Революция кэнниттэн көҥүлү туттум оҥостуммут саха норуота 1926 сыллаахха алтынньыга «Чолбон» диэн «дьиҥ чахчы чыҥкыл сахалыы майгылаах» сурунаалламмыта.
XIX үйэ бүтүүтүгэр XX үйэ бастакы сылларыгар революционнай хамсааһын Саха сиригэр үөскэппит-төрөппүт демократическай санаалаах интеллигенцията үөрэх-сайдыы, культура өттүнэн олус хаалбыт бэйэтин норуотун чахчы ис сүрэҕиттэн өрө тардар хорсун санаалааҕа. Оччотооҕу Саха норуотун өйүн-санаатын лидердэрэ А.Е. Кулаковскай, А.И. Софронов, Н.Д. Неустроев, В.В. Никифоров, В.Н. Леонтьев, А.Ф. Бояров, о.д.а. «Саха омук» культурнай-сырдатар обществоҕа түмсэн үлэлии-хамсыы сылдьаллара – кинилэр сүбэлэһэн сахалары үөрэхтээһиҥҥэ, кинилэр араас араҥаларыгар культураны тарҕатыыга саамай ордук быһаччы суолунан дьону киэҥник хабар сурунаалы бэчээттээн таһааран тарҕатыы буолуон сөп диэн өйгө кэлэн, «Чолбон» сурунаалы таһаарбыттара. Редактор эбээһинэһин саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэригэр А.И. Софроновка-Алампа Софроновка сүктэрбиттэрэ.
Норуоттан тахсыбыт, кини тыынынан тыынар саха интеллигенцията сахалыы тыллаах сурунаал тахсар кэмин саамай сөпкө таба таайбыта. Оччотооҕу олох уларыйыытынан сибээстээн норуот өйө-санаата уһуктубут, үөрэххэ-билиигэ утаппыт курдук баҕарбыт, бэйэтин культуратын түмэргэ, биир тыынныырга маассабай бэчээт органыгар чахчы наадыйбыт бириэмэтэ этэ.
1926 сыллаахха Советскай государствоны олохтообут В.И. Ленин биллэрбит саҥа экономическай политиката (НЭП) үгэннээн барара. Саха сирэ автономия быраабын ылбыта – тутулуга суох буолуу суолугар киирбиккэ холонон нэһилиэнньэ олоҕун тосту тупсарыы, байыы-тайыы суолунан баран иһэрэ. Саха национальнай интеллигенцията бастаан утарбыт, бырачыастаабыт былааһа военнай коммунизм хорчоххой политикатын сымнаҕас саҥа экономическай политиканан солбуйан, амнистия биллэрэн, гражданскай сэрии өстөһүүтүн-өлөрсүүтүн мүлүрүтэн, норуот өйүн-санаатын бэйэтигэр охторбута, бэйэтигэр тардыбыта. Революционнай долгуйуулар кэннилэриттэн олох уоскуйан, урукку баайдар-феодаллар сирдэрин түҥэттэн, сир ылбыт саха көннөрү дьоно алаас-алаастарынан ынах-сылгы ииттинэн, дьиэ туттан быр-бааччы олорон барбыттара. Соторутааҕыта гражданскай сэрии саҕана атыы-эргиэн уурайан, табаар мэлийэн, кыһыл сыгынньах сүүрбүт дьонугар кооперативнай эргиэн тэнийэн, араас табаар – чэйтэн-табахтан иистэнэр массыынатыгар, үүт астыыр сэппэрээтэргэ тиийэ атыыланан эрэрэ. Ас-таҥас кыһалҕатыттан тахсан эрэр улуус дьоно хардарыта сылдьан ыалдьыттаһара, оонньууну-көрү батыһар иллэҥсийбит кэмэ кэлбитэ. Колхоз үлэтэ дьону көлүйэн, өссө улугурда илигэ. Алаас-үрэх ыалларын кэрийии, урууга-ыһыахха сылдьыһыы, эдэр дьон туойсуулара-оонньуулара, ырыаһыттар, олоҥхоһуттар талааннара тахсыыта – фольклор искусствота ол кэмҥэ олус сайдыбыта. Ликбез аһыллан, дьон сурукка С.А. Новгородов алфавитынан көхтөөхтүк үөрэнэн барбыта.
Коммунистическай партия политикатын норуокка тарҕатарга, дьон өйүгэр-санаатыгар ону иҥэрэргэ сурунаал тахсыыта оруобуна сөп түбэспитэ, ол да иһин БСК(б)П обкомун бюротун уурааҕынан бигэргэппитэ.
Онон оччотооҕу олох бэйэтин сайдыыта «Чолбон» сурунаал тахсарын модьуйбута. Ону көҕүлээччинэн, таһаарааччынан, тарҕатааччынан саха интеллигенциятын бастыҥ дьоно – саха суруйааччылара буолбуттара.
«Чолбон» сурунаал норуотун туһугар үлэлээбит 70 сылларыгар үс суол кэрдиис кэми булан көрүөххэ сөп.
Бастакы кэрдиис кэм – 1926–1934 сыллар.
«Чолбон» сурунаал историятыгар ити кэм хорсун да, трагическай да сыллар. Ыраахтааҕы саҕанааҕы урукку традиционнай үгэс буолбут өй-санаа кыаһытыттан төлөрүйбүт саха интеллигенцията көҥүл иһин охсуһар өргөһө-кылаана өссө даҕаны мүлүрүйэ, ахсым-дохсун санаата бобулла илигэ, идеологическай чарапчы кэтэ, сүрэ-кута тосто илигэ. Ити период бастакы сылларыгар саха норуотуттан тахсыбыт модун санаалаах, бэйэтин киһилии сананар достоинстволаах интеллигенция представителлэрэ Кулаковскайдаах, Никифоровтаах, Ксенофонтовтаах, Алтан Сарын-Баишевтаах, Леонтьевтаах, Михайловтаах, Кирилловтаах, Гавриловтаах, Артемьевтаах, о.д.а. өссө даҕаны репрессиялана иликтэрэ, бааллара, тыыннаахтара. Кинилэр өй-санаа өттүнэн айылгылаах сабыдыаллара норуокка биллэрэ…
«Чолбон» сурунаалга бастакы кэрдиис кэмҥэ тахсыбыт айымньыларга идеологическай хааччахтааһын тыына соччо биллибэт этэ, ол иһин бэттээхэй айымньылар бэчээттэммиттэрэ: Алампа Софронов «Төрөөбүт дойдубар» диэн Өксөкүлээх кэриэһигэр анаммыт хоһоонун, «Куоратчыт» диэн кэпсээнин, Н.Д. Неустроев билигин классика буолбут «Балыксыт Былатыана», оччотооҕу литератураҕа саҥа киирэн эрэр эдэр дьон Н.Е. Мординов–Амма Аччыгыйа, Д.К. Сивцев–Суорун Омоллоон, В.М. Новиков–Күннүк Уурастыырап, С.Р. Кулачиков–Эллэй бастакы айымньыларын курдук үтүөкэн айымньылар күнү көрбүттэрэ. Кытаанах цензура, бобуу-хаайыы өссө да киирэ илик буолан, ити айымньыларга истиҥ санаа сайа этиллэрэ.
Ол эрээри көҥүл тыыныы литератураҕа уһаабатаҕа.
НЭП политиката коллективизациянан солбуллубута. Сталин баһылыктаах коммунистическай партия олох бары эйгэтигэр тыын тахсыбат гына сабардааһына улам күүһүрэн испитэ. Ол курдук өй-санаа, идеология боппуруостарыгар күүһүрбүтэ.
Онуоха сөп түбэһэн эбитэ дуу, киһи бэккиһиэх, «Чолбон» сурунаал тахсыбыта ситэ биир сылын туола илигинэ критика, сойуолааһын, национализмҥа, фатализмҥа, мистицизмҥа, символизмҥа буруйдааһын уота кутуллубута. А. Кулаковскайы, А. Софроновы, кэнники сурунаалы салайбыт П. Ойуунускайы утары А. Иванов–Күндэ («Фатализм, мистицизм и символизм в произведениях якутских писателей» А.Я. 1926 г. 18 марта), («Заметки на статьи Леонтьева «Вопросы литературные» А.Я. 1927 г. 29 июля), С.Г. Потапов («Якутская художественная литература и комсомол» А.Я. 1927 г. 4 июня), («Алхимия Леонтьева в вопросах литературных» А.Я. 1927 г. 1921 августа) туруммуттара. Ити сылларга «Чолбону» ордук С.Р. Кулачиков–Эллэй кыайбыта: «Идеализация прошлого, сцепление за старое – составляет “сегодня” и “завтра” настоящее и будущее националистической интеллигенции». 1928 сыллаахха кини «“Старый Чолбон” в пролетарском государстве с этакой теорией свободно существовать не мог и пришлось его, прежде всего, вырвать из рук националистически настроенной интеллигенции»; «Тыгыновская идеология А.И. Софронова для нас давно не представляет секрета (созданный им и, к сожалению, сейчас распеваемый политически малосознательной публикой, буржуазно-национальный гимн «Тыгын кырдьаҕас саҕаттан» давно раскрыл этот секрет» («О старом и новом «Чолбоне» А.Я 1928 4 сент.) диэн суруйбута. Оттон А. Кулаковскай уонна П. Ойуунускай тустарынан маннык диэбитэ: «Для них (комсомольские поэты – В.Я.) Кулаковский стал стариной, уже поросшей мхом, и Ойунский постепенно становится прошлым, поскольку он еще не порвал с мифологией» (Два якутских поэта. А.Я. 1928 г. 9 декабря). Ити ыстатыйалар нуучча тылынан суруллубуттара. Нууччалыы үҥсэргээһиннэрэ түбэлтэҕэ буолбатах эбит диэн билигин сыаналыахха сөп: «Чолбон» сурунаалы күнү көрдөрбүт А.И. Софронов 1928 сыллаахха, В.Н. Леонтьев 1930 сыллаахха, А.Ф. Бояров, П.А. Ойуунускай 1938 сыллаахха национализмҥа буруйдананнар репрессияламмыттара, үрүҥ күн сырдыгыттан маппыттара. Оттон кинилэри буруйдаан критикалаабыт дьон – суох…
1927 сыллаахха А.Е. Кулаковскай өлөн репрессияттан быыһаммыта, В.В. Никифоров 1928 сыллаахха көскө ыытыллыбыта. П.В. Ксенофонтов баһылыктаах 1928 сыллаахха өрө турбут саха интеллигенциятын сүмэтэ хойуутук кыргыллыбыта. 1928 сыллаахха атырдьах ыйын 9 күнүгэр БСК (б) КК уурааҕа тахсыбыта: саха интеллигенцията национализмҥа уонна революцияны утарыыга буруйдаммыта. Демократическай санаалаах, норуоттарын туһугар чахчы олохторун да биэрэргэ тиийэ бэриниилээх саха интеллигенциятын лидердэрэ тононон бараммыттара. Саҥа кэм, саҥа дьон кэлбиттэрэ. Литература, «Чолбон» сурунаал үлэлэрин хайысхата партия ыйыытынан биир кыһын ыллыгынан барар суолга киллэриллибитэ.
Итинэн иккис кэрдиис кэм – сониалистическай реализм туругуруута саҕаламмыта. Кини 1934 сыллаахтан 1991 сылга тиийэ олус уһун бириэмэни хаппыта.
1934 сыллаахха коммунистическай партия ыйыытынан, М. Горькай көҕүлээһининэн Советскай суруйааччылар союзтара тэриллибитэ, Саха сиригэр ССРС Суруйааччыларын союһун иһигэр киирэр саха Суруйааччыларын союһа үөскээбитэ. «Чолбон» сурунаал аны Саха сирин Суруйааччыларын органа буолбута: суруйааччылар союзтарынан салайыллар советскай государство политикатын ыытар, дьону-норуоту коммунистическай тыыҥҥа иитэр-үөрэтэр биир идеологическай структура систематын подразделениетын функциятын сүкпүтэ.
Советскай литература барытын курдук саха литературата эмиэ «Партийная организация и партийная литература» диэн В.И. Ленин 1905 сыллаахха эппит литература партийнай буолуохтаах диэн принцибинэн ааспыт сэттэ уонча сыл устата салайтарбыта. Литературнай процесс хайдах, хайа хайысханан барыахтааҕын партия КК, партия обкомнара бэйэлэрин уураахтарынан ыйан биэрэллэрэ. 1948 сыллаах «Звезда» уонна «Ленинград» сурунааллар тустарынан БСК (б) КК уурааҕа уонна 1952 сыллааҕы партия Саха сиринээҕи обкомун «Саха литературатын историятын сырдатыыга буржуазнай националистическай токурутуулар тустарынан» уурааҕа онуоха бэртээхэй холобурунан буолаллар. Литературнай айымньылар партия линиятыгар сөп түбэһэр буоллахтарына, кини онно ананан тэриллибит органнара көҥүллээтэхтэринэ эрэ күнү көрөллөрө. «Чолбон» сурунаалга, кэнники «Хотугу Сулуска» ханнык айымньылар тахсалларын партия Саха уобаластааҕы комитета хонтуруоллуура, сурунаал редакторын обком аныыра, хас биирдии нүөмэрин бэрэбиэркэлээн таһаарара.
Итинник бэрээдэк 1991 сыллаахха коммунистическай партия государственнай салалтаттан туоруор диэри салҕанан барбыта. Уус-уран литератураҕа туох да сыһыана суох, партийнай, кылаассабай чутьенан эрэ салайтарар дьон орооһуулара, тойомсуйуулара сороҕор ыар содулланара. Ол туһунан «Чолбон» сурунаал «Кыһыл ыллык», «Уус-уран литература», «Хотугу сулус» эҥин диэн аатын уларытыылара чуолкайдык көрдөрөр. Сэттэ уонча сыл балачча уһун бириэмэ. Көҥүл санаа идеологическай араамканан хааччахтамматаҕа буоллар, саха литературата бэйэтин сайдыытыгар ситиспит ситиһиилэрэ ити уһун периодка өссө ордук көбүччү улахан буолуон даҕаны сөп этэ…
Социалистическай реализм сайдар, туругурар уһун сылларын устатыгар собус-соҕотох саха тыллаах сурунаал бэйэтин норуотун культура өттүнэн үрдүккэ-сырдыкка ыттыытыгар – сурук-бичик тарҕаныытыгар, үөрэх, билии-көрүү сайдыытыгар туохха да тэҥнэммэт үтүөлээх-өҥөлөөх диэн биһиги бүгүн билиниэхтээхпит. Бастатан туран, кини саамай сүрүн ситиһиитинэн норуотун өйүн-санаатын, культуратын бииргэ түмэн сомоҕолуур, кини омук быһыытынан бэйэтин бэйэтэ билиниитигэр олус улахан суолталаммыт литератураны үөскэппитэ буолар. Саха тыллаах суруйааччылар бука барылара «Чолбоҥҥо» («Кыһыл ыллыкка», «Уус-уран литератураҕа», «Хотугу сулуска») бэчээттэнэн суруйааччы буолбуттара, киниттэн тахсыбыттара.
Биһиги билиҥҥи литературабытын төрүттээбит П.А. Ойуунускай, кинини сүһүөҕэр туруорбут саха народнай суруйааччылара Н.Е. Мординов–Амма Аччыгыйа, Д.К. Сивцев–Суорун Омоллоон, М. Новиков–Күннүк Уурастыырап, Р. Кулачиков–Эллэй үтүөкэн айымньылара сэттэ уон сыл устата «Чолбон» сурунаал бастакы нүөмэрдэриттэн саҕалаан билиҥҥэ диэри быыстала суох бэчээттэнэллэр. «Чолбон» сурунаал страницаларыгар араас кэмҥэ бэчээттэнэн саха биллиилээх аҕа көлүөнэ суруйааччылара Эрилик Эристиин, Күндэ, Бэс Дьарааһын, Абаҕыыныскай, С. Васильев, Баал Хабырыыс, Дьуон Дьаҥылы, Н. Заболоцкай, Күн Дьирибинэ, Т. Сметанин, П. Тулааһынап, К. Туйаарыскай, В. Чиряев, С. Ефремов, Таллан Бүрэ, Чаҕылҕан, И. Эртюков, о.д.а. литература киэҥ аанын тэлэйбиттэрэ. Кинилэр айымньылара саха дьонун киэҥ, дириҥ өйгө-санааҕа, үтүө-кэрэ быһыыга-майгыга, үрдүк-сырдык эрэлгэ-ыраҕа ииппиттэрэ, угуйбуттара.
Кэнники даҕаны көлүөнэ талааннаах суруйааччылара бастыҥ айымньыларын сурунаал бэчээттээбитэ: ол курдук Семен Данитов, Леонид Попов, Иван Гоголев, П. Тобуруокап, Рафаэль Баҕатаайыскай, М. Ефимов уо.д.а. ырыалара, хоһоонноро, поэмалара, Софрон Данилов, Болот Боотур, Николай Якутскай, Василий Яковлев, о.д.а кэпсээннэрэ, сэһэннэрэ, романнара тахсан норуокка биһирэммиттэрэ.
Кинилэр тустарынан бэчээккэ үгүстүк сырдатыллан турарын хатылыы барбакка, кинилэр бары кытаанах хонтуруолунан, кини көрүүтүнэн-истиитинэн социалистическай реализм тыынынан суруллубуттара диэн эрэ бэлиэтиэҕи баҕарыллар. Саха литературатын ити айымньылара, эмиэ бүтүн Советскай Союз норуоттарын суруйааччыларын айымньыларын курдук, биһиги историябыт кэрдииһин сырдатар биир кэрчик кэм литературата буолан литературабыт историятыгар олорон хаалыа диэн эрэниллэр. Кинилэри кэлэр критиктэр сөбүн булан объективнайдык сыаналыахтара. Оттон «Чолбон» сурунаал ити кэрдиис кэмҥэ социалистическай реализм литературатын айымньылара айыллыыларыгар, күнү көрүүлэригэр, норуокка тарҕаныыларыгар – ити ньыма сүһүөҕэр туруутугар, туругуруутугар кыттыбыт, көмөлөспүт биир активнай бэчээт органын быһыытынан аата хайаатар даҕаны ааттаныа.
«Чолбон» сурунаал историятыгар үһүс кэрдиис кэмэ коммунистическай партия сабардааһына уурайбытын, кини государствоны салайыыттан туораабытын кэннэ, букатын кэнники 1991 сыллаахтан эрэ саҕаламмыта. Урукку курдук сурунаал хас биирдии нүөмэрин илдьэн обком отделыгар көрдөрөн, онтон күн сырдыгын көрөрүгэр көҥүл – «добро» ылар уурайбытын кэннэ. Обком да, ханнык да үрдүкү былаас дьоно сурунаал редколлегиятын үлэтигэр орооспот, хамаандалаабат, партийнай установканы диктуйдаабат буолбуттарын кэннэ эрэ.
Билигин редакция демократическай көҥүлү толору тутта диэн тоһоҕолоон бэлиэтээн этиэххэ наада. Кини үлэтигэр билигин ким да орооспот – сурунаал редакциятын үлэтигэр собус-соҕотох салайтарар критерийэ, принцибэ – редколлегия бэйэтин үлэһиттэрин талааннара-дьоҕурдара, кинилэр ыраас суобастара, кинилэр билиилэрэ-көрүүлэрэ, уус-уран литературнай уонна эстетическэй вкустара буолар. Айымньылаахтык үлэлииргэ санаа хоту сайа тыынар кэмнэр дьиҥ чахчы кэллилэр.
Ол даҕаны иһин кэнники кэмҥэ өй-санаа өһүллүүтүн туоһутунан, ордук 1994 сылтан саҕалаан, проза жанрыгар бөдөҥ литературнай биһиги сурунаалбытыгар бэчээттэниилэрэ буолар. Петр Аввакумов «Өлбүт өтөхтөр», Анастасия Сыромятникова «Күөх дуолум барахсан», Э. Соколов–Тулусхан «Хампа», В. Егоров–Тумарча «Өбүгэ тыына», П. Харитонов–Ойуку «Хоболоох суол», Н. Лугинов «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» диэн романнара, М. Федотова «Ыстаада оҕотун сэһэнэ», И. Семенов «Тимир чуумпур», Г. Кэптукэ «Джелтула диэн кэрэ ааттаах үрэх», С. Винокуров «Халбаҥныырап Хабырыыс халбаҥ сырыылара», П. Степанов «Балыксыт үүтээнигэр», И. Осипов–Ойуур «Ньургун» диэн сэһэннэрэ таҕыстылар. Бу маннык бөдөҥ айымньылар бэрт кылгас кэм устатыгар бөлөхтөөн айыллыылара – саха литературатыгар өтөр буолбатах көстүү.
Михаил уонна Степан Тимофеевтар, С. Тарасов, И. Федосеев, Н. Дьяконов, Иннокентий уонна Константин Сосиннар, Иван Сысолятин, Н. Харлампьева, Урсун, Тумат, С. Гольдерова, о.д.а. курдук биллиилээх поэттар айымньыларын сэргэ саҥа ааттар Умсуура, Айыл, Айгыына, Нарыйа, Дайаана, Айысхаана, о.д.а. киирэн эрэллэрэ киһини астыннарар.
Кэнники кэмҥэ литературнай критикаҕа «Эллэй эркээйилэрэ» диэн саха норуотугар бэрт өрдөөҕүттэн биллибит поэт туһунан Эрчимэн саҥалыы көрүүтүн кытары филологическай наука доктора Д.Е. Васильева дириҥ хорутуулаах ыстатыйалара уонна П. Ильин–Таллан Бүрэ «Уолан Эрилигин» уонна Умсуура поэзиятын тустарынан үчүгэй ырытыылара ойуччу тураллар.
Саха литературатын кэнники кэмнээх сайдыытыгар «Чолбон» сурунаал үлэтэ-хамнаһа сэргэхсийиитигэр Саха Республиката суверенитет быраабын тутуута, республика Президенин уонна правительствотын билиҥҥи уустук кэмҥэ культураны, айар союзтары өйүүр утумнаах политиката айылгылаахтык сабыдыаллаабыта чуолкай.
Коммунистическай партия диктата, кини бобуута-хаайыыта уурайбытын кэнниттэн «Чолбон» сурунаал страницаларыгар урукку өттүгэр тыытыллыбатах, бобуулаах, дьонтон-норуоттан кичэйэн кистэммит историческай темалар даҕаны сырдатыллыбытынан бардылар. Бастатан туран, «Чолбон» сурунаал республикаҕа олорор бары норуоттарга үтүөтүнэн-өҥөтүнэн кини 1993 сылтан саҕалаан сокуоннайа суох репрессияламмыт 1290 киһи – Саха сирин олохтоохторун испииһэгин таһаарыыта буолар. Билигин ол ыар дьылларга балыырга түбэһэн суорума суолламмыт дьоннорун кинилэр оҕолоро, сиэннэрэ, атын бары аймахтара билэр кыахтаннылар, урукку өттүгэр наар үтүргэҥҥэ, кыбыстыыга сылдьыбыт дьоҥҥо хара мэҥ сууйулунна.
Итини таһынан, коммунистическай партия салалтаҕа баарына норуот өстөөҕө аатыран ааттара да ахтыллара бобуллубут саха чулуу дьонноро дьиҥэр кимнэрин-туохтарын «Чолбон» сурунаал норуотугар биллэрдэ. Ол курдук ааттыыбыт Г.В. Никифоров–Манньыаттаах уолун туһунан Н.Г. Васильев, революция иннинэ сахаларга биллэр үөрэхтээх, учуутал Елпидифор Егасов туһунан И. Федосеев, Саха бастакы юриһын М. Афанасьев туһунан П. Троев, саха литературатын төрүттээччилэрин биирдэстэрин В.В. Никифоров–Күлүмнүүр туһунан И. Клиорина, И. Федосеев. Н. Копырин, Боссоойко-Рахматуллин туһунан Идэлги, М.Ф. Корнилов, С.К. Старостин, Е.Е. Старостин уонна М.П. Слепцов-Оторов тустарынан Багдарыын Сүлбэ ыстатыйалара таҕыстылар.
Урукку өттүгэр Советскай былаас эрэ сылларыттан биитэр Россия баһылааһыныттан ыла сахалар историяламмыттарын курдук өйдөбүлү дьоҥҥо олохсута сатыыллара. Саҥалыы өйдөөх-санаалаах автордар билигин ол искусственнайдык оҥоһуллубут хааччахтан таҕыстылар: биһиги төрөөбүт норуоппуг үөскээбит дириҥ силиһигэр өтөн киирэн, кимтэн кииннээхпитин, хантан хааннаахпытын чинчийэр ыстатыйалары бэчээттэтэллэр. Д.Т. Бурцев уонна С.Т. Петров олоҥхону саҥалыы хараҕынан көрөн ырытыылара киһи болҕомтотун тардыан тардар. А. Эверстов, П. Максимов, о.д.а. өбүгэлэрбит эрдэтээҥҥи түҥ былыргы историяларын ырытан хас да ыстатыйалары бэчээттэттилэр.
Билиҥҥи уустук, бутуурдаах кэмҥэ саха норуота хайдах сайдыаҕын туһунан улахан ученайдар анаан-минээн дьонноругар-норуоттарыгар өй-санаа салҕаатарбыт, көмөлөстөрбүт диэн «Чолбон» сурунаал үлэтигэр кыттыылара биир туһунан үтүөкэн көстүү буолар. И.О. Пахомов разгосударствление уонна приватизация олус уустук боппуруостарын быһааран биэриитэ, В.Р. Дарбасов сир туһунан, саха норуотун менталитетын, рынок саҥа өйдөбүллэрин туһунан ыстатыйалара, Г.В. Попов Ил, Илдьит, Ыһыах, Улуус, Нэһилиэк, Тойон, аймахтыы сыһыаннаһыылар умнуллан эрэр тылларын саҥалыы өйдөтүүтэ, Д.Д. Саввинов норуот дьылҕатын түстүүр проблемалар «Ойуун түүлүгэр» туруоруллууларын туһунан, А.Г. Новиков интеллигенцияҕа этиилэрэ уо.д.а. саха дьонугар саҥалыы өйү-санааны угаллар.
«Чолбон» сурунаал билиҥҥи олох тосту өҕүллэр, туох барыта эмиэ саҥалыы хараҕынан көрүллэр, сыаналанар кэмигэр бэйэтин норуотун хараҕын аһар, саҥа олох сайдыытын проблемаларын өйдүүргэ күүс-көмө буоларга сорук туруорунан үлэлиир, эмиэ кини били бастакы тахсар кэмин хайа эрэ өттүнэн хатылыыр. Ол даҕаны иһин республика билиҥҥи олоҕун оргуйар үөһүгэр сылдьар, политика, экономика, культура сүрүн боппуруостарынан дьарыктанар аныгы дьон өйдөрүн-санааларын бар дьонноругар тириэрдэри бэйэтин бастакы соругунан ааҕар. Ол курдук В. Ноговицын саха ыччатын туһунан, В.Г. Павлов «Сахамебель» холбоһук аан дойдуга тахсыытын, Е.С. Николаев Саха сирин аһылык оҥорор ресурсаларын, В.М. Филиппова «Туймаада-Даймонд» алмаас заводтарын хайдах биэс сыл устата тэрийбитин, Т. Корякина саха дьахталлара аан дойду түһүлгэтигэр тахсыыларын, В.В. Филиппов наука сайдыытын туһунан ыстатыйалара бэчээттэнэллэр.
«Чолбон» сурунаал редакциятыгар күн бүгүн – эппиэттиир секретарынан саха биир биллиилээх прозаига, Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ П.Д. Аввакумов, поэзия салаатын сэбиэдиссэйинэн саха биллиилээх поэта, Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ, П.А. Ойуунускай аатынан государственнай премия лауреата И.Е. Федосеев–Доосо, проза салаатын сэбиэдиссэйинэн поэт Н.Е. Винокуров–Урсун, критика уонна библиография салаатын сэбиэдиссэйинэн эдэр суруйааччы И.И. Осипов–Ойуур үлэлииллэр.
Редколлегия чилиэннэринэн, ити ааттаммыт дьоннортон ураты, биллиилээх тылбаасчыт, Саха сирин суруйааччыларын союһун солбуйааччы председателэ, Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ Д.В. Кириллин уонна биллиилээх ученай-историк, литературнай критик, Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ, А.Е. Кулаковскай аатынан государственнай премия лауреата Е.Е. Алексеев буолаллар.
Былыр-былыргыттан саха дьоно чолбон сулуһу бэркэ бэлиэтээн билэллэрэ. Кини тыҥ хатыыта, таҥара сарыыта тахсар сарсыардааҥҥы сулус. Ол даҕаны иһин кини аатынан ааттанан сэттэ уон сыл анараа өттүгэр, саха норуотун сарсыардатыгар «Чолбон» сурунаал тахсыбыта. Билигин эмиэ «Чолбон» сурунаал саха дьонун саҥа кэмигэр суолдьут сулус буолан, саҥа кэм саҕахтарын арыйар.
В.С. Яковлев-Далан,
«Чолбон» сурунаал кылаабынай редактора,
Саха Республикатын народнай суруйааччыта
1996 с.
