Суоһааны «Сэттэ номох»

Билбит-көрбүт…
Дьүлэй Бүөкээн

1.
Үөскээбитин өрүү өйдөөбөт, сыттым диэн сынньаммат, утуйдум диэн уута хаммат, Сүҥ Хаантан төрүттээх, түҥ бараан Ийэ Хотун хайа эрэ быттыгын быыһыгар, хонноҕун анныгар кылам гына кыымнанан саҕыллыбыт Өй оҕото инитин Түргэнтэн Түргэни кытта ким урут баар буолбутун мөккүһэллэр.
– Балаҕан үрдүгэр кэлтэгэй хамыйах быра­ҕылларын саҕана мин хайыы-үйэ баарым, – диэн чап гыннарар Түргэнтэн Түргэн убайын урут түһэн.
– Һэ, хойгуру туойума, ол диэн хойукку буол­лаҕа. Халлаан уола туут хайыһарынан күөлү быһа сүүрэн ааһарын мин илэ харахпынан көрөн турбутум, – Өй оҕото билэригэр бүк эрэллээх быһыынан хардарар.
– Аан дойду ортотугар көмүс сэргэ батары анньылларын мин даҕаны көрбүтүм, – Түргэн­тэн Түргэн дьэ уонна туох диигин диэбиттии көрбөхтүүр.
– Ол эмиэ хойукку. Сир-халлаан сэттэ күлүү­һэ ыйанарыгар мин хайыы-үйэ обургу этим, – Өй оҕото холкутук саба охсор.
– Сур сылгы субун туһахталаах диэни мин өссө эрдэ истибитим ону баара, – Түргэнтэн Түр­гэн мөккүөрүн туһугар мөһөөҕүн да биэриэх курдук буолар.
– Буолумуна. Һэ, дьэ, тойооскугун дии, «ис­тибитим» диигин, миигиттэн буолбакка кимтэн истибит үһүгүн ол? – Өй оҕото элэктээбиттии күлэр.
– Һуой, Алаа Моҕустаах Чаачахаанныын сыр­сыалаһа сырыттахпына, Сээркээн Сэһэн бэ­йэтэ кэпсээбитэ ээ, миэхэ, – Түргэнтэн Түр­гэн балыйтараары ыксаан муннун өрүтэ сыҥпахтыыр.
– Сэрэйбит сэрэх. Аатын умнубут мас да­лаҕаны кытта бииргэ сыарҕаламмыт итинтэн атыны туойуоҥ дуо? Сээркээн Сэһэн уҥа кул­гааҕар уйаланан сытааччы ону билбэтэ буолуо диэн эрдэҕиҥ. Киэр тур, хата! – Өй оҕото кэ­лэйбиттии инитин киэр хаһыйбахтыыр.
Түргэнтэн Түргэн биитин кыһыылаах тылыт­тан мах бэрдэрэн турар сиригэр өрүтэ мөхсөн ылбахтыыр, хараҕын муҥунан көрбөхтүүр, ытыах­ча буолбут куолаһынан:
– Тыый, оттон ол сыарҕаҕа эн эмиэ баар этиҥ буолба-а-а-т?! Көрдөрбүтүнэн туран тумсугун дулҕаҕа соттоҕун дуо, эмиэ? – диир.
Мөккүөнньүттэр хайалара да иннилэрин бэр­сибэккэ устунан айдаарсан аҕыс араллааны тар­дан эрдэхтэринэ, Айбыт аҕалара иккиэннэрин саҕаларыттан ылбыт даҕаны, ойуур ортотугар оргуйа турар олгуйга оройдорунан уга бат­таабыт:
– Бэдиктэр баара, хааһах муҥунан хара оҕуруону ааҕан билиэххит иннинэ итиэннэ саҥара баҕалааҥ эрэ! – диэбит.

2.
Аҥаара маҥан, аҥаара хара биэ кырыыты­нан буолуута Мэник Мэнигийээн уол Таал-Таал эмээхсиҥҥэ таабырын таайса дьаарбайа барар­га санаммыт. Баран иһэн көрдөҕүнэ, икки хайа ыккардыгар биир дьахтар аһын тараана олорор үһү. Хас тараатаҕын ахсын үрүҥ көмүһүнэн үрү­лүйэ оонньуур уһун солко суһуоҕа сиргэ тиийэ тэлгэнэр. Дьахтар тула ким да хомуйан көрбөтөх, улуу ытык ыһан кэбиспит көмүс кыырпах кумаҕа аата-ахсаана суох биир кэм күлүмнүү, сандаара сытар.
Мэник Мэнигийээн абылаппыт, ымсыырбыт курдук ону көрөн турбут. Ол турдаҕына: «Бэйи эрэ, арай, эмискэ соһутан, суһуоҕуттан харбаан ылан, өрө хатаастан таҕыстарбын хайдах буо­луой? Ити барчалана сытар баайтан хомуйан ылыам буоллаҕа, дьэ!» – диир ымсыылаах саҥа хаҥас кулгааҕар көтөн түспүт.
Түргэнтэн Түргэн оннооҕор буолуоҕу оройунан көрдөрдөҕө. Мэник Мэнигийээн ылбыт даҕаны, сүүрүгүрэ тохто сытар үрүҥ көмүс суһуохха хап гына хатана түһээт, өрө хатаастыбытынан барбыт. Дьахтар соһуйан, тараана олорбут кы­рыбыайкатын ыһыктан кэбиһээт, ойон турбут. Мэ­ник Мэнигийээн үөс батааска биэрбэккэ дьах­тары ыһыытаппытынан өрө сүүрэн тахсыбыт.
Ол тахсан көмүс уйа көҥкөйдөөх, алтан уйа айахтаах, сири уйа сиксиктээх, хара уйа хап­пахтаах улуу дуол дойду барчалана сытар баайыттан баһан ылаары харбыаласпытынан барбыт.
Арай ол сырыттаҕына:
– Түктүйэлээх үөр торбос сааҕа буруолаатар эрэ эрэйигэр дылы буолбуккун, маҕай аллаах баара, өрүскэҕэр өлүүгүттэн маттаҕыҥ буоллун! – диэн ордоотуур саҥа оройо доргуйуор диэри үөгүлээн бытарыппыт. Ону кытта Мэник Мэни­гийээн баһа, атаҕа биирдэ адаарыс гыммыт, ханна да барбытын билбэккэ хаалбыт. Кут­талыттан өйүн оҕото мэнээк көтө турбут. Биир кэм таҥнары сурулаан эрэрэ эрэ баарга дылыта.
Мэник Мэнигийээн ол түһэн Алаа Моҕус иип­пит кур сылгы баһын уҥуоҕа чааркааныгар хам ылларан аатыгар эрэ харбыйан сыттаҕына, өйүн оҕото төннөн кэлэн өйдөнө түспүт. Ойуур са­ҕатынан көмүс илимнээх, көмүс тыылаах Лыы­бырда оҕонньор ааһан иһэрин нэһиилэ ыҥыран ылан, элэ-была тылынан ааттаһан-көрдөһөн босхолотон быыһаммыт.

3.
Сүүтүкээн эмээхсин быт оҕуһун сүүтүк сыар­ҕатыгар көлүнэн айаннатан лаһыгыратан иһэрин Өй оҕото батыһыннары көрөн олорон ырыа ыллыан баҕарар.
Бах, бах
Баҕа буоламмын,
Күтэр эрэйдээҕи
Үрдүк арҕаһыгар үҥкүүлээммин,
Үкэр от үҥүүлэнэммин…
Муннун анныгар киҥинэйэн ыллыы олорон тохтуу түһэр: «Бээ эрэ, доҕор, ити баҕа сатана ырыата хантан кэлэн киирэн хаалла? Мин атыны ыллыахпын баҕарбытым ээт», – дии саныыр. Онуоха инитин Түргэнтэн Түргэн саҥата күлэн чачыгырыыр.
– Убаай, уу саарыстыбатын ньадьараал то­йоно чыыннаах-хааннаах түөһүн мөтөтүөҕүнэн-мөтөтөн, хороҥ окко таалалыы сытара буолбаат, баарыан. Эмиэ айанныан баҕардаҕа буолуо, – диир күлэрин быыһыгар.
– Ээй, ол чабычахтааҕар улахан чаптааҕы санатыма даҕаны. Баҕа баҕатыгар, чоху чохутугар сыттын, – Өй оҕото сөбүлээбэтэх быһыы­нан сапсыйан кэбиһэр.
Ньир-ньир саҥалаах Бөрө Лахаахай ол кэп­сэтиини истэн ааһан иһэн тохтуу түһэр.
– Ырыа истиэххитин баҕарар буоллаххыты­на ыллыам этэ мин. Инньэ Араат байҕал балкыы­ра сабыта охсуон быдан-быдан былыр инниттэн быралыйбыт сахтан ылламмыт ырыа туһунан ырыаны билэбин, – диир.
– Ноо! – диэн сэргии түһэллэр ини-биилэр.
Ньир-ньир саҥалаах Бөрө Лахаахай лоҥку­наччы ыллаан барар:
Күндү-бэлиэ,
Сүтэр-көстөр,
Кубулун-дьибилин,
Кукуу-бикии,
Дараҕана сыарҕа,
Орулуур дохсун,
Өйдөөн көрбөт
Үрүҥ кымньыы,
Ааҕан сиппэт
Аҕырыа тохтор,
Байым үскэл,
Барылы кэскил,
Дорҕоон тойон
Улуу-дьаалы…
Бэл, хараҥа чүөмпэ түгэҕэр дьуоҕаран сытар Муос сонноох Ньохчоохоон оҕонньор кытта, ол ырыаны истэн, Бөрө Лахаахайдыын тэҥҥэ ыллаһан саҥата суох уоһун оппоҥнотор.
Баар эрэ барыта баар буолуоҕуттан хаста-хаста көмүс дьааһык сабыллан, хара дьааһык арыллан хатыламмытын тухары, ылланан-ылланан кэллэҕэ ол быдан-быдан быралыйбыт сахтааҕы былыргы ырыа.

4.
Сириэһиннээх сири чабычах, күлгүөһүннээх көмүс ыаҕас, холобура биллибэт хотун холло­ҕос баран-баран бараммат айанын Өй оҕо­то төһөтүн-хаччатын өйдүүрүн Түргэнтэн Түргэн би­лиэн баҕарара сүрдээх:
– Убаай, күлүгэ көстүбэт күрэҥ оҕус күрүөтэ-хаһаата ханан бүтэрэ буолуой? – диэн ыйытар.
– Түөрт ааттаах Төгүрүйэ Боотур билэн турар ону, – диир Өй оҕото.
– Убаай, оттон сиксигэ биллибэт сири иһит сиигэ-тигиитэ төһө былас буолуоҕай? – Түргэнтэн Түргэн эбии лаппыйар.
– Аҕаһын дьааһыгын түгэҕин аһан көрбүт суох үһү. Ол кэннэ быластаан даҕаны төһөнү быластыыр кэлиэй? – Өй оҕото мунаара бы­һыытыйар.
– Ок-сиэ, ол дьааһыгы арыйа баттаан көрөр буоллар ньии! Туох эрэ баар буолла?
– Һэ, баайтан ордук баайдаах Баай Баҕадах эмээхсин бэйэтэ эрэ билэн эрдэҕэ ону.
– Убаай, өссө Күн Ийэ күүлэйдии сылдьан көлөөскөтүн мүччү туппутун Мээчик Бэргэн ха­бан ылан ыйыстан кэбиспит үһү дииллэр эбээт. Ол кырдьык дуо?
– Кырдьык, Баай Баҕадах эмээхсин харанан сытар ону.
– Убаай, оттон Кыһыл кыыс хаһааҥҥыттан халлаан устун хаамар буолта буолуой?
– Көмүс уйа көҥдөйдөөх, алтан уйа айахтаах, сири уйа сиксиктээх, хара уйа хаппахтаах буолуоҕуттан ыла.
– Убаай, ол эбит буоллаҕына, тыаҕа оҕус хараҕа хаһааҥҥыттан күлтэйэн турар буолта буолуой?
– Улуу сыһыы ортотугар көмүс сэргэ баар буолуоҕуттан.
– Убаай, оттон эн биһикки хаһааҥҥыттан баар буолбуппутуй?
– Түксү! Лэбээрдээн бүт!

5.
Уу үрдүгэр көмүс чааскы уста сылдьарын уунан ылан туппут диэни харахтаах көрбүтүн, кулгаахтаах истибитин ким да билбэт. Ол он­нугар үрүҥнээх хара ат биир үүннээх эбиттэ­рин буор дьиэлээх Бороҕон кыыһа да бэркэ билэ­бин диир.
– Дүндэ хара эмиэ билэбин диир ону, – таабырын төрдө Тамтатахай кыттыһа түһэр.
– Буолумуна, хайҕанабын диэн харан ба­ран хайыай, биллэҕэ дии, – Өй оҕото Түргэнтэн Түргэнниин күлсэллэр.
Сэбиргэнэ хаччаҕайыгар кыһыл көмүс кы­был­лан турарын урутаан көрбүтүнэн ойуур олох­тоохторуттан ордон тахсыбыт буор дьиэлээх Бороҕон кыыһын Өй оҕото астынан кэпсиир:
– Тыһа кылгаһа билбэт, түүлээх холбука иһигэр түүрүллэн сытааччыта билэр, – диир киэмсийэ соҕус тутта.
– Оттон мин иччитэх дьиэҕэ Кээкис күтүөт­түүр түүнүгэр күөрдэ суох күүгүнэччи үрэри кытта сырсыалаһа оонньуурбун туохтан да ордоробун, – Түргэнтэн Түргэн атаҕын төбөтүгэр эргичиҥнээн ылбахтыыр.
– Халлааҥҥа хаамсар дьоннуун аргыста­һарбын диэриий өссө, – Тамтатахай санатааччы буолар.
– Дьэ ол кырдьык, Тамтатахай, уот харахха эттиҥ, – Түргэнтэн Түргэн күлэн чачыгыратар.
– Чөпчөөкөөн-Чөпчөөкөөн оҕонньор уоллаах кыыһа эйиэхэ дылы ол былыт кыыһын былаа­тын былдьаһа сылдьыбыттара буоллар, Алаа Мо­ҕус аһа буолбуттара ыраатыах этэ, – Өй оҕото инитин сиилээбиттии саҥарар.
– Ону баара мин Чаачахаан-Чаачахаан ороҕо ханан баарын бэркэ билэбин, туттаран да бэрт ол далай ааргыга.
– Бэрдим бэргэһэ саҕа, үтүөм үтүлүк саҕа диэ.
Түргэнтэн Түргэн ити хайалара саҥардаҕай диэн тулатын көрүммэхтиир да, ууга бэйэтин күлүгүттэн атыны булан көрбөт.

6.
Өй оҕото Түргэнтэн Түргэнниин биир күн ойон туран көҥдөй уоруга суох күөрээн-аараан көстүбэт суолун суоллаһан сырсаллар. Там­та­тахай кинилэри тилэх баттаһан иһэн ыйытар:
– Таллан куоҕас дал үрдүгэр таба олорбокко барбыт үһү. Көрбүккүт дуо?
– Көрбөтөхпүн көрөөрү, туппатахпын тутаары сырсар буоллаҕым эбээт, Тамтатахай, – диир Өй оҕото тыын быһаҕаһынан тэбинэн иһэн.
– Хайа, Болтоохуга диэри остоолбоҕо хааллан үс хоноойоҕут.
Өй оҕото тэппит атаҕын кубулуппакка иһэн, түгэх аанынан иһиллибит саҥаҕа өс саҕа буо­лар:
– Арыылаах мэһэмээҥҥин абааһы кыыһын ин­нигэр уур, кутурук кыбынааччыны миигин бул­лаҥый.
– Быт-Быт оҕонньор түһэн буспут миинэ өссө сойо илик, ону тоҕу үктээйэҕит, нокойдоор, – диир саҥа кэннилэригэр иһиллэ хаалар.
Ол иһэн ханна эрэ аара от-мас төрдүн аайы өҥөйтөлөөн көрө-көрө тугу эрэ көрдүү сылдьар халаабыстаах дьону түбэһэ көрөллөр. Тугу көрдүүр буоллахтарай диэн дьиибэргээн тохтуу түһэллэр.
– Ити аата өй көрдүүллэр, – диир үөһээ мутук­ка олорор көдөр тиити үрдүнэн айаннааччы.
– Тыый, ол тоҕо?
– Халаабыска хаалаан харахтаан-сирэйдээн киһи оннугар киһи оҥоруохтара үһү.
Өй оҕото Түргэнтэн Түргэнниин сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбиһээт, саҥата суох тыас хомуналлар.

7.
Эргийэр-эргийэр элэйбэт, барар-барар ба­раммат баар буолуоҕуттан, отут кулукулаах, сэттэ тиэрбэстээх Чой Боотур түстэр түһэн, саккыраатар саккыраан бараммыта биллибэт баай туорааҕын ким кэмнээн көрбүтэ баарай. Биир улуу Муҥур Харыйа көтөҕөлөөн, көҕөрөн турдаҕа.
Өй оҕото ону ааҕа сатаан баһын сынньар идэ­лээх. Онуоха:
– Биир эмээхсин күн тура-тура ынаҕын ааҕар үһү да, муҥурун булбута суох үһү, оччо баар ини, – диир Тамтатахай тохтубут туорааҕы кур­дурҕаччы кэһэн иһэн.
«Сатана баара, эмиэ билээҕимсийэн эрэр ээ, – Өй оҕото иһигэр мөҕүттэр. – Тыһыынчанан ынаҕы манааччы соҕотох маныыһыты кытта мин да сэлэспиттээхпин, бэл, кини эппэтэҕэ, бу мин тоҕо айыллыбыппын. Миигин ол кулахыта-былахыта түүннэри-күннэри арахпакка аалар буоллаҕа, дьэ».
– Алаа Моҕустан Чаачахааны куоттараары айдахтара буолуо, убаай, – дии охсор Түргэнтэн Түргэн убайыгар сыста түһэн.
– Дьэ буолуо даҕаны. Инньэ көмүс ыаҕайа көмөҕөйө, хара ыаҕайа хаппаҕа, сири иһит сиксигэ баар буолуоҕуттан, Моҕустаах Чаача­хаан сырсыалаһа сырыттахтара ини, ол туха­ры ити кыайардар миигинэ суох хайдах да сатамматтар. Таал-Таал эмээхсин эмиэ сүгүн олор­дубат-сытыарбат, этэрбэс куурдар да кыах биэрбэт.
– Убаай, Үчүгэй Үөдүйээн Үргэл Тойон кыыһын Үргүүк удаҕаны, Ый Тойон кыыһын Ыйда­ҥалаах удаҕаны, Күн Тойон кыыһын Күөгэл удаҕаны сүгүннэрбит суола оһо илик сурахтаах, ону суоллаһан тиийдэрбит, баары барытын билиэх этибит ээ, дьэ, – Түргэнтэн Түргэн убайын кулгааҕар сибис гынар.
– Тай, эһэкээним «тас» гынна эбээт! – диэн үөрэ түһэр Өй оҕото.
Балаҕан үрдүгэр барчалана сытар байым-дэлэй быыһыттан быстар быһаҕаһа былтас гыммыт Тамтатахай саҥата:
– Сөрүө саҕа сири көрбөккө төннүбүт, күүс­тээхтэн күүстээхтик сананар үһү, – диэт, тилэҕин тыаһа тирк гынар.
– Чэ, ээх, Сээркээн Сэһэн күлүүһүнньүгэ буо­ларгынан алыс наһаалаама эрэ, – диэн хаалар Өй оҕото.
Баар да бардахха суох, көстөр да көрдөөтөх­хө суох, күлүгэ көстүбэт күөх солко ырбаахы­лаах үҥкүүлүүр туонатын уот тутааччылара, Өй оҕото икки, Түргэнтэн Түргэн икки, көтөр-мөҕөр көҥүллэрин туох тутуо-хаайыа буоллаҕай. Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй.
Арай Айбыт аҕалара көхсүн иһигэр күлэн ылар: «Бэдиктэр бааллара, чобуоххаһан эрдэх­тэрин», – диир умса өҥөйөн олорон.

2025 сыл