Дүлүҥнэр

(Остуоруйа кэпсээн)

Улаҕата көстүбэт киэҥ нэлэмэн иэннээх, түгэҕэ биллибэт дириҥ далай уулаах Улуу өрүс устан доллоһута сыппыта. Кини дьэбир долгуннара тугу баҕарар оҥорор да, алдьатар да модун күүстээх уонна муҥура суох былаастаах этилэр.

Биир үтүөкэннээх сааскы күн, мүөттээх хойуу салгыны дуоһуйа ыймахтаабычча эбитэ дуу, эбэтэр сылаас сардаҥаҕа уулла угуттаммычча эбитэ дуу, үрдүк чымаан Долгун обургу уостан, уҕарыйан эрэһэ Долгуҥҥа кубулуйбута уонна ырааҕынан, Улуу өрүс уҥаа-маҥаа өттүнэн устан иһэр икки улахан дүлүҥү оргууй аҕай күөйэн аҕалан кэккэлэһиннэртээн кэбиспитэ. Тоҕо итинник гыммытын Долгун бэйэтэ да билбэтэҕэ. Ол сөп даҕаны – тоҕо итини оҥордуҥ, тоҕо итинник гынныҥ диэн киниттэн ким да ыйыппат, токкоолоспот этэ. Ол эрэн, эн, улуу-дьаалы Уохтаах долгун, күүстээхпин-кыахтаахпын эрэ диэн иннигэр көстүбүтү, ойоҕоскунан устубуту барытын, ыраларын-баҕаларын аахсыбакка эрэ куруук даҕаны талбыккынан дьаһайаҕын ээ быһыыта. Си-дьүгээр буолуохтааҕар дьайбыт дьайыыҥ урут дуу, хойут дуу үтүөҕэ эбэтэр мөкүгэ тириэрдиэхтээҕин, устугас эрэйдээхтэр төлкөлөрүн түҥнэриэн, олохторун огдолутуон сөптөөҕүн биирдэ эмит ырыҥалаан көрбөт буоллаҕыҥ… Ээ, эт даҕаны, этимэ даҕаны, киһи саҥата эрэ, кумаар дыыгыныыра эрэ Эйиэхэ син биир бадахтаах – устубут устууҥ, сиэлбит сэлииҥ тохтообото, ахсым айаныҥ аҕыраабата…

Хатырыгын аннынааҕы өссө да толору этэ күн-дьыл аалан, хаар-муус суурайан, биллэ-биллибэттик эмэҕирэн эрэр Тиит дүлүҥ аттыгар эмискэ баар буолбут, сорох сиринэн күн уота кубарыччы да сиэтэр билигин да чиргэл Хатыҥ дүлүҥү көрөөт, эмискэ ойоҕоско астарбыт курдук, дьигис гына түстэ. Онтон арыый уоскуйан баран, мутук үүтэ хараҕынан Хатыҥ дүлүҥү кистии-саба одуулаһа сытта. Бу сытан өйдөөтөҕүнэ, саҥа аргыһын урут ханна эрэ көрбүт, кинилиин бииргэ устубут, элбэхтик сэлэспит, кини тас омоонун, хас мутуктааҕын, төһө лабаалааҕын, бэл ханан чээриилээҕин кытта билэр курдук. Итинтэн тоҕо эрэ кини мастыйа быһыытыйбыт сүрэҕэ мөҕүл гынан ылла.

Оччо чуолкайа суох, туман быыһынан үдүк-бадык буолан көстөр, минньигэс түүл курдук сырдык, сылаас өйдөбүл соторутааҕыга диэри нукаай буолан нуктуу сыппыт Тиит дүлүҥү утуйар уутун көтүтэн кэбистэ. Оо! Кини бу дьиппиэн өрүс дьигискэн сүүрүгэр уйдаран өр да уһунна, өр да мис-килиннэ. Этин сааһа элбэх аһыы, туустаах ууну иҥэриннэ. Сылайа да быһыытыйда. Ол уһун унньуктаах суолун устатыгар кини элбэх араас бэйэлээх үтүө да, мөкү да дүлүҥнэри көрдө ини, көрбөтө ини. Тула өттүгэр болоорхой ууга чомполонор сүүһүнэн, тыһыынчанан ахсааннаах дүлүҥнэр, арбахтар, араас сыыс-буор, ырааҕынан хаалар эмпэрэ биэрэктэр кинини улугурдар, нухарытар эрэ этилэр. Кини хаһан да субу билиҥҥи курдук күүркэйбитин, долгуйбутун өйдөөбөт. Ол эрэн, Тиит дүлүҥ олоҕун лабыктанан, ньамаҕынан саба бүрүммүт ыарахан да күннэригэр бу олохтон адьас атын сырдык, ыраас олох баарын, онно кини олоро сылдьыбытын, эбэтэр олоруохтааҕын дуу билэр, таайар курдуга. Кини хаһан эрэ кутаа буолан умайбыта. Ол урут буолбутун дуу, хойут буолуохтааҕын дуу өйдөөбөт этэ. Баҕар, кини бу тулалыыр болоорхой эйгэтиттэн салгыбытыттан, күнү-күннээн, ыйы-ыйдаан үйэтин тухары биирдик хатылана турар бороҥ, бүдүмүк олоҕуттан өйө-санаата тууйуллубутуттан, этэ-сиинэ быыппастыбытыттан, онтон өчөһөн умайыан, төлөнүн сылааһынан тулатын угуттуон, түҥ түлэй түүҥҥэ сырдыгынан сыдьаайыан олус баҕарарыттан эбитэ буолуо.

Оттон Улуу өрүс тохтоло суох устара. Хас күн, хас хонон турдах аайы дьулааннаах Муустаах Байҕал чугаһаан иһэрэ. Ол дьулааннаах Байҕал силиигэ киирэр тымныы уутун чуҥкунуур дириҥ дьуоҕатыгар умайбакка, үйэтин тухары куулатан муспут итиитинэн сыдьаайбакка тимириэм, быдан дьылларга быралыйыам буоллаҕа дии санаатаҕына, кини өссө ыараан ууга дириҥник тимирэрэ. Оччоҕо кирдээх долгун кинини үрдүнэн сабыта охсоро. Ол эрэн кини түүлүгэр дуу, сороҕор илэ даҕаны кэмигэр, арыт-ардыгар ыйдаҥаран кэлэр хаһан эрэ буолбут эбэтэр буолуохтаах дуу, кутаа буолан умайбыт симик өйдөбүлүгэр дьиҥнээхтик эрэнэр этэ. Ол эрэл кини бүдүмүк олоҕун чэпчэтэрэ.

Тиит дүлүҥ Хатыҥ дүлүҥү умсугуйа да, толло да көрө сытта. Аргыһа туох да буолбатаҕын, тугу да билбэтэх курдук эрэһэ долгуҥҥа хачайдана, Тиит дүлүҥү куоппакка да, киниттэн хаалбакка да аргыый аҕай устан талбаарыйа сытта. Син балайда кэм ааста. Тиит дүлүҥ тулуйбата, эр хаанын киллэрэн, эрэһэ лолгунҥа тэптэрэн тиийэн Хатыҥ дүлүҥү ойоҕоско аста. Анарааҥҥыта быһыыта ахсарбатар да, кыратык эргиллэн күн уотугар сырайа сыппыт кубаҕай туоһа тупсаҕай баҕайытык туора хайдыбыттааҕын сэгэтэн, ис-киирбэхтик мичээрдээн кэбистэ. Тиит дүлүҥ онтон үөрэ түстэ уонна бастаан симиктик, онтон улам-улам тобуллан, ийэлээх аҕатыгар иһитиннэрбэтэх, чугас доҕорунуун үллэстибэтэх иһигэр иитиэхтээбит истиҥ санаатын кэпсээтэ, кутаа буолан умайар ыра санаалааҕын эттэ. Хатыҥ дүлүҥ Тиит дүлүҥ итийбит-кутуйбут кэпсээнин, кини ылбай ыра санаатын абылаҥар сыыйа-баайа ылларан өрүкүйэн киирэн барда. Кини эмиэ умайыан баҕарда…

– Умайыахха! – диэн сипсистилэр кинилэр, ыга сыстыһаат. Хатыҥ уонна Тиит дүлүҥнэр ыпсыһа түспүттэрин омунугар, чокууру хататынан оҕустахха кыым саҕылларын курдук, сырдык уот чаҕылыс гына түстэ, онтон олгуй саҕа уот күлтэс гынна да, икки үөл дүлүҥ кураанах саҕаһа курдук умайан күлүбүрэһэн бардылар. Кутаа уота өрө уһууран үөһээ халлааҥҥа харбаста, тула ыраахха диэри сырдык кыымнар ыһыахтаннылар. Тиит дүлүҥ эмэхтийбит хатырыгын кутаа уота салаан чиргэл маһа килбэйдэ, өр сылларга иҥэриммит дьаардаах уута туман буолан көтөн, чэпчээн, сүүрүккэ өрө дагдайан таҕыста.

Түлүк түүн халбарыйаатын кытта, күн уота ордук күүскэ сандаарбыта дуу, онно кутаа уотун сыдьаайа эбилик буолбута эбитэ дуу, эмискэ тула бүтүннүү чаҕылыйа, араас өҥүнэн кыыһа, оонньуу, дьиримнии түстэ. Урут ыраах барыгылдьыһар бороҥ эмпэрэ биэрэктэр чээлэй күөх ойуурдаах, дьэрэкээн сибэккилэринэн симэммит киэҥ нэлэмэн хонуулардаах эбиттэр. Онно сыспай сиэллээх сылгылар сырсаллар, хороҕор муостаах ынахтар хотоһоллор. Алыы сыһыылар саҕаларыгар хойуу бочур хаптаҕас отонноро сарсыардааҥҥы тахсан эрэр куйаас күн саһарҕата буолан кыыһаллар. Онно лыахтар тэлээрэ көтөллөр, көй салгыныгар күөрэгэй чыычаахтар хоһулаһа сылдьан ыллыыллар.

Улуу өрүс уута оннук кирдээх буолбатах эбит – күн чаҕылыгар, ый туналыгар, сулус дьиримигэр уларыйа сылдьан мөһүүрэ өҥүнэн оонньуур, кустук өҥүнэн дьэрэлийэр эбит. Курустаал таас дьэҥкир уу түгэҕинэн хатыыс балыктар устан сундулуһаллар, кумах кытыллар сылаас ууларыгар ньоҕор, майаҕас балыктар сөтүөлээн чомполоноллор. Улуу өрүс урсунунан устан иһээччилэр – бөҕөр-саҕар тиийэ – бары хантан эрэ хааннаах, кимтэн эрэ кииннээх, туохтан эрэ төрүттээх, ааттаах-суоллаах, бэл сыттаах-сымардаах эбиттэр.

Өндөл халлаан, күнүһүн ичигэс самыырынан ибиирдээн кэбиһэ-кэбиһэ, сэттэ өҥнөөх сиэдэрэй кустугунан курданан кэбиһэр буолла. Түүнүн дьүкээбил уота суһумнаата, сулус уота чаҕылыйда.

– Оо, үчүгэйин баҕаһын! – дэстилэр дүлүҥнэр иккиэн үтүктүспүт курдук биир тэҥҥэ. Кутаа өссө күүскэ күлүбүрээтэ. Итийбит салгын өрүс уутун оборон ылан мэҥэ халлааҥҥа таһааран халыҥ былыт гына халыччы ыста, түүтэх кыымнар өрүкүйэн тахсан силбэһэ-силбэһэ сындыыс чаҕылҕан буолан былыт быыһыгар састылар. Кинилэр устан ааһар кытылларын этиҥнээх ардах ыаҕастаах уунан кутан, ньүөлсүтэн иһэр идэлэннэ.

Аргыстаһан иһээччилэр кулуһун уотугар итиннилэр, кини сырдыгар ыйдаҥардан элбэх билбэтэхтэрин биллилэр, көрбөтөхтөрүн көрдүлэр. Кинилэр ис сүрэхтэриттэн Дүлүҥнэргэ махтал тылларын эттилэр, өссө да уһуннук, сылаастык күлүбүрэччи умайан, тулаларын сырдаталларыгар, умайыах-итийиэх аналлаахтары угуйан, холбоһон Сир ийэни сириэдитэллэригэр ыҥырдылар.

Ол эрэн… Ол эрэн…

• Үчүгэйиэн, – дииллэр. Туох үчүгэй баарын көрөөхтөөтөхтөрөй? Тула барыта уруккутун курдук чуҥкук, боруор. Сайын ааттаах да саатар биир салаа күөх от бытыгыраабыта көстүбэт. Итириктэр-иирээкилэр дуу? Эбэтэр акаарылара итиччэ дуу? – Онтон-мантан отур-ботур саҥалар иһилиннилэр.
• Тоҕо үөхсэҕитий? Ама аалай кыһыл саһарҕалар, торҕо күөх толооннор бааллар үһүө? Кустук сэттэ өҥнөөх диигиэт? Эттэхтэрэ баҕас бэрдин. Сымыйа! Бу Орто туруу бараан дойдуга бороҥ эрэ өҥ баар! Таптал, Кырдьык, Үтүө, Кэрэ диэн тугу этэҕитий? Ол суох. Барыта сымыйа, барыта албын. – Күйгүөрсэ түстүлэр атыттар.

Тииттээх Хатыҥ дүлүҥ өйдөөн тулаларын көрбүттэрэ, бу Улуу Эбэ Хотун харах дала ылар киэҥ нэлэмэн иэнин тухары, баара-суоҕа тарбахха баттанар ахсааннаах кутаалар умайан кылахачыһаллар эбит. Кутаалар эрэ үрдүлэринэн Айылҕа барахсан бэйэтин баай кырааскатын тамныыр, бараммат ыһыаҕын ыһар, уостубат көрүн-нарын тардар эбит. Ол тулата барыта – борук-сорук… Ситэ умайбатах хардаҕастар, модун тиит төҥүргэстэрэ, чиргэл бэрэбинэлэр туох да эрэлэ, ханнык да сыала суох тохтолу билбэккэ сүүрүк хоту хотоҕос курдук устан барыгылдьыһаллар.

Айбыт Айылҕабыт барахсан, эн, арааһа, кэччэгэйгин дуу, хайдах дуу? Сырдык күн сылааһын, мүөттээх салгын минньигэһин, чээлэй күөх хараҕы үөрдэрин, дьол-соргу сүрэҕи эппэтэрин кимнээҕэр да ордуктук билэр Эн буолуохтааххын ээ. Уонна дьэ тоҕо кэлэн Эн бараммат баайгыттан, уостубат уйгугуттан уҥа-хаҥас улгум соҕустук уунан, дэлэй соҕустук бэрсэн испэккиний?

Кутаа өссө күөдьүйэн биэрдэ. Тиит дүлүҥ күн уотуттан ииттиммит уоҕун, итиитин кутаа төлөнүгэр кубулутта. Ол онтон кини уоҕа уостуохтааҕар өссө дэбилийэн, өссө оргуйан, өссө кытыастан истэ. Умайар диэн үчүгэйин эриэхсит! Кини бүтүөр диэри, тобоҕо суох тигинэччи умайыаҕа. Ханна эрэ атын кутаалар ситэ умайбакка умуллаллар, ханна эрэ тыйыс Долгун умайа турар кутаалары сабыта ыһан умуруортуур. Ол барыта ханна эрэ, атын сиргэ. Кинилэргэ ити сыһыана суох.

Олус күүскэ умайбыт кутаа уота сорохторго итиитинэн суоһаата, атыттары харахтарын саатырта, ымсыы-күрэс санааны күөртээтэ.

• Ити кутаа туох туһалааҕый? Тиити уонна Хатыҥы ким булан холбооттоото? Дьаардаах ууну тото иҥэриммит үөл мастар хайдах итинник күлүбүрүү умайалларый? Көстүбэт күтүр күүс кыттыгастааҕа буолаарай? Араартыахха! Умуруоруохха!

Хаһыылар дорҕоонноро Долгун обургуну көбүттүлэр. Кыыһырбыт Долгун кыбдьыгырыы-кыбдьыгырыы өрө сүгүллэн тахсан кытыллары кырбаан ньиллиргэттэ, онтон эҕирис гынаат, күүгэннирбит сиэллээх арҕаһын адаарыппытынан төннөн кэлэн, инчэҕэй уу баппаҕайынан дүлүҥнэри сабаата.

Кутаа умуллубата.

• Туох дии саныыгын, олохпут уустугураары гынна ээ, быһыыта, ситэ умайыахпыт дуо? – долгуйбут Тиит дүлүҥ Хатыҥ кулгааҕар сибигинэйдэ.
• Санаарҕаама, ханнык да долгуну, хайа да буурҕаны тулуйуохпут, – хардарда Хатыҥ дүлүҥ, сыҥааҕырдаан ыла-ыла. Хатыҥ дүлүҥ ити тылыттан Тиит дүлүҥ долгуйа үөрбүт омунугар чэпчээн үөһэ дагдас гынан ылла.

Биир күнэ биэс күҥҥэ тэҥнээх, аҥар ыйа алта ыйга холоонноох кэм-кэрдии барахсан кылыйан кыыралдьытан истэ.

Тоҕо эбитэ буолла, кэлин кэмҥэ Тиит дүлүҥү аан бастаан Хатыҥныын көрсүбүт, улар хааһыныы кыыһар саһарҕалаах сарсыардалаах, сай салгыннаах сардааналаах хонуулаах, чэлгийэр чээл күөх сириэдийбит, дьиктилээхэй кэрэ сиригэр тиийэ сылдьыан, ол бастакы күннэр кымыстаах салгыннарынан тыыныан, баҕар ханна эрэ – кумах кытылга дуу, иирэлэр быыстарыгар дуу иилистэн, иһийэ сытар оччотооҕу кэпсэтиилэрин лоскуй дорҕооннорун истиэн баҕарар идэлэннэ. Туох барыта төрүөттээх. Баҕар кини тугу эрэ сибикилээбитэ эбитэ дуу, төһө да модороонун, онон-манан токурдааҕын, оччо уолуһуйбат холку көрүҥнээҕин иһин, Тиит дүлүҥ кумалаанын иһигэр кырыымпа кылын, хомус тылын курдук уйаҕас, олус нарын мас сарыыта тырыыҥкалаардааҕа. Ол тырыыҥкалара, бэл, тэтиҥ сэбирдэҕэ тэлибирээтэҕинэ дьүрүһүйэ түһэллэрэ. Ити аптаах тырыыҥкалар этилэр. Бөрө ыт буолан ньаҕыйдаҕына, тыыраахы кыталык буолан кыҥкынаатаҕына, барабыай, күөрэгэй буолан дьурулаатаҕына ол нарын тырыыҥкалар ибир да гыммат этилэр. Баҕар, кулуһун төлөнүн күлүбүрүн ыллыыр ырыатыгар кини кумалаанын тырыыҥкаларын таарыйбакка ааһар атын ханнык эрэ хос модороон тыас эбиллибитин умайыыттан уһуктубут уруккуттан да уйаҕас уйулҕата таайбыта эбитэ дуу?

Барарга баҕатын биллэрдэҕинэ Хатыҥ дүлүҥ оччо соҥуорбат этэ, эбэтэр кэпсэтиини атыҥҥа аралдьытан иһэрэ.

Онтон дьэ биир күн Тиит дүлүҥ итиччэ үлүгэр дьулуспут дьулуһуута туолбута. Кинилэр аан бастаан күлүбүрүү умайбыт, саҕах нөҥүө күөх тумарыгынан сабыллан турар, өйдөрүгэр минньигэс ахтылҕан нарын-нарын кырааскатынан уруһуйдаммыт, остуоруйа дуу, олоҥхо дуу кэпсээнигэр тэҥнээх, ол алыптаах дойдуларыгар айаннаабыттара.

Эн сүрэххин күндү, дууһаҕын эриэккэс түгэннэр имэрийэн ааспыт сирдэригэр эргиллэн кэлэр үчүгэй да буоллаҕа! Күүркэйбит өйүҥ-санааҥ ааспыт кэм арылхай ойууларын биир-биир арыйталаан хараххар ырылыччы көрдөрөн иһэр эбит. Оччотооҕуга этиллибит нарынтан-нарын иэйиилээх истиҥ тыллар тиллэн кэлэн кулгааххын кычыгылата, эккин-сииҥҥин дырылата имэҥнээхтик сипсийэллэр эбит.

Үчүгэйиэн! – диэтэ Тиит дүлүҥ, өрө өгдөҥнөөн үөмэх үөттэринэн, куударалаах хатыҥнарынан тулаламмыт, сиэдэрэй сардаана, таҥара кийиитэ отторунан оһуордаммыт аттыларынан аргыый устан ааһар Улуу өрүс арыытын утаппыттыы одуулаһа-одуулаһа. – Кэллибит ээ, дойдубутугар. Тиксиэххэ баара.

• Сир сир, арыы-арыы курдук… – диэн унаарытта, сыҥааҕырдаан ыла-ыла Хатыҥ дүлүҥ. – Үөр-үөр – үөрэр да кэмнээх.

Иэйии маҥан кынатыгар көтөхтөрбүт Тиит дүлүҥ Хатыҥ дүлүҥ куолаһын дэгэтин өйдөөбөтө уонна киниэхэ сыста түстэ.

• Эн миэхэ сыстыма, – диэтэ онуоха холустук Хатыҥ дүлүҥ уонна чугурус гынан биэрдэ. – Өйдүү иликкин дуо? Томороон да дууһалааххын. Таһыҥ да, иһиҥ да биир буолан түһэҥҥин. Барыта быралыйбыта быданнаата!

Ити курдук этээт, Хатыҥ дүлүҥ Тииттэн тэйэ уһунна.

• Доҕоруом, ол аата… ол аата тугуй? – Тиит дүлүҥ арааһа алҕас иһиттэҕим буолуо дии санаан титирэс куолаһынан ыйытта. Кини бу түгэҥҥэ ити этиллибит дьулаан тыллары хатылаабакка эрэ Хатыҥ дүлүҥ ханнык баҕарар ыыс-бурут, өс-үөҕүү тылын эттэр, хаһыытаатар-ыһыытаатар даҕаны, ону барытын тулуйуо, бэл, үөрэ даҕаны истиэх этэ.
• Мин эппитим, эн истибитиҥ курдук! – Хатыҥ дүлүҥ мас-таас курдук чиҥэтэ-чиҥэтэ тимир-тамыр курдук хоруйдаата. – Таптал баар этэ быһыыта… ол аны мин сүрэхпэр суох!

Тиит дүлүҥ сүгэнэн батары оҕустарбыт курдук дөйүөрэн хаалла, сыҥааҕа ытыстан, биир тылы ыһыктыбата. Этэ-сиинэ дьиппинийэн, ыараан, тимириэх курдук гынна, өй-мэй буолла. Халлаан оройугар чаҕылыччы тыга турбут күн ханна саһа оҕуста, тоҕо хараҥардаҕа сүрэй? Күн киирбит буоллаҕына сулустар тоҕо көстүбэттэрий? Бай, бу туох ааттаах алдьархайдаах ала буурҕата түстэ, аһыылаах кырдьаҕас ыт курдук иэйэн-куойан онолуйа улуйда? Былыта суох халлаантан хантан кэлбит хара самыыр курулаччы кутта бу? Сөлөгөйдөөх сөрүүн салгын ханна күрэннэ?

Суох, доҕоттор, күн билигин да халлаан оройугар турар. Арай ити Тиит дүлүҥ хараҕа бүөлэнэн чаҕыл сардаҥаны көрбөт буолла. Суох, ханнык да ала буурҕа түспэтэ – эмиэ ити эрэйдээх соҕотохсуйа охсубут дууһатын аймалҕана күдэн холорук буолан ханна да кэлиэн-барыан булбакка, төттөрү-таары мэскэйдэнэр. Суох, ити ыт улуйар буолбатах – Тиит дүлүҥ хаанынан оҕуолуур сүрэҕэ тумара маар тулаайах туруйата буолан кыламмахтыыр. Самыыр түһэр диигит дии эһиги быһыыта? Суох, ити Тиит дүлүҥ ыар хараҕын уута саккырыыр. Сирэйгитинэн сүүрүгүрэр таммахтары амсайан көрүҥ эрэ – туустаах ээ, туустаах харах уута…

Кутаа умуллан барда… Төлөн сөҕүрүйбүтүгэр көрдөххө Хатыҥ дүлүҥ олох да умайбатах, кутаа суоһуттан кыратык кэриэрбит эрэ эбит. Кырдьык да дьикти – инчэҕэй дүлүҥ мас соҕотохтуу умайдаҕа. Тыл аба, таптал күүһэ ити дьиктини оҥордоҕо. Онон Хатыҥ дүлүҥ Тиит дүлүҥү кытта умайар анала суох эбит буоллаҕа. Бу орто туруу бараан ийэ дойдуга хас үөскээбит, хас төрөөбүт барыта бэйэтэ атын-атын аналлаах, тус-туспа төлкө.лөөх эбит диэн Тиит дүлүҥ өйдөөбүтэ ыраатта. Кини айылҕаттан бэриһиннэрбит өйдөөх уонна дьэбиннээх уулаах үлүскэн сүүрүккэ элбэхтик милкиттэрэн, үгүскэ үөрэммит буолан барыны-бары ырыҥалаан көрөр идэлээҕэ. Ол иһин кини Хатыҥ дүлүҥү буруйдаабатаҕа, бэл, кылгас да кэмҥэ буоллар, умайар дьолу, сырдыыр дьылҕаны бэлэхтээбитигэр махтанар санаа кылам гынан ааспыта. Оттон Тиит дүлүҥ, киһититэн эттэххэ, нохтолоох тойон сүрэҕэ, үрүмэ кынаттаах чараас дууһата төлөн сөҕүрүйэрин, кутаа умулларын билиниэн баҕарбатаҕа.

Хатыҥ дүлүҥ тоҕо миигиттэн киэр хайыста диэн ыйытык Тиит дүлүҥ сүллэччи дарбайбыт мэйиитин тэһийбэт-тулуйбат гына биир кэм дьөлө чүүччэйдэ. Ол оччотооҕу, билигин номнуо саҕах нөҥүө саспыт, чэмэлкэй күн арыалдьыттаах, дьоллуун доҕордоспут үтүө кэмнэригэр чахчы умайбыттара ээ кинилэр, умайбыттара! Оччоҕо тугу сыыста кини? Туох буруйу оҥордо, ханна алҕаһаата? Кини Хатыҥ дүлүҥ үтүө көҥүлүн хаһан даҕаны күөмчүлээбэтэҕэ, кинини

үрүлүйэ сүүрэр үлүскэн сүүрүктэн кытыы диэки үтэйбэтэҕэ, киниэхэ тосту-туора майгыны да көрдөрбөтөҕө… Оччоҕо тугуй? Били балык суоҕар баҕа да балык диэн дьоннор өс хоһоонноругар дылы, аргыһа суохха аргыс, доҕоро суохха доҕор оҥостоору эрэ бииргэ устуспут, умайбат аата умайбыта буолаахтаабыта буолуо дуо? Бэйэм эмиэ кутааҕа кубулуйуом диэн куттаммыта дуу, умайбат аата умайбыта буолар сылаата тарпыта дуу? Туох билиэй, баҕар кэлиҥҥи кэмҥэ кинилэргэ арахсыспат аргыс буолбут дохсун Долгун дьиппиэр ньиргиэрэ, мэник тыал сэлээр сипсиэрэ, аргыс мастар умайык саҥалара кинини салыннарбыттара эбитэ дуу?

Хатыҥ дүлүҥ кутаа уота сөҕүрүйбүтүн таайбыта бадахтааҕа. Кини тиэтэйэ-саарайа устан болоорхой долгуҥҥа чомполоно устар сүүһүнэн ааҕыллар дүлүҥнэр быыстарыгар киирэн дүлүҥү кытта дүлүҥ буолан булкуһан хаалла… Хатыҥ дүлүҥ дьолтон куотта дуу, сортон куотта дуу – ким билиэ баарай ону?

Тас төлөнө төһө да умуллубутун иһин, иһигэр көрдүгэннээн умайар уот Муустаах Байҕал дьуоҕатыгар тиийэн тимириэр диэри умуллуо суоҕун Тиит дүлүҥ чопчу өйдөөбүтэ. Ол иһин кини буолбуту барытын умнан туран Хатыҥ дүлүҥү батыһа устуон, ыраахтан да буоллар кини кылбайар туоһун көрөн сүрэҕин манньытыан, эбэтэр аны кутаа буолан умайбаттарын биллэр даҕаны Хатыҥыныын сэргэстэһэ устуон, кинилиин куруук бииргэ буолуон баҕарталаан ылла. Ол гынан баран Улуу өрүс устун эмиэ умайбакка, күүдэпчилэммэккэ эрэ Хатыҥ дүлүҥнүүн бииргэ устан сиикэй эккэ батары сааллыбыт дьэбиннээх тимир тоһоҕо курдук санаа аалыылаах, дууһа соҥуйуулаах Кутурҕан аргыска кубулуйуон эмиэ да баҕарбата. Тиит дүлүҥ Хатыҥтан тэйэ устубута, өрүс сүнньүн булбута баҕар ордук буолара дуу?

Оччоҕо сүүс дүлүҥ ортотугар эмиэ соҕотоҕун устуо, чаҕылҕан курдук күлүм гыммыт Хатыҥы кытта атаарбыт үтүө күннэрин саныа. Итинник быһаарыммыта ордук.

Ол гынан баран, кини өссө туохха эрэ эрэнэр, тугу эрэ күүтэр курдук.

Оо, эрэйдээх! Туохха эрэнэҕин, тугу күүтэҕин?! Истэҕин дуо, туохха эрэнэҕин диибин ээ, мин эйигин, туохха эрэнэҕин, бүтэр бүттэҕэ дии! Бу күн анныгар умайан баран умуллубат, үөскээн баран төннүбэт туох да суох быһыылаах. Туспа айаннаа ээ, туспа! Өссө ону-маны ырыҥалыыбын диэн киһиргэнээхтиигин. Дүлүҥ эмиэ киһи курдук санаа хамначчыта диигин дуу? Чэ, кытаат, албыннан бэйэҕин, албыннан…

Төлөн улам сөҕүрүйэн истэ. Айылҕа кырааската кэхтэн, уу болоорон, халлаан боруоран эмиэ били уруккутун курдук үдүк-бадык буолла. Улуу өрүс, сииктээх тымныы салгыны дириҥник эҕирийэн, нүһэрдик өрө тыынна. Тииттээх Хатыҥ дүлүҥ сибилиҥҥээҥҥэ диэри күүдэпчилэнэн умайа турбут кутаалара умуллубутуттан санаарҕаан дуу, эбэтэр уоскулаҥы билбэт унньуктаах устуутуттан сылайбыта бэрдиттэн дуу, улуу өрүс тоҕо өрө тыыммытын ким да өйдөөбөтө. Улуу өрүс ити өрө тыыммыт тыаһын ньиргиэрэ биэрэктэн биэрэккэ охсуллан улам-улам аччаатар-аччаан, ырааттар-ыраатан, быһах биитэ буолан көстөр хотугу саҕах кэннигэр тиийэн симэлийдэ.

Хаһан эрэ Тиит дүлүҥ киһи өлөрүгэр төрөөбүт сиригэр төннөр диэн дьоннор кэпсэтиилэрин истибиттээх. Кутаа манна умайбыта уонна манна үөскээбит сиригэр эргиллэн кэлэн умуллан эрэр. Айылҕа сокуона тыыннаахха да, тыыммакка да барытыгар биир буолар эбит буоллаҕа дуу дии санаата Тиит дүлүҥ, нухарыйан иһэн. Ити түмүктээһин төһө чахчылааҕын Одун Олох бэйэтэ билэн эрдэҕэ.

Эмиэ тулаайах тыал улуйар-онолуйар, уоскуйбакка төттөрү-таары сүүрэкэлиир. Оо, Кылыс тыал эрэйдээх, улуй ээ улуй, эн уйан дууһаҥ маннык түгэҥҥэ ытаабатаҕына хаһан ытыа буоллаҕай? Ол эрэн эйигиттэн көрдөһөбүн, көмүү ырыатын кэмин иннинэ ыллаама дуу…

Гавриил Угаров.

«Чолбон». – 2009. – № 2