Былыр кыһыҥҥы хабараан тымныыга саха киһитэ саах сыбахтаах балаҕаныгар кирийэрэ. Арай эдэр-сэнэх өттүлэрэ от-мас тиэйбит көлөлөрүн кэнниттэн иһэннэр, чуҥкуйан турар киэҥ толооннор, улахан күөллэр тоҥуу хаардарыгар икки харахтаах көрбөтүгэр сүүрэн быыппасталлара, кылыйан кыыралдьыталлара. Оччотооҕу кэнэн кэмҥэ «быһыйбын, атахпынан кыанарбын дьон омнуолуо» диэн куойа тутталлара…
Ол эрээри кыһарҕаннаах тымныы кыһын кэнниттэн саргылаах саас барахсан салаллан кэлиитэ эдэр ыччаты уйгуурдар. Маҥнайгы харалдьыттар кэннилэриттэн куурбут кырдалларга эдэрдэр мусталлар. Оонньуу-көр, сүүрүү-көтүү саҕаланар. Көхтөөх өттүлэрэ уһулута тэбиэлээбит этэрбэстэрин, кэтинчэлэрин туос уурталыыллар. Кылыйан кыыралдьытыы, ыстаҥалаан күөрэҥнэтии, куобахтаан лэбиргэтии саҕаланнаҕа диэн кэбис.
Урут оннооҕор биир сайылык дьоно атын сайылык бэртэриниин болдьоһон, илии-атах оонньуутун тэрийэллэрэ. Онно кылыйан кыайбыт, сүүрэн куоппут сакалааттаспыт биир эмэ кыра сүөһүтүн сүүйэрэ. Мантыкаларын бу күрэхтэспит түһүлгэлэригэр «төкүнүтэллэрэ» уонна кыайбыттыын-хотторбуттуун бииргэ көрүлээн, ыһыахтаан кэбиһэллэр үһү.
Харалдьыттар тахсыахтарыттан ыла итинник көрүлээн, бастыҥ ойооччулары сүүмэрдииллэрэ. Ол талыллыбыт аат- таахтар сайыҥҥы ыһыахтарга нэһилиэктэр уонна улуустар икки ардыларынааҕы күрэс былдьаһыыларга күөн көр- сөллөр. Чулуулар манна чорбойоллоро, бэртэр манна биллэллэрэ. Онтон урааннаах уһун сайыны быһа үрүҥ харахтарын өрө көрбөккө от-бурдук үлэтигэр умса түһэллэрэ. Оонньуу-көр эмиэ үөлэстэн тахсар кыым курдук уостан- сүтэн хаалара. Хам-түм мустан оонньооһуҥҥа, быстах күрэхтэһиилэргэ кус быһый, ат бөҕө да ыччаттар талааннара ханан кыайан арыллыай.
Былыргы аатырбыт кылыыһыттар тустарынан араас кэпсээннэр бааллар. Олортон бу кэнники сылларга үөскээбит , Мэҥэ кылыыһыта Уламдьы Баһылай (пенсионер-учуутал Василий Романович Уломжинскай) билигин маннык ахтар:
«…Эдэрбэр кулуну эккирэтэн улахан айдааны тарпыттаахпын. Ол иһин буолуо, эбэм уонна аймахтарым «Оонньоомо, дьон быһа этиэхтэрэ, эрдэ үйэлэниэҥ» дииллэрэ. Оонньууга киллэрбэккэлэр кыһыйдахпына эбэтэр табаарыстарым ааты-суолу түһүмэ диэн хаайдахтарына, таҥастыын сылдьан, сүүрбэккэ эрэ кылыйан барарым. Оройуон ыһыаҕар 12 туоска ыыра баттыыр үстүү хаамыы биирдии тобугу кылыйбыттара. Мин сүрдээҕин кыһыйбытым. Соннуун, этэрбэстиин сылдьан сүүрбэккэ эрэ бастакы туоска үктэнэн туран кылыйталаан, буурдаабакка тиийбитим…
Якутскайга Ньукуола таһыгар Бүөтүр Боппуок (Быһый Көөкөй) түөртүү хаамыылаах туоһугар таҥастыын түһэн тиийбитим уонна дьон быыһыгар саһан хаалбыппар: «Оннооҕор абааһы мин кылыыбар тиийбэтэҕэ. Хантан хааннаах уол түбэстиҥ» диэн дьон быыһыгар көрдөөн көрбүтэ…»
Урукку кэмҥэ кэнэн саха киһитэ эдэр сааһыгар дьон тылыттан куттанан кыаҕын арыйбатах, оонньуутун таһаарбатах буолуон сөп. Оннооҕор бу 40-ча сыллааҕыта күннээн кылыйа сылдьыбыт киһи, биирдэ эмэ эрдэттэн бэлэмнэнэн, ханнык эмэ ааттаах улахан түһүлгэҕэ төһөнү түспүтэ биллибэт. Күрэхтэспитэ метрэнэн мээрэйдэммитэ, сантиметрынан кэмнэммитэ суох.
Урукку аатырбыт кылыыһыттары «түөртүү ыллар хаамыы биирдии тобугу», «түөртүү аҥар хаамыыны» түспүттэрэ диэн сорох көрбүт дьон кэпсииллэр. Ол «хаамыылар» сорохторо киэҥ –кыараҕас, «тобуктааһыннар» сорохторо уһун-кылгас буолара мөккүөрэ суох. Онон сир-сир аайы үөскэтэлии сылдьыбыт, кэпсээҥҥэ киирбит кылыыһыттар, ыстаҥаһыттар күннээн оонньуу сылдьан төһөлүүнү түспүттэрэ күрэхтэһиилэр боротокуолларыгар суруллан, докумуон быһыытынан бүгүҥҥү эдэр көлүөнэҕэ хаалбатах. Кинилэр спортсмен быһыытынан дьиҥнээх кыахтарын билбэппит. «Бүгүҥҥү ыччаттан ордуктар» эбэтэр «бүгүҥҥүлэргэ тиийбэттэрэ буолуо» диэн сэрэйэ эрэ сатыыбыт…
Спорт национальнай көрүҥнэригэр Саха АССР спордун маастарын нуормата олохтонуоҕуттан уонна кэнники сылларга Баһылай Манчаары аатынан спартиакиада ыытыллар буолуоҕуттан сорох сирдэргэ атах-илии оонньууларыгар болҕомто син ууруллар. Кылыыга, ыстаҥаҕа, куобахха спорт маастарын нуорматын толороору дьулуһан, утумнаах соҕустук эрчиллэр дьон баар буоллулар. Спорт бу көрүҥнэригэр хас да маастарданныбыт. Манчаары аатынан спартакиадаҕа кыттар туһугар – оройуоннар физкультурнай салайааччылара спорт национальнай көрүҥнэригэр секциялары сылы быһа үлэлэтэн, команда бары кыттааччылара эрдэттэн дьарыктаналларын ситиһиэхтээхтэр. Ити барыта үчүгэй.
Ол гынан баран атах-илии оонньууларынан дьарыктаныы сир-сир аайы эриэ-дэхси буолбатах. Биир эмэ энтузиаст-спортсменнар, аҕыйах физкультура учууталлара иилиир-саҕалыыр сирдэригэр эрэ балайда утумнаахтык эрчиллэллэр. Дьэ ол да иһин, ылан көрүөҕүҥ эрэ, 1970 сыллаахха ыытыллыбыт Саха АССР норуоттарын VI-с сайыҥҥы спартакиадатын түмүктэрин.
Холобурдаан кэпсээтэххэ, кылыыга 12 туоска Николай Санников 44 метр 58 см. түспүтэ. Оттон Үөһээ Халыматтан кэлбит Дьячков 28 метр, Мухтуйа киһитэ Кондра 30 метр эрэ курдугу кылыйбыттара. Ыстаҥаҕа Николай Санников 44 метртэн тахсаны, Иван Горохов 42 метр курдугу түһүтэлииллэр. Оттон Эдьигээнтэн сылдьар А. Васильев 29 метртэн, Аллараа Халыма киһитэ Аммосов 28 метртэн эрэ чорбойбуттара. Куобахха—эмиэ итинник.
Ама да спорт саалата, стадиона суох хотугу эбэтэр ыраах соҕурууҥу оройуоннартан сылдьалларын иһин, олус толоос хаалыы буолбат дуо? Бу быһыйдаахпын, кылыыһыттаахпын диэн бачча дойдуга үп-ас бөҕөнү ороскуоттаан, үлэтиттэн босхолотон илдьэ кэлбит киһилэрэ! Командаҕа, кыттааччыга бэйэтигэр уонна стадиоҥҥа олорор тыһыынчанан көрөөччүлэргэ туох да үөрүүнү, дуоһуйууну аҕалбат суол.
Кэлэр сылларга хайдах буолуохха диэн ыйытыы үөскүүр.
…Сүүрбэһис-отутус сыллардааҕыга тэҥнээтэххэ, бүгүҥҥү ыччат үөрэҕин, үлэтин кэнниттэн иллэҥ кэмин талбытынан атаарар. Уус-уран самодеятельность куруһуоктарыгар талааннарын сайыннараллар, физика, математика, литература куруһуоктарыгар билиилэрин дириҥэтэллэр, гимнастика, хайыһар, сүүрүү, саахымат уо.д.а. секцияларыгар дьарыктаналлар. Быһатын эттэххэ, аралдьыйаллара элбэх. Ол иһин бастаан, спорт национальнай көрүҥнэринэн дьарыктыырга ыччаты сатаан көҕүтүөххэ, саха төрүт оонньуулара норуот олоҕуттан силистээх буоланнар, туспа кэрэлээхтэрин өйдөтүөххэ наада.
Бары сирдэргэ чулуу кылыыһыттары, ыстаҥаһыттары иитэр туһугар, үлэни оскуолалар үөрэнээччилэрин ортотугар саҕалыахтаахпыт. Оччоҕуна икки-үс, баҕар, биэс-алта сылынан туох эрэ түмүгү ситиһиллиэ. Хотугу ыраах оро- йуоннар кылыыһыттара күрэхтэһэ кэллэхтэринэ 10—15 метр ырааҕынан хаалыахтара суоҕа.
Билигин оскуолаларга хапсаҕайдаһан тустууга туспа секцияны тэрийэр дэбигис кыаллыбат уонна соччо булгуччута да суох. Бары сирдэргэ сүрүннээн болҕомтону көҥүл тустууга уураллар. Дьэ сорох тренердэр уонна физкультура учууталлара кэскиллээҕин өйдөөн, дьарыктаныыларын сорох өттүн хапсаҕайдаһан тустууга аныыллар. Эдэр уолаттарга өмүтүннэрэн өттүктээһини, чобоотук тэбэн түһэриини, бэргэнник умса халбарыйыыны, такымыттан тиэрэ тардыыны көрдөртүүллэр. Уолаттар умсугуйаллар. Көҥүл тустууга хапсаҕай быраҕыыларын, албастарын тутталлар. Иккн тустуу албастарын сатаан итинник тэҥҥэ дьүөрэлээн эрчийии-дьарыктаннарыы бөҕөстөрбүт Европа уонна аан дойду түһүлгэлэригэр тиийэ тахсалларыгар көмөлөстөҕө дии.
Бу—үлэ биир табыгастаах көрүҥэ. Ол курдук атах оонньууларыгар туспа секцияны тэрийэ сатыыр эмиэ соччо табыгаһа суох. Атахтарынан чэпчэки, бэйэлэрин кыанар оҕолор чэпчэки атлетика уонна хайыһар секциялар киирэллэрэ ордук. Онно эрчиллэроҕолордуун бииргэ дьарыктаныахтаахтар.
Кылыыга республика урукку спортсмена П. П. Местниковы киһи билэр. Кини Верхоянскай уонна Халыма куораттарыгар иккилии сыл физкультура учууталынан сылдьыбыта. Верхоянскайга —25, Халымаҕа—30 уолаттар Местников салайбыт чэпчэки атлетика секцият ыгар сылдьыбыттара. Итиччэ элбэх оҕо эт- хаан өттүнэн тус-туспа бэлэмнээх сүүрүүгэ-көтүүгэ даҕаны тус-туспа баҕалаахтара биллэн турар. Ону аахсан хас да дьарыктаныы аайы маҥнай эрэ бииргэ сүүрдэр-көтүтэр, араас хамсаныылары оҥотторор. Онтон хайа оҕо туохха дьоҕурдааҕынан көрөн тус-туспа сорудах биэртэлиир. Сорохтор сүүрэллэр, атыттар уһуну ойоллор, үрдүгү көтөллөр, үһүстэр кылыйаллар, ыстаҥалыыллар…
Ити курдук, биир секцияҕа сылдьар 20—30 оҕо бэйэлэрэ сөбүлүүр, таптыыр идэлэринэн эрчиллэллэр, кыһыны быһа умсугуйан дьарыктаналлар. Ол түмүгэр Петр Петрович Местников эрчийбит оҕолоруттан Иван Горохов, Иван Котельников (верхоянскайдар), Евгений Прима, Алексей Лаптев (орто халымалар) национальнай ыстаныыларга Саха АССР спордун маастарын нуорматын толорбуттара. Бу дьонтон билигин СГУ студеннара И. Горохов, Е. Прима спорт национальнай ыстаныыларыгар, кылгас сирдэргэ сүүрүүгэ, буурдааһыҥҥа республика саамай бастыҥнара…
Кэлэр да өттүгэр республика ыччаттарын фестиваллара, спартакиадалара кэмиттэн кэмигэр ыытылла туруохтара. Ол түмсүүлэр физкультурнай-спортивнай үлэҕэ туох ситиһиилэрдээхпитин, ону ааһан итэҕэстэрдээхпитин көрдөрөр оскуоланан буолуохтара. Онно бэлэмнэнии эрдэттэн саҕаланара ордук.
Спортивнай салайааччылар уонна бары оскуолалар, физкультураҕа учууталлара фестиваллар, спартакиадалар программаларыгар мэлдьи киирэр кылыыбыт, ыстаҥабыт уонна куобахпыт салгыы сайдарыгар кыһаныахтаахтар. Манна «туспа уураах», ханнык эрэ «аналлаах хампаанньа» саҕаланарын күүтэр сыыһа.
Спорт атын көрүҥнэрин: сүүрүүнү, хайыһары, баскетболу, волейболу кытта бииргэ дьүөрэлээн кылыыһыт, ыстаҥаһыт уолаттары сыыйа бэлэмниэххэ. Ол эбэтэр кылыыһыттар, ыстаҥаһыттар эрчиллиилэрэ ити көрүҥнэргэ эрчиллиини кытта биир ис хоһоонноох, маарынныыр эбээт.
Биһиги уонтан тахса сыл бастаан Андрей Донской, Петр Местников уонна Аркадий Емельянов кылыыга уон икки туоска 40 метрдээх кирбиигэ саҥа тиийтэлээбиттэрин сүрдээҕин сөхпүппүт. Билигин ол рекорду Николай Санников 45 метрдээх кирбиигэ тириэртэ. Уруккуга тэҥнээтэххэ 5 метр кэриҥинэн куоһарыы.
Ити көрдөрүү аҕыйах сылынан «кырдьыа». Спордунан дьарыктаныыга киһи күүһэ-кыаҕа муҥура суох эбээт. Биһиги сахалыы кылыыга, ыстаҥаҕа, куобахха эмиэ барытын ситиһэ, көрдөрө иликпит. Саҥардыы саҕалаан, чулаах көрдөрүүлэр диэки саҥа чугаһаан эрэбит.
Ол иһин сүүһүнэн ыччаттан саамай талааннаахтары, дьиҥ-чахчы кыахтаахтары көрдүөххэ, сүүмэрдиэххэ. Кинилэри кытта тиһигин быспакка былааннаахтык уонна айымньылаахтык үлэлиэххэ. Айымньылаах үлэ баар буолуо —рекордар үөскүү туруохтара…
Билигин аны сыл аайы сайын Сибиир уонна Дальнай Восток норуоттарын национальнай спартакиадалара ыытыллаллар. Спартакиада программатыгар сахалартан атах оонньуулара, тувалартан хуреш тустуу, буряттартан оҕунан ытыы киллэриллэллэр. Онон биһиги сахалыы атахпыт оонньуулара инникитин сайдар кэскиллэрэ улахан.
Ааспыт сайын РСФСР чэпчэки атлетикаҕа федерацията от ыйынааҕы мунньаҕар сахалыы атах оонньууларын
туһунан боппуруоһу көрбүтэ. Онно кылыы, ыстаҥа уонна куобах спорт көрүҥүн быһыытынан уратылаахтара, кэрэхсэбиллзэхтэрэ бэлиэтэммитэ. Кылгас сирдэргэ сүүрэр быһыйдар, үстэ төхтүрүйэн ойооччулар, буурдаччылар, үрдүгү көтөөччүлэр эрчиллиилэригэр кылыы, ыстаҥа, куобах хамсаныыларын үөрэтэллэрэ туһалааҕынан ааҕыллыбыта. Ол кинилэр үрдүк көрдөрүүлэри ситиһэллэригэр көмөлөһүө дэниллибитэ.
Мунньах кыттыылаахтара сахалыы атах оонньуутугар «РСФСР спордун маастарын» нуорматын олохтуур туһунан санааҕа кэлбиттэрэ. Бу боппуруос билигин үөрэтиллэ, быһаарылла сылдьар…
И.Кычкин
журналист
«Хотугу сулус». – 1971. – 2 нүөмэр
