50 сыл, үйэ аҥара – эттэххэ дөбөҥ. Сурунаал маҥнай тахсыбыта 1926 сыллаахха, мин оччолорго Якутскайга учуутал техникумугар үөрэнэ сылдьар бириэмэм этэ. Уон сэттэ, уон аҕыс саастаах киһи эбитим буолуо. Техникумҥа үөрэнэн, хойут туох үлэһит буолабын, туох идэлээх киһи буолуохтаахпыный диэн ыйыттахха, мин оччолорго дьиҥэр чуолкай эппиэти биэриммэт этим. Учуутал үөрэҕэр үөрэнэр киһи, оттон учуутал буолар инибин дэнэрим. Мин кырдьык учуутал буолталыы сылдьыбытым. Киһиргэнэ таарыйа эттэххэ, соччо сирдэрбэт этим. Оттон иккис идэм – хаһыат, сурунаал үлэһитэ буолталаабытым. Дьэ ол идэ миэхэ бэйэбэр биллэрбэккэ сыстыбыта, ол бэйэтэ туспа остуоруйалаах. Оччотооҕу эдэр ыччат көҕөр тартаран буолуо.
«Хотугу сулус» сурунаал бу биэс уон сыл тухары суол солонон, үүнэн-барҕаран кэлиитэ хайа эрэ өттүнэн миигин кытта таарыйан, инники суолбун, кэлэр кэскилбин салайсыбыга буолуо.
Ол туһунан аҕыннахха, ол сүүрбэһис сыллардааҕы бэйэтэ туспа, бэрт кэрэхсэбиллээх кэмнэргэ төнүннэрэр. Сурунаал бэйэтэ да маҥнай оччотооҕу усулуобуйаттан быһаччы үүнэн силис-мутук тардан барбыт буолуохтаах.
Олортон мин манна ахтыы былаастаан икки суолга тохтуу түһүөх санаам кэлэр.
Саха сиригэр гражданскай сэрии тиһэх ньиргиэрэ уостан, «генерал тойон» (Пепеляев генерал) уонна киниттэн хаалбыт тобохтор урусхалланан, эйэлээх олоххо эргиллибит, үөрүүлээх-көтүүлээх, үрдүк өрө көтөҕүллүүлээх, бэйэтэ туспа үтүө кэм үөскээбитэ.
Саха эдэр ыччата үөрэххэ-сырдыкка талаһан, бары хараҥа муннуктартан Якутскай куоракка түмсэрэ. Оччолорго биһиги техникуммутугар, номнуо улаатан, ситэн-хотон эрэр, лиһигирэспит-лаһыгыраспыт, Эллэй биир хоһоонугар эппитин курдух, кырдьык да «төлөннөөх түөстэр», мустан үөрэнэллэрэ. Төһө да эйэлээх олох эргийдэр мөккүөр, өй-санаа охсуһуута уурайбатаҕа, дьүһүнэ эрэ кубулуйбута. Ол биһиги техникуммутугар кытта биллэрэ. Нэдиэлэҕэ биир күн үөрэммэккэ, наар мунньахтаан тахсар, мөккүһэн, миитиннээн тахсар анал күннээх этибит – бээтинсэҕэ, онтукабыт «Кулуубунай күн» диэн ааттанара, Онно тахсар мөккүөр кылаассабай төрүттээҕэ. Бандьыыт хамсааһыныгар сылдьыспыт ыччат кытта киирэн техникумҥа үөрэнэрэ. Кинилэр тулаларыгар баайдыы санаалаах, төрүттээх ыччат түмсэрэ, урут охсуспут охсуһууларын салҕаан, кэлиилии кэбэн тахсаллара. Кинилэр бары күүстэрин-уохтарын, кылааннарын техникум иһинээҕи комсомольскай ячейканы утары туһаайаллара. Биллэн турар, комсомольскай ячейка бэйэтин өттүттэн кинилэргэ иэс баайтарбат этэ, кинилэр буортулаах өйдөрүн-санааларын, сабыдыалларын саба охсон, ыччаты бэйэҕэ тардарга дьүккүөрдээх охсуһууну ыытара.
Икки өттүттэн баһылыыр-көһүлүүр, инники сирдиир лидердээх этибит. Мин маҥнай киирэн үөрэниим саҕана комсомольскай ячейкаттан биллээччилэрбит, баһылааччы-көһүлээччи дьоммутунан Александр Соловьев уонна Миша Скрябин этилэр.
Мөккүөр, өй-санаа охсуһуута утарсааччылартан чорбойо билиилээх, сайдыылаах, сытыы хомоҕой тыллаах-өстөөх буолууга модьуйар куолута. Биһиги тыынар тыыммыт политика, бэйэ идейнэй таһымын үрдэтэргэ талаһыы буолара. Оччолорго киэҥ ааҕааччыларга ананан суруллубут диалектическай, историческай материализмы кытта ааҕан, үөрэтэн тахсаллара. Политэкономияны биллиилээх революционер, коммунист Александр Попов үөрэтэрэ.
Техникум комсомолецтара үөһэ ахтыбыт мөккүөрдэргэ уһаарыллан, буһан-хатан кэнники диэкинэн ахсаан да өттүнэн элбээн, анараа дьон – утарсааччылар улам аччаан, иинэн-сүтэн барбыттара. Бу кыайыыга куораттааҕы партийнай комитеттан сыһыарыллыбыт Герасим Емельянов улахан көмөнү оҥорбута, кини оннук тахсыылаах, ыччакка улахан ытыктабыллаах салайааччы этэ.
Быһатын эттэххэ, ити бириэмэҕэ революция маҥнайгы күннэриттэн норуоту өрө көтөхпүт, күүркэппит араатар үйэтэ хаала илик, өссө да салҕана турар кэмэ этэ. Биһиги техникуммутугар общественнай үлэҕэ кыттыыны ылар уонна араатар киһи үөрэҕэр эмиэ үчүгэй сыананы ылара. Тыл этэ үөрэнэн, онон үлүһүйэн хаалбыт сорох табаарыс мунньаҕы көтүтүө диэн саараама даҕаны, хайаан да эппитэ баар буолуо, баҕар кырдьык наадалаах уонна, чэ айыыны тугу кистэниллиэй, наадата да суох буоллун.
Ол бириэмэҕэ Якутскайга Максим Аммосов, Николай Захаренко курдук араатардар бааллара. Мин бэйэм туспунан ыллахха, Максим Кирович тыл этэрин көтүппэккэ, эккирэтэ сылдьан истэр этим. Кини улахан революционнай бырааһынньыктарга трибунаҕа тахсан, тыл ылан баран маҥнай аргыый аҕай: «Товарищи!..» – диэт, хойуу, көбүччү тарааныллыбыт ыас хара баттаҕа силир гынара уонна балачча саҥата суох трибунаны тула эргийбэхтээн ылара. Дьэ онтон, истээччилэри – мустубут дьону бэлэмнээн баран, аргыый аҕай таммалатан, улам куолаһын улаатыннаран, чиҥэтэн, эттэр этэн киирэн барара. Кини туттан турар сэбэрэтэ, сирэйэ-хараҕа ырааһа, дириҥ чуор куолаһа эн кулгааххыттан, өйгүттэн өргө диэри арахсыбат буолара, дууһаҕар-өйгөр сөрүүн сүөгэйдии киирэн кутуллара. Ол да иһин буолуо, кини тылын миитиҥҥэ мустубуг тыһыынчанан дьонтон биир да киһи «чыып» диэн көрбөккө, чуумпуран туран иһиллииллэрэ, киниэхэ тыл барарын кытта субу аҕай айдаарса, күлсэ-салса, кэпсэтэ турбут дьон нууччалыы «Максим… Максим!» дэһээт, саҥата суох бараллара.
Биирдэ, ол сааһыары быһыылаах этэ. Ити билиҥҥи музей дьиэтигэр – оччолорго өссө музей буола илигэ, архиерей дьиэтэ диэн ааттанара – Саха сирин хотугу кытыы өттүнээҕи олохтоохторун бүтүн республикатааҕы сүбэ мунньахтара аһыллыбыта… Ол мунньахха бэрт ыраах муннуктартан, холобур Аллараа Халыматтан тыаллаах, буурҕалаах Халарча туундаратын туораан, сорох табанан, сорох ытынан, кыһалҕа тирээтэҕинэ былыргы түүк хайыһары кытта миинэн, сорох бүтүн ыйы быһа айаннаан Автономнай республика столицатыгар – Якутскайга кэлэн мустубуттара. Онно Максим Кирович кэлэн тыл этэр үһү – сахалыы тылынан диэн мин истибитим. Ол иннинэ Максим Аммосов нууччалыытыгар үчүгэй, кини «митинговай оратор», сахалыытыгар мөлтөх соҕус, Платон Алексеевичка тиийбэт диир этилэр (биһиги оччолорго ордук киэн туттар дьоммут кинилэр этилэр, Саха сиригэр бүтүннүүтүгэр даҕаны революция хара маҥнайгы күннэриттэн кинилэр ордук аатырбыттара). Ол сүбэ мунньахха тиийэн истибитим, Максим Кирович итийэн-кутуйан, өссө тахсыылаахтык эппитэ, саала иһэ салгынныын долгуйа олорор курдуга.
Ол бириэмэҕэ мин кулуупка ыччат шахматнай турнирыгар киирсэ сылдьарым. Мунньахтан төннөн кэлээт, икки утарсааччыбын биир тыынынан кэриэтэ түҥнэри көтөттөөн кэбиспиппин өйдүүбүн. Мин мунньахтан туох да омуна, эбиитэ суох эттэххэ, оччо көтөҕүллэн күүспэр күүс эбиллэн кэлбитим. Ити строкалары ааҕан баран, ким эрэ баҕар миигин: «Оҕонньор дьоҕойон омурдун абырахтаабыт дуу?» – диэн күлүө. Суох, ааспыты ахтыы, мин өйбөр, кырдьык баар буола сылдьыбыты туоһулуур, онно чахчылары «абырахтыы» да, «дуйдуу» да барар көҥүллэниэн сатаммат.
Ыччат олох бары салаатыгар, кэрэ кэскилгэ тардыһар көҕө, активноһа өрө көтөҕүллүбүт биир суол бэлиэтинэн уус-уран литератураҕа, оччолорго тэриллэр элбэх литературнай куруһуоктарга түмсүү, литератураҕа бэйэ күүһүн боруобаланан көрүү буолта. Оччотооҕу «Сайдыы», «Кыһыл ыллык», «Саха омук» иһинэн тэриллибит куруһуоктар тастарынан, өссө да атын, киэҥ биллиигэ-көстүүгэ киирбэккэ хаалбыт куруһуоктар, биирдиилэн да буоллар тэриллэн, син кимтэн да итэҕэһэ суох «буруо» таһаарынар эбит этилэр.
Биир оннук куруһуок (аатын билигин ситэ өйдөөбөтүм, «Маяк» диэн этэ, быһыыта) урукку пединститут утары, уулусса нөҥүө турар революция быдан инниттэн тутуллубут (оччотооҕуга куорат второкласснай оскуолата) эргэ мас дьиэҕэ сэттэ кылаастаах оскуолаҕа баарын билбитим.
Ол куруһуокка мин педтехникумҥа биир курска үөрэнэр табаарыспыныын тиийэн киирбиппит. Манна кэлэн көрбүппүт, биһиги курдук эмиэ саҥа үйэ сабыдыалыгар, үйэ арыйбыт сырдык кэскиллэригэр тардыспыт бэртээхэй саха ыччата, ол иһигэр эдэркээн саха кыргыттара баар этилэр. Кинилэртэн хайалара да аатырар педтехникум бэйэлээхтэн кэлэ сылдьаҕыт эҥин диэн көҥөөбөтүлэр. Биһиги бэйэбит да кинилэртэн соччо чорбойорбут көстүбэт дьон этибит. Онуоха эбии мин табаарыһым куруһуокка баар кыргыттары үксүлэрин урут билэттиир эбит, дьүһүнүнэн, майгыта-сигилитэ ылбаҕайынан ылбычча кыыска сирдэрбэт уолчаан этэ, дэлэҕэ кини «Үчүгэй уол» диэн хос ааттаныа дуо? Төрүт да кини, уруккуттан билэр буолан, бу куруһуокка миигин кучуйан аҕалбыта.
Ол эрээри биһиги бу үтүөкэн бэйэлээх кыргыттары кытта билсии таһаарса буолбатах, манна эрдэттэн сүбэлэһэн, анаан «араатар буолар» сыаллаах кэлбиппит. Үөрэнэр сирбитигэр педтехникумҥа тыл этиэхпитин, буорах тиийбэт, дьулайарбыт бэрдэ, ол иһин биһигитгэн саастарынан, үөрэхтэринэн да арыый алын кэккэҕэ турар ыччат ортотугар тыл этэ үөрэнэн баран, кэлин «улахан трибунаҕа» педтехникумҥа киирсэр былааннаах этибит. Онно (техникумҥа) биир кэм, ууну омурпут курдук саҥата суох сылдьар, наар истээччи эрэ буолар кыһыыта бэрдэ.
«Маяк» куруһуокка сурунаал таһаарарбыт уонна ону дьүүллэһэрбит, дьэ онно, дьулайа-дьулайа да буоллар, кырдьык уоспут өһүллэн барда быһыылааҕа. Саас күөх көҕөрбүтүн кэннэ Сэргэлээххэ тэринэн тахсан, маевка оҥорон тарҕаспыппыт.
Ити бириэмэлэр саҕана уопсай өрө көтөҕүллүү ортотугар, 1926 сыллаахха «Чолбон» сурунаал сулуһа кылбайбыта.
Сурунаалга маҥнай мин кыттыыны ылыым оччотооҕу таһымынан быһаарыллыбыта – ааҕааччы быһыытынан. Сурунаалга бэйэм кыттыы ылыам диэн санаан да көрбөт этим. Ол оннугар биһиги техникуммутугар үөрэнэ сылдьар, саастарынан миигиттэн аҕа, билиилэринэн-сайдыыларынан да оччолорго – бука билигин да буолуо ээ – миигиттэн үрдүкү турар табаарыстарым – Николай Мординов (Амма Аччыгыйа), Дмитрий Сивцев (Суорун Омоллоон) айымньылара бэчээттэммитэ. Амма Аччыгыйын «Ийэ» диэн хоһоонун ааҕаат, техникум үрдүкү мэндиэмэнигэр сүүрэн тахсан – саҥа күөрэйбит поэты үчүгэй хоһоону суруйбутун иһин хайҕаан эрэрбин өйдүүбүн. Оччолорго кинилиин биир кылааска үөрэнэрбит, бэркэ биһирээн уларса сылдьан ааҕар кинигэлээх этибит – В.Г. Белинскэй ыстатыйаларын хомуурунньуга. Дьолго, улуу критик нуучча классиктарын А.С. Пушкин, Н.В. Гоголь, М.Ю. Лермонтов айымньыларын ырыппыт үлэлэрэ түмүллүбүт этэ, ол кинигэҕэ.
Биһиги кинилэр айымньыларын ааҕа, үөрэтэ сылдьыбыт кэммит этэ. Белинскэй уоттаах-төлөннөөх ыстатыйалара улуу суруйааччылар айымньыларын ордук дьэҥкэрдэн, дириҥэтэн биэрэрэ, эстетическэй өйгө-санааҕа иитэрэ. Мин санаабар, Белинскэйэ суох ити суруйааччылары толору өйдүүр, ис дууһаҕар иҥэринэр кытаанах буолуон сөп. Онуоха эбии нуучча литературатын учуутала Владислав Петрович Геллер уруоктара үөрэнээччилэри олус тардар, кэрэхсэтэр этилэр. Кылааска ааҕара үчүгэйэ, таҥаһа-саба ырааһа, сэргэҕэ үөрэтээччилэрин кытта биир тылы сатаан булара, бу саҥаран-иҥэрэн, көрөн-истэн эрилиҥнии олороро – хотой оҕото этэ.
Ордук кини Николай Егоровичтыын тапсара, миигин да соччо сирэрин көрбөтөҕүм.
Дмитрий Кононович үс кэпсээнэ «Аанчык», «Сордоох суха», «Охоноон» буоланнар «Чолбон» биир нүөмэригэр тахсыбыттара – хайдахтаах чаҕылхай саҕалааһын этэй! Оттон А.И. Софронов «Куоратчыта», Н.Д. Неустроев «Сэмэнчигэ» (сурунаалга «Таптал» диэн ааттанан бэчээттэммитэ), оччотооҕу тыа дьонун олохторун-дьаһахтарын, майгытын-сигилитин, ис дууһаларын киһи сөҕүөн курдук дьэҥкэтик ойуулаан көрдөрбүттэрэ.
Ити айымньылар бары саха советскай литературатын умнуллубат күндү кылаатынан буолтара, проза сайдыытыгар маҥнайгы төрүт, бөҕө кирпииччэ буолан ууруллубуттара.
Кэнники сурунаал аата уларыйан, «Кыһыл ыллык» буолта.
Дьэ ити бириэмэ диэкинэн эбитэ дуу, мин арыый үүнэ түстэҕим буолуо, сурунаалга автор быһыытынан кыттыы ылар маҥнайгы сэмэй хардыылары оҥорон барбытым – маҥнай литературнай критик быһыытынан.
Ол кэмҥэ сурунаал редакторынан Алексей Андреевич Иванов (Күндэ) үлэлиирэ, ону кытта тэҥҥэ кини «Кыым» хаһыат редактора этэ. Мин «Эдэр большевик» хаһыакка эппиэттиир секретарынан үлэлиирим, бу икки редакциялар оччотооҕу Октябрьскай уулуссатыгар (билигин Ленин проспега) самналлан турар эргэ мас дьиэҕэ бииргэ үлэлииллэрэ, хосторбут силбэһэ турар буоланнар, хостон хоско иҥнибэккэ төттөрү-таары көҥүл сырсыакалаһан тахсарбыт.
Былыр революция иннинэ кыргыттар үөрэнэр епархиальнай оскуолаларын дьиэтигэр дьиэ хаба ортотунан таҥара дьиэтэ баар этэ, ол хайы-үйэҕэ үрэллэн кэтит, yп-уһун саалаҕа кубулуйбут этэ. Кулуупка тэриллибит литературнай куруһуогу А.А. Күндэ салайара. Бэс Дьарааһын бокуонньук уонна мин буолан, манна бэрт активнай кыттыыны ылбыппыт. Кинини кытта мин 1924 с. Уолба оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан билсибиппит, Николай Денисович Неустроев салайааччылаах литературнай куруһуокка сылдьар этибит, онно учууталлыыр И.В. Попов, улахан биллиилээх худуоһунньук, сурунаалбыт тас хаҕын хап-хара тушь кыраасканан ойуулуур этэ. Онно букатын былыргы самнайбыт саха балаҕана ыас-хараҥа ортотугар халыҥ хаарынан саба тибиллэн сытарын, биэс салаалаах кыһыл сулус үөһэттэн таҥнары чаҕылыччы көрөн, ол балаҕаны сандаарыччы сырдаппыттыы көстөрө.
Бэс Дьарааһын эйэҕэс, наар үөрбүт-көппүт майгылаах, сааһынан миигиннээҕэр аҕа киһи этэ. Уолбаттан табаарыстыы буоламмыт, манна бэрт түргэнник биир тылы булбуппут. Алексей Андреевич куруһуогу ыытар үлэтигэр тирэнэр тирэҕэ, дьиҥэр, Бэс Дьарааһын биһикки этибит. Кулуупка куорат эдэр ыччата, ордук субуотаҕа, баскыһыанньаҕа мустан, концерт, араас оонньуу тэрийэн, көрүлээн-нарылаан тахсар этэ – үнкүүттэн ураты (үҥкүү оччолорго мещанскай дьарыгынан аатыран, билиҥҥи курдук бочуотура илигэ). Концертар «Синеблузниктар» күүстэринэн нууччалыы тылынан бараллара, сахалыы ырыалары толорооччу бэрт татым, букатын суоҕун да кэриэтэ этэ. Саха ырыата Катя Захарова, Анна Егорова үйэлэриттэн саҕалаан, кэнники соҕус сайдан барбыта. Литературнай куруһуок күүһүнэн, киэҥ диспуттар уонна оччотооҕу суруйааччылар, үксүгэр уус-уран литератураҕа саҥардыы атахтарын тумсун көрдөрөн эрэр эдэр дьон, ол иһигэр Платон Ойуунускай биир ыстатыйатыгар эппитин курдук, «букатын эдэр Бэлиэрий Чиряев», Бэс Дьарааһын, Күн Дьирибинэ сиппит-хоппут суруйааччылартан П.А. Ойуунускай, А.А. Күндэ түмсэн, бэйэлэрин айымньыларын ааҕаллара.
Бэс Дьарааһын литератураҕа эрдэттэн, Уолбаҕа үөрэнэрин саҕаттан дьарыктанан, Якутскайга үөрэнэ киирэн баран, биир сыл иһигэр үс кинигэтэ биирдэ тахсан өрөйө-чөрөйө сылдьар кэмэ этэ. Айар үлэтин туһунан отчуоттуур киэһэтигэр, «соҕотох биир сыл иһигэр үс кинигэтэ тахсыбыт ким баарый?» – дии-дии тыл этэ туран кинигэлэрин кыайыы былааҕын курдук өрө туппахтыы турарын, ону көрөн истээччилэр күлсэ-салса түспүттэрин өйдүүбүн. Киниэнэ онно «Хара сир» диэн кэпсээннэрин кинигэтэ, агитационнай кыра формалаах пьесаларын уонна ырыатын хомуурунньуга таҕыста быһыылааҕа. Кини пьесаларыттан икки оонньуулаах «Таҥха» диэн комедията сценаҕа балачча өр тура сылдьыбыта. Олортон атыттара, биирдии оонньуулаах агитационнай пьесалара, тиэтэлгэ кум-хам тутуллан дириҥэ суох, күннээҕи наадаҕа эппиэттээн суруллубут айымньылар этилэр.
Мин олортон тоҕо чуолаан «Знак» («Бэлиэ») диэн биир оонньуулаах пьесаҕа тохтообуппун билигин өйдөөбөппүн. Ол пьеса туһунан ыстатыйа суруйан, буочарбын төһө кыах баарынан тупсаран үрүҥэр таһааран, Алексей Андреевич үлэлии олорор остуолун үрдүгэр аҕалан ууран биэрбитим. Киһим саҥата суох ылбыта. Мин эмиэ саҥата суох үлэлиир хоһум диэки дьөгдьөрүйэ турбутум.
Алексей Андреевич көнө, ол курдук нарын-намчы уҥуохтаах-иҥиэхтээх, төгүрүк роговой ачыкытын быыһынан тугу эрэ толкуйдуу сылдьар курдук чуумпутук көрбүт, чараас топпоҕор уоһун ньимиччи тутта сылдьар (ордук үлэлии олорон), олус диэн холку, сымнаҕас майгылаах дьиҥнээх интеллигент киһи этэ.
Мин ыстатыйам хайдах киирбитэ бэйэтэ-бэйэтинэн, ордук-хоһу көннөрүүтэ, эбиитэ-көҕүрэтиитэ суох, Күндэ редактордыыр сурунаалыгар 1929 с. тахсыбыта.
Ол ыстатыйам тахсан эр ыллаҕым буолуо, мин критика салаатыгар өссө күүспүн холонор санааланным быһыылааҕа. Иккис, А.Е. Кулаковскай туһунан, ыстатыйам саҥа редактор, оччолорго Саха сиринээҕи кинигэ издательствотын директора П.А. Ойуунускай көрүүтүгэр киирбитэ.
Ол иннинэ мин улахан кытаанах үлэҕэ түбэспитим. Көннөрү ааҕыы, үөрэтии буолбатах үлэ. Куоракка сайылаабытым. «Саха омук» дьиэтин олбуоругар аҥар өттө иччитэх турар чуумпу, сөп-сөрүүн ампаары булан, Коля Атаков диэн, аһыыр ыалым будьурхай баттахтаах, нууччалыы хоҥсойбут муруннаах, сиэрин ситэрдэҕэ аатыран тардыалатан ылар саҥалаах уолчаанныын ол ампаарга утуйабыт. Үөрэх оҕолоро бары тарҕаһан, ким да биһиэхэ кэлэн аралдьыппат. Барбах иллэҥсийэ эрэ түспүт бириэмэтигэр, Коля романтическай бохуоттарын, куорат кыргыттарын кытта «эриспитин» кэпсээн күллэрэр. Мин ону истэн, ыраас кумааҕы ылан, быһыт быһан туулуу сытар киһини ойуулуубун. Быһыттан туулуу сытар киһи, ол кини, мин эдэр табаарыһым. Мин ойуум, төрүт дьоҕура суох киһи, халы мааргытык тахсар, ол да буоллар өйдөнөр. Киһим, айыыта киирбит кэмигэр, күһүн үөрэх аһылыннаҕына, биир кыыһы кытта билиһиннэриэх буолар. Били биһиги «араатардыы үөрэммит» куруһуокпутугар сылдьыбыт эбит, ол кыыс. Уопсай бииргэ түспүт хаартыскабытыттан көрдөххө, кыргыттартан саамай эдэрдэрэ буолан, кини хаартыскаҕа таба киирбэккэ хаалбыт буолуохтаах. Ол да буоллар уопсай хаартыскаҕа түһэн баран, ханна өр саһа сылдьаахтыай: кылгас соҕустук лап-бааччы кыргыллыбыт баттаҕын кэлтэччи тараан, икки аҥы түһэрэн баран, кыргыттар ортолоругар сэмээр киирэн туран: сиртэн саҥардыы быган эрэр сибэкки курдук сэмдэллэн, дьүһүнэ, сирэйэ-хараҕа хайдах эрэ туспатык сырдаан, көрсүө, сэмэй үлүгэрдик көрбүт кыысчаан. Билигин киһи эрэ хараҕа хатанар кыыһа буола сылдьар. Билэн, билэн…
Ол да буоллар, миэнэ өйүм-санаам атын сиргэ этэ. Ити сайын мин Г.В. Плеханов литература уонна искусство боппуруостарыгар анаммыт кинитэлэрин булан аахпытым. Миигиттэн ордук кини «Искусство и общественная жизнь» диэн ыстатыйата улахан сырабын ылбыта. Кини үлэлэрин ис хоһооннорун баайа, аҕалар холобурдара, чахчылара элбэҕэ-астыга, суруйар стилин кудуххайа киһи эрэ ис-иһиттэн тартаран ааҕыах үлэтэ этэ.
Кытаанах, кыайан өйдөөбөт сирдэрбин хат-хат ааҕыталыыбын. Искусство, литература олоҕу кытта ыкса ситимнээҕэ, кылаассабай төрүттээҕэ уо.д.а. литератураҕа, искусствоҕа сыһыаннаах боппуруостарга мин элбэх сонуну билбит курдук сананан, бу ылбыт билиибин-сонуммун олоххо, саха литературатыгар, чуолаан, революция иннинээҕи саха суруйааччыларын айымньыларын сыаналааһыҥҥа хайдах туһаныахха сөбүй диэн толкуйга түһэр киһи буоллум. Ону маҥнай кыайан тобулбакка, төбөм ыараан, бара сатаан сөрүүн ампаарым иһигэр төттөрү-таары хаама сылдьар буоларым. Сайда, эрчиллэ илик төбө саҥа билиини иҥэринэ, суол тобулуна сатыыра ордук күчүмэҕэй, сылаалаах буолар эбит этэ. Ол да иһин дьон ыараханнык өйдөнөр кинигэҕэ, үлэҕэ түбэстэхтэринэ «кэбис хааллын, айа, төбөбүн сыспаппын» диэн сапсыйан кэбиһэр буолаллар эбит.
Кыһыныгар мин техникумҥа үөрэнэр кылааспар саха тылын уруогар (курс диэн ааттанара) Алексей Кулаковскай туһунан дакылаат оҥорбутум. Учууталбыт Алексеев диэн киһи дакылааты сүнньүнэн сөбүлээбитэ.
Ити кэмтэн ыла эбитэ буолуо, нуучча литературатын историятын туһунан саҥа кинигэлэр утум-ситим тахсыталаабыттара, билигин санаатахха бэрт көтүмэх, схематичнай үлэлэр (Назаренко, Войтоловскай кинигэлэрэ). «Хас биирдии уус-уран образ өстөөх төбөтүгэр эстэр бомба буолар» диэн Войтоловскай кинигэтиттэн тэтэрээппэр устубуппун өйдүүбүн. Ол оскуолаҕа үөрэнэргэ ананан тахсыбыт кинигэлэр этилэр.
Дакылааппын өссө оҥорон, кэҥэтэн «Кыһыл ыллыкка» киллэрбитим. Ол бириэмэҕэ сурунаал уонна Саха сиринээҕи кинигэ издательствотын редакторынан П.А. Ойуунускай үлэлиир этэ. Платон Алексеевичка көтүтэн түһэриэхпин дьулайан, кини секретарыгар Николай Слепцовка (кэлин артист, Саха театрын режиссера буола сылдьыбыта), эмиэ техникумҥа биир кылааска үөрэнэ сылдьыбыт киһибэр, киллэрэн биэртим. Чочумча буолан баран ыстатыйам «Кыһыл ыллыкка» икки нүөмэргэ тахсыбыта. Ол 1930 с. этэ. Ол ыстатыйа билигин эргэрбитэ, онно сыыһа-халты сыана бэриллибитэ көстөн турар. Ол бириэмэҕэ бүтүн Россия үрдүнэн литература боппуруостарыгар саарбах, бутуур, түбэһиэх сыана бэриллэ сылдьыбыта манан аҕай буолбатах.
Кэнники Платон Алексеевич үтүө аата чөлүгэр түһүүтүнэн сибээстээн, кини «Кыһыл ойуунун» туһунан ыстатыйам «Хотугу сулуска» тахсыбыта. Ити бириэмэҕэ, уруккум курдук буолуо дуо, Якутскайдааҕы пединституту бүтэрэн, онно хаалан үс сыл учууталлаан, билиим-көрүүм арыый кэҥээн кэллэҕэ дии.
«Кыһыл ойуун» бэрт өр, уонунан сылларга таба өйдөнөн, сөптөөх сыананы ылбатах айымньы этэ. Ол үгэс хаалбакка, кэнники Платон Алексеевич үтүө аата чөлүгэр түспүтүн да кэннэ, бу айымньы туһунан саарбаҕалыыр дьон баар этилэр. Оччотооҕуга Искусство дьыалаларын управлениетын дьаһабылынан олорбут Макаров Андрей Данилович сорудаҕынан ый кэриҥэ бэлэмнэнэн саха театрын фойетыгар дакылаат оҥорбутум. Ааспыты билигин тугу кистиэмий, бу дакылааты оҥорума диэн сүбэлээччилэр эмиэ бааллара. П.А. Ойуунускай айымньытыгар революционнай романтика сүүрээнэ күүстээҕин, «Кыһыл ойуун» ол сүүрээни кытта ыкса ситимнээх, романтическай поэма буоларын туһунан сүрүннээн эппитим «Хотугу сулус» сурунаалга тахсыбыта (1957 с.).
Сурунаал биһиги кырдьаҕас көлүөнэ суруйааччылар харахпыт ортотугар үөскээн, сайдан, аан маҥнайгыта кыратык хаһыҥҥа, дьыбарга да хаарыттара түстэр, онтон аһааҕырбакка, ону кыайан, эбии дириҥ силис-мутук тардан, силигилии үүнэн кэллэ, махталлаах советскай кырыска олордуллубут чэчир мас барҕардаҕа, тубустаҕа, төлөһүйдэҕэ ол.
Сурунаал биэс уон сылга үүнэн, чэлгийэн кэлбит хас биирдии кэрдиис кэмэ, дьиҥэр, саха советскай литературатын үүнэн, сайдан испит летопиһа буолла. Летопиһа эрэ диэн буолуо дуо, сүүһүнэн талааннаах саҥа поэттары, кэпсээнньиттэри, романистары, литературнай критика үлэһиттэрин иитэн, үүннэрэн кэллэ. Саха киэҥ ааҕааччыларын куттарын-сүрдэрин тутан, сырыы аайы саҥаттан-саҥа айымньылары таһаарар, астына аахтарар уолбат ойбон, чөҥөрө чүөмпэ кэриэтэ буолла.
«Хотугу сулус» кэлэрин дьон ахтан, кэтэһэн көрөр буолбуттара ыраатта. Мин биир оннук түбэлтэҕэ бэйэм сирэй түбэспиттээхпин, ол икки-үс сыллааҕыта эбитэ буолуо, хоту дойду биир оройуонугар, Хаастаах диэн сиргэ. Мин онно совхоз үлэһиттэрин табаһыттары, булчуттары кытта вертолетунан көтөн тиийбитим. Тула өттө уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ тайҕа быыһа, булдунан, ордук уу куһунан аатырар Хаастаах улахан күөлүн аттыгар вертолет быһа талыгырайан, тыаһаан-ууһаан кэлэн тохтууругар, табаһыттартан хас да киһи, сахалар, эбээннэр көрсө кэлэн турар этилэр.
Вертолет күн аайы манна кэлбэт. Бөһүөлэктэн, дьонноруттан сурук, сурах-садьык, хаһыат, сурунаал кэлэрин, кинилэр, тыа быыһыгар сытар дьон кэтэспиттэрэ дэлэ буолуо дуо? Ону таһынан биһигини кытта лааппы үлэһитэ кэлсиэхтээҕин кинилэр бэркэ билэллэр – маҕаһыыҥҥа мээнэ тарҕаппат, табаһыттарга эрэ анаммыт табаар кэлэр уонна ас-үөл, быһата, манна быыкаа дьаарбаҥка буолан ааһар.
Вертолетунан биһигини кытта быһаччы баһылыктара – биригэдьиирдэрэ кытта кэлсибитэ, кини вертолеттан силикичийэн түһээт, маҥнайгы сонунунан Софрон Данилов ол бириэмэҕэ «Хотугу сулуска» бэчээттэнэ сылдьар «Киһи биирдэ олорор» диэн романын геройдара хайдах дьылҕаланан эрэллэрин туһунан буолан таҕыста эбээт. Роман биир геройа өлөн туораабыт!.. Саамай кэрэхсэбиллээх бастакы сонуммут таба ыстаадатын олоҕо, туруга да буолбат, бөһүөлэк дьонун олохторо да буолбатах, «Хотугу сулус» сурунаал сонуна буолан тахсыбыта миигин соһуппута. Ол иһин ити өйбөр хатанан хаалбыт. Уонна ити иннинэ өссө биир туспа хоту дойдуга, бөһүөлэктэриттэн тэйэн, өр бултуу-түүлээхтии барар дьон, кичэйэн-кичэйэн үлэспиттэрин: «Чэ, баҕар, эһиги тугу эмэ атыны итэҕэстэтиҥ, «Хотугу сулуһу» эрэ умнумаарыҥ!» диэбиттэрин өйдүүбүн.
Николай Заболоцкай
Хотугу сулус. – 1976. – №10
