Ыһыах — өбүгэлэрбит хууннар (күннэр) саҕаттан күн бүгүнүгэр диэри илдьэ кэлбит үтүө үгэспит. Былыргы сахалар Үрүҥ Күҥҥэ — Аҕа Таҥараҕа сүгүрүйэллэрэ. Саха былыргы таҥарата — Үрүҥ Аар Тойон, ол эбэтэр күн. Оттон халлааны былыргылар Таҥара диэн ааттыыллара. Халлаан сырдыытын таҥара саараабыт дииллэрэ. Саха өйдөбүлүнэн аан дойду халлаана тоҕус хаттыгастаах. Ол чыпчаалыгар, үөһэ Үрүҥ Аар Тойон — күн олорор. Кини эр киһи. Өҥө үрүҥ, маҥан. Орто дойдуга олоҕу биэрээччи, ол иһин — Аҕа. Сир — аллара, өҥө хара, үөскэтээччи, төрөтөөччү — Ийэ. Аан дойду — олох, үрүҥ, хара былааһыга. Киһи-хара буол диибит. Ол аата эр киһи — атыыр уонна дьахтар дьайсаннар оҕо үөскүүр, төрүүр. Олоҥхоҕо ол иһин этэллэр айгыр-силик Аан ийэ дойду диэн. Айгыр казахтыы атыыр сылгы. Оттон силик — саҥа ситэн эрэр, ийэ буоларга аналлаах кэрэ кыыс. Ити икки тыл былыргы өйдөбүлүн умна да быһыытыйдарбыт, хас алгыс аайы күннэтэ туттабыт. Кырдьыга да, олох аҕаттан (саҕааччы, саҕалааччы) уонна ийэттэн (үөскэтээччи, төрөтөөччү) улахан тутулуктаах.
Ыһыах — ыс, үрүҥ илгэни ыһыахтаа диэнтэн тахсыбыта дииллэр. Ол эрээри чугас урууларбытыгар итиниэхэ майгынныыр изех диэн тыл эмиэ баар. Өйдөбүлэ — ытык. Онон олус судургутук, быһаччы ыс, ыһыах диэнтэн таһаарбакка, ытык, ытык туттар (сүгүрүйэр) диэҥҥэ ордук хабааттар курдук.
Ыһыах кэмэ — күн сиргэ муҥутаан чугаһыыр кэмэ. Ол урут саха Саҥа дьылыгар сөп түбэһэрэ. Бастакы ыһыах ыам ыйыгар эбир ыһыах диэн ааттанан ыһыллара. Дьэ ол иһин урукку ааҕыынан ыам ыйа бастакы ый аатырара. Алтынньы — алтыс ый. Билиҥҥи өйдөбүлүнэн ыһыах сааһы, сайыны көрсөр үөрүүлээх күн.
Бэс ыйын 21-с күнүн саха бастакы президенэ М.Е. Николаев Национальнай бырааһынньык күнүнэн биллэрбитэ. Ити кэм, дьиҥэр, муҥутуур уһун күн уонна кылгас түүн Улуу ыһыах кэмигэр сөп түбэһэр.
Ыһыах сүрүн өйдөбүлэ, хомойуох иһин, идеологиянан хаарчахтаммыт — урукку уһун кэмҥэ өрө тутуллубатах Үрүҥ Аар Тойоҥҥо ананар. Атын иччилэр ончу да ахтыллыбат, кинилэргэ сүгүрүйүллүбэт, чорботуллубат буолара. Ол туһунан улуу Өксөкүлээх тылбаасчыта, нуучча уһулуччулаах суруйааччыта Владимир Солоухин ыһыах сыччах сайыҥҥы бырааһынньыкка, миитиҥҥэ, отчуокка кубулутуллубутуттан хомойон суруйбуттаах. Итини биһиги көлүөнэ илэ-бааччы билбит дьоммут. Олох уларыйыытыгар, уларыта тутууга сөп түбэһиннэрэн, саха ыһыаҕа национальнай уратытын, Үрүҥ Аар Тойоҥҥо сүгүрүйүү өттүн, алгыһын, үгэстэрин сөргүппүппүт үөрүүлээх. Ыһыах ыалдьыттара, омук дьоно, итини чорботон көрөр, сыаналыыр, хайгыыр буоллулар. Ол гынан баран, мин санаабар, аныгы (ордук Дьокуускай куорат киэнэ) аһара дайҕарах, айгы, шоу өттүгэр улахан охтуулаах, сатала суох элбэх киһилээх (оччо элбэх киһини былыргы ыһыахтарга курдук) аһатар-сиэтэр кыах суоҕуттан ас атыылаах (ону тоҕо эрэ былыргы нуучча тылыттан тардыылаах хорчуоппа диэн табыгаһа суох ааттыыллар), ону ааһан ыһыахха сыһыана суох мал-сал атыыланар дьаарбаҥкатыгар кубулуйда. Сатаан дьаһамматаххына, бэйэҥ дьиэҕиттэн өйүө аҕалымматаххына букатын да хам-аччык төннөр куттал баар. Муҥар ханна да тиий, барыта уочарат, анньыһыы. Босхо астаах былыргы ыһыахтары ахтан-санаан, силгин эрэ ыйыстыаххын сөп. Аны тыһыынчанан киһи хааман ааспыта, аалыҥнаспыта, күөх кырса тэпсиллэн, өрүкүйэн олорор күдэн, мааны таҥаһыҥ киртийэр, куоппаһырар. Саатар мал-сал өттүн ыһыах иннинэ туспа атыылыыр, дьаарбаҥкалыыр кыах, ама, суох дуо? Ыһыахха ас-үөл, дьиҥнээх кымыс (харчытыгар да буоллун) дэлэй буолуохтааҕа. Ыһыах аналынан иччилэргэ сүгүрүйүү, күүс-уох ылыныы, илии-атах оонньуута, ат сүүрдүүтэ, олоҥхо- тойук, оһуокай түһүлгэтэ буолуохтааҕа. Аныгы эстрадаҕа охтуу, аһара дарбыйыы, үҥкүү-битии аҕыйыах тустаах. Наар үчүгэй, сырдык, алгыс өттө сүргэни көтөҕүөхтээх. Былыргы ыһыахтарга куһаҕан тыыннаах диэн бэл ыты баайар, киллэрбэт үгэс баара. Онтон үөскээбитэ өс хоһооно «Ыһыахха баайыллыбыт ыт курдук». Биһиэхэ дьону кытта ыттарбыт тэҥҥэ сылдьаллара, аны ким да хараҕын аалбат буолбут.
Кэлин дьон-сэргэ сахалыы таҥаһы сайбаччы кэтэн, дэйбиирдэнэн, саха дьахталлара илин- кэлин кэбиһэрдэнэн, өбүгэ үгэһинэн баттахтарын хомунан, баанан, кистээн, бөҕөхтөнөн, үрүҥ көмүс ытарҕаланан кэлэллэрэ көрөргө төһөлөөх үчүгэйий?! Ол быыһыгар аныгы шортигынан кылбаҥнаһар (бука, атахтарын көнөтүнэн өҥнөр кыһалҕалаахтар), баттахтарын арбаччы ыспыт эдэрчи кыргыттар сылдьаллара, мин көрүүбэр, толоос. Аны олоҥхо ыһыаҕын этэ да барыллыбат, улуу ыһыахха айыы бухатыырдарын утары хара таҥастаах абааһылар арбаҥнаһан, ардьаҥнаһан киирэллэрэ, киһиргээн кириҥнэһэллэрэ, дьалаана суох тутталара-хапталлара сөп үһү дуо?! Охсуһуу, кыргыс, кырыыс ыһыахха оннуттан суох буолуохтаах этилэр дии?!
Арыт улахан ыһыахтарга саҥа ситэн эрэр, үнүгэс оҕолор көстүбэтэх муҥнара дуу, сааһырбыт, ийэ буолбут дьахталлар, алгысчыт битииһиттэрэ буолан, киирбиттэригэр биир бэйэм улаханнык соһуйбутум. Дьиҥэр ким да, эгэтин эрэ эдэр оҕо, ончу дүҥүрдэниэ, былаайахтаныа суохтааҕа. Ити — улахан сыыһа, аньыы! Ыһыаҕы, үгэс курдук, дүҥүрэ, былаайаҕа суох айыы ойууна (алгысчыт, жрец) алгыахтааҕа.
Былыргы ыһыахтары баайдар, кыанар дьон тэрийэн, кэлбит дьону барыларын тэҥнээн, дьадаҥы диэн атааннаабакка, сылга биирдэ босхо тоторо аһатан, оонньотон-көрүлэтэн, үөрдэн-көтүтэн атаараллара үһү. Ол кинилэр ааттарын-суолларын үрдэтэр биир ньымаларын курдук көстүбүтүн да иһин, дьиҥэр, бу Орто дойдуга, киһи барыта тэҥ буолуохтааҕын кэрэһэлиир киһилии быһыы, сырдык өттө быдан баһыйара эбитэ буолуо. Ол өбүгэ үтүө үгэһэ, ыалдьытымсах быһыыта этэ. Онон да ыһыах олус күүтүүлээҕэ, күндүтэ.
Ыһыах ити уратыта, билиҥҥи дэлэй олоххо уҕарыйбатар, дьиҥ дьон-сэргэ кэтэһэр, баҕаран туран түмсэр кэрэ түгэнэ, сомоҕолоһуута аны да буола турдар ханнык! Дэлэҕэ да биһиги илии илииттэн эрэллээхтик тутуһар, ии курдук эргичийэр эһиэкэйбит сэтэрэн туран сириэдийэр, аан дойдуга хайҕанар, түмсүүгэ, биир санааланыыга ыҥырар үтүө түһүлгэ быһыытынан өрөгөйдүүр кэмэ-дьыла кэллэҕэ эбээт!
Биири тоһоҕолоон этэбин — билиҥҥи кэмҥэ олус дэлэйбит ыһыахтарбытын аччата түһүөҕүҥ! Этэргэ дылы, хаар хайдыаҕыттан сайын ортото ааһыар диэри ыһыахтыыр үгэстэннибит. Сорохтор онно астыммакка, күһүҥҥү ыһыахтары тэрийиэҕиҥ дэһэллэр. Үчүгэй аҕыйаҕа, дьоһуна ордук. Олус элбээтэҕинэ бэл ас амтана сымсыыр диэн эмиэ баар. Сорох тэрилтэнэн, уруунан-аймаҕынан, түөлбэнэн, ким эрэ үбүлүөйүнэн ыһыахтары аҕыйатыаҕыҥ. Ол оннугар былыргылыы Улуу тунах ыһыахха ордук болҕомтону ууруоҕуҥ. Ырыаҕа ыпсарыллар, хоһооҥҥо хоһуллар, кэрэ кэпсээҥҥэ киирэр кэрэ ыһыахтар кэккэлэрин кэҥэтиэҕиҥ. Былыргы курдук, дьыл хайдах кэлэриттэн көрөн, улуу тумуһахтарга, аатырар алаастарга айгыр-силик айылҕа ортотугар (ол сир тыынын иҥэринэр курдук) ыһыахтыаҕыҥ. Оччоҕо, урукку курдук, ол сирдэр дьон-сэргэ өйүгэр хатанан, «Ыһыах ыспыт» диэн ытыктабыллаахтык ааттана туруо этилэр. Биир сиргэ түһүлгэлээбэккэ, уларыта сылдьан, айылҕабытын харыстаан, сойутан, чөлүгэр түһэр кыах биэрэн, кэскиллээхтик тэриниэҕиҥ. «Үс хатыҥ», «Орто дойду» курдук үлтү тэпсибэккэ, олус элбэх киһилээх, айгы, көлөттүгэс, оонньууга-көргө эрэ охтуулаах, атыылаах-кутуулаах ыһыахтары ыһартан туттунуоҕуҥ! Ийэ айылҕабыт, тус бэйэбит туругун тупсарыаҕыҥ!
Николай Винокуров-Урсун,
П.А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата
«Чолбон». – 2018. — 6
