия в истории народов мира». М., 1965, стр. 197.
[4] Э.К. Пекарский. «Образцы народной литературы якутов». С. Петербург, 1911, вып. V, стр. 423.
[5] Эмиэ онно, 401 стр.
[6] С.В. Ястремский. «Остатки старинных верований у якутов». Иркутск, 1897, стр. 31.
