Сэриини баҕа өттүнэн талбаттар диэн өйдөбүл баар. Ол эрээри аан дойдуга син биир хаан тохтуулаах хабырыйсыы өрүү тахсар, тахса да турара буолуо. Олоххо биир эмэ тус баҕатынан уоттаах сэриигэ талаһар, төрүөхтэриттэн боотур буолар баҕалаах ыччат баар буолар.
Бүгүҥҥү суруйууга сахалар биир оннук ыччаппыт АН туһунан сырдатабыт. Кини «Платина сулустаах» («Вагнер» ЧВК дьоруойугар бэриллэр үрдүкү бэлиэ), үс «Эр санаа» уордьаннаах, үс «Хорсунун иһин» мэтээллээх, «ИГИЛ-ы кыайыы иһин» уо.д.а. бойобуой наҕараадаларынан бэлиэтэммит, Сирия, Ливия, Судан, Украина сэриилэрин кыттыылааҕа.
Ыра санаа саҕахтара
1994 сыл. Дьокуускай. Уончалаах уолаттар мээчиги сырсан тиритэ-хорута, аймана-саймана сылдьаллар. Үйэ аҥаарыттан ордук кэм тигинээн-таҕынаан турбут, аан дойдуну атыйахтаах уулуу аймаабыт хара санаалаах фашистар аармыйаларын урусхаллаабыт улуу Сэбиэскэй сойуус эстибитэ үһүс сыла. Дьон үксэ үлэтэ суох сылдьар, айахтарын ииттэр туһугар туох да үлэттэн туора турбаттар. Оҕолор октябренок, пионер эҥин курдук сыаллаах-соруктаах тэрээһиннэрэ диэн кэлиэ дуо?! Бары баар кыһалҕалары аахпатахха, олох син сүрүн сүнньүн була сатаан, дьон күн сырдыгар талаһар.
Ярославскай уулуссаҕа турар 2-с нүөмэрдээх оскуола тиэргэнэ бүтүннүү оҕо аймах ампаалыга. Ким эрэ мээчик сырсар, сорох түөрт муннуктаах ойуу иһигэр кылыйа оонньуур, атыттар тимир гараж үрдүнэн эккирэтиһэллэр, ханна эрэ уоллаах кыыс кистии-саба уураһан чубурҕаталлар. Бу күннэтэ хатылана турар көстүүнү уларытан, эмискэ хара өҥнөөх омук джип массыыната оскуола таһынааҕы дьиэҕэ кэлэн хорус гына тохтуу түспүтүгэр, туормаһын тыаһа кыычыгыраан, мээчик сырса сылдьар уолаттар болҕомтолорун тарта. Массыына иһиттэн бүтүннү хара таҥастаах, уһун дьылыгыр уҥуохтаах эр бэрдэ тахсан, тимир көлөтүн иннинэн эргийэн кэлэн, кэлин аанын аспыта, толору үскэл эттээх-сииннээх ортону үрдүнэн уҥуохтаах, тараҕай бастаах, билиҥҥи олох хаһаайына киһи аргыый аҕай көөдөйөн тахсан оҕолор диэки көрдө уонна тииһин быыһынан «чыырк» гына силлээн сыыйылыннарда. Дьэ, доҕор, кини кэнниттэн, өҥнөөх сурунаал тас ойуутугар көстөр, уран уус үс түүн устата чочуйан оҥорбутун кэриэтэ кэрэ, талыы быһыылаах-таһаалаах, сайын диэбэккэ биилигэр диэри түүгэ сууламмыт мааны да мааны уһун синньигэс кэрэ куо батыһан таҕыста. Онуоха, бэл, кини мааны сыта-сымара бу дьону одуулуу турар түөрт уол муннуларыгар саба биэрбиккэ дылы буолла. Дьоммут эдэр уоллаах кыыстыы сиэттиспитинэн, дьиэ бастакы подъеһынан үктэллэринэн аа-дьуо хааман өрө тахсан, иһирдьэ дьылыс гынан хааллылар. Суоппар уол, тулатын олоотоон баран, массыынатын иһигэр киирэн олорунан кэбистэ, муусукатын хайа тардан, оскуола тиэргэнигэр ампаалыктана сылдьар оҕолор болҕомтолорун тарта.
– Көрөөрүҥ, мин улааттахпына итинник массыыналаныаҕым, – диэтэ бүтүннүү быыл буолбут мээчиги тутан турар, көлөһүнэ сарт түспүт, футболкатын таҥнары кэппит, хатыҥыр уолчаан.
– Эс! Оттон мин ити дьиэҕэ киирбит киһи курдук буолуоҕум, – дии түстэ ньилбэгэр диэри ыстаанын өрө тардыммыт, толору соҕус эттээх-сииннээх, хаҥас хараҕа ким эрэ сутуругун амсайбыт уол оҕото.
– Айуу чэ, оччотугар итинник кэргэннээх буолаҕын дуо? – диир бастакы уол.
– А я буду водителем, – диэн арыый сирдээҕи санаалаах, барыларыттан биир төбө намыһах, сытыы сирэйдээх-харахтаах уолчаан тугунан дьарыктанарын бэлиэр быһаарбыттыы эттэ.
– Билигин бизнесмен, брокер эҥин буоллахха эрэ арыылаах килиэбиҥ үрдүгэр халбаһы, сыр уураҕын, – диэн хараҕа көҕөрүүлээх уолчаан олох кыһалҕатын билбиттии этэр. Онтон эргийэ түһэр да, атаҕын бокуччу туттан, илиилэрин асфальт үрдүгэр кэдэрги туттан саҥата суох олорор саһарчы көрбүт бааһынай уолчаантан: – Дыа, Саша, оттон эн ким буолуоххун баҕараҕын? – диэн ыйытта.
Уол мух-мах баран ылла, турулус-эрилис көрдө. Онтон:
– Наверное, тоже, водителем, – диэн хоруйдаата.
– Па, – диэн толору эттээх уол сэнээбиттии иэдэс биэрэн баран, аттыгар турар уол тутан турар мээчигин тэбэн саайбытыгар, уолаттар сарыласпытынан, салгыы мээчиктэрин сырсыбытынан бардылар.
Саша туран ыстаанын быылын тэбэннэ уонна дьонун кэннилэриттэн саппай уопсан сүүрдэ. Саша ити аата доҕотторун албыннаата. Кини суоппар буолар санаата суох. Бу түөрт эдэркээн уолаттартан, бука, кини эрэ инники идэтин билэн сылдьар. Ол туһунан кини кимиэхэ да кэпсээбэт. Син биир өйдөөбөттөр дии саныыр. Кини өссө остуол аннынан сүүрэ сылдьыаҕыттан сэрииһит эрэ буолуон баҕарар.
Сирия
2016 сыл. Сир ийэ түлэй бараан түүҥҥү уутугар сууланан турар кэмигэр кыргыһыы саҕаланыан иннинээҕи иһийии. Ыраах онон-манан ньиэп хачайдаан таһааран сүүрдэр турбалар умайан, хойуу буруолаах уот халлааҥҥа өрө уһуурара сүрдээх көстүү. Бу турбалары террористар улахан холбоһуктарын Джабхат ан-Нусра диэн бөлөҕө соруйан уоттуур. Кинилэр тимир турбаны дьөлө үүттээн тулаларын сырдаталлар, түүҥҥү хараҥаны үтэйэллэр. Боевиктар маннык дьаһаныылара – «Вагнер» ЧБХ байыастарын түүҥҥү көрөр тэриллэрин уонна сүрүннээн тепловизоры утары киирсэр сатабыллаах ньымалара, сэрии биир албаһа.
ЧБХ биир взвода эмиэ бойобуой эпэрээссийэҕэ киирээри бэлэмнэнэр. Взвод байыаннай сорудаҕа ДОТ (долговременная огневая точка, бетонтан, тимиртэн оҥоһуллубут, холомо курдук сиргэ аҥаарыгар диэри тимирэн турар анал оҥоһуу) турар үрдүк сирин ылыахтаах. Сэттэ киһи – уоттаах сэриини эттэринэн-хааннарынан билбит буойуттар чаас аҥаарын кыайбат кэминэн тиийиэхтээх сирдэригэр баар буолуохтаахтар. Кинилэр сорудахтара – ДОТ ытар уотун бэйэлэригэр угуйуохтаахтар. Ити кэмҥэ уҥа кынатынан халбыйан барбыт взвод онно туораттан саба түһүөхтээх. АН Ф-1 гранататын хаҥас санныгар тарта да чеката төлө барар гына иилинэр. Бу саллаат тиһэх хамсаныыта, бэйэтин олоҕун бэйэтэ быһыыта. Өстөөххө билиэн түбэспэт туһуттан оннук дьаһаныахтаах. Байыаска, өстөөххө билиэн түбэһии – өлөрдөөҕөр куһаҕан.
Буойуттар манна кэлиэхтэригэр диэри күнүһүн аллараттан оһох курдук сыралытар кумах куйаар устун 150 биэрэстэ сир иһигэр үтүмэн сүтүктэннилэр. Эрдэ «Вагнер» этэрээтэ Сирия сүрэҕэ, баар-суох храма, номоххо киирбит былыргы Пальмира куораттан аҕыйах биэрэстэ сиргэ сытар Т-4 аэродрому, улахан стратегическай эбийиэги сэриилээн ылбыттара, онтон салгыы ньиэп собуотун, хата, холку соҕустук самнарбыттара. Хотторбут боевиктар уоттаах ардаҕы кута-кута кэннилэринэн чугуйан иһэллэр. ЧБХ уолаттара өстөөхтөрүн бу сиртэн төһө кыалларынан ыраах үтэйэн иһиэхтээхтэр, төһө кыалларынан сабыта сынньыахтаахтар. Байыастар төһө да бэйэлэрин байыаннай дьыалаларын сатыыр профессионаллар буолбуттарын иһин, кинилэр олохтоох, эмиэ өбүгэлэрин саҕаттан саа-садах тутан сэриилэспит, сири-уоту биэс тарбах курдук билэр дьону кытары кыргыһаллар. Олор быыстарыгар на емниктар элбэхтэр. Хата, бу ордук кутталлаах этэрээттэр. Кинилэр Россия саллааттарын кытары кыргыһарга сыл аҥаара кэм курдук эрдэттэн бэлэмнэммит этилэр, сэрии хайдах баҕарар түмүктээх буоларыгар бэлэм сылдьаллара. Сирдэрэ эриэ-дэхси, түһүү-тахсыы, кумах куйаар дойду. Өстөөхтөрө хас үрдүк тоҕой аайы бруствер диэн эрдэттэн сири хаһан оҥорбут анал траншеялардаахтар. Бруствер сыыһата суох ытарга уонна снарядтан көмүскүүргэ аналлаах оҥоһуу. Маннык оҥоһууну штурмалаан ылар сүрдээх уустук. Өстөөх муннун анныгар кэлиэххэр диэри бэйэтэ көстүбэккэ сылдьан киирсэр кыахтаах буолар. Эбиитин кинилэр утары ЗУ-23,2 – зениткалар, массыына кузовыгар атахха турар гына анаан оҥоһуллубут 12,7 уонна 14,5 улахан калибрдаах бүлүмүөттэр. Аны чугуйааччылар ЧБХ саллааттара кэлэр сирдэригэр бүтүннүү миинэ ииппиттэрэ, уолаттарга сытала суох улахан харгыһы таһаарар. Боевиктар бу кэмҥэ миинэнэн сэриигэ күннүү-күөнэхтии, баһыйа сылдьаллар. Элбэх ЧБХ ыччатын сырдык тыынын быстылар. Хас биэрэстэ аайы миинэ, үрдүгүттэн кутар сибиниэс. Россия саллааттара ону ол диэбэккэ харда биэрэн иннилэрин диэки сыҕарыйан иһэллэр. Манна Россия оборонатын министиэристибэтэ артиллерията, авиабомбалара улахан көмөлөөхтөр. Эрдэ биир куораты оннук ылан тураллар. Министиэристибэ көмөтө суох бу сэриигэ кинилэр итэҕэстэр. Дьиҥэр, биирдэ баран эттэххэ, «Вагнер» ЧБХ Россия Сүрүн чуҥнуур салалтатын (ГРУ) иһинэн тэриллибит тэрилтэ буоллаҕа.
Биир сүрүн харгыһынан боевиктар үрдүк, көстүүлээх сирдэргэ туруорбут үс муннуктаах бетон оҥоһуктара (пирамидкалар) буолбуттара. Бу пирамидка анала сири иэнниир, миэтэрэтин чопчулуур тутуу. Өскөтүн онно кэллиҥ даҕаны, икки биэрэстэлээх сиртэн сытан, эн кинилэри көрүөҥ да иннинэ, чуо табар уоту аһаллар. Манна хаан бөҕө тохтор, саллаат бөҕө сытан хаалар. Террористар снайпердара уһулуччутук үлэлииллэр. Пирамидка саллааттарга түүллэригэр киирэр, көрдүлэр даҕаны иэннэрэ кэдэҥниир тутуулара. Маны таһынан минометнай уот уонна тааҥкалар. Аны онон-манан кыра-кыра дьон олорор түөлбэлэрэ бааллар. Боевиктар онно эмиэ торҕон бөрөлүү хорҕойон сытар буоланнар, ону эмиэ ыраастаан, ЧБХ буойуттара кырыктаах кыргыһыыны ааһан иһэллэр. Сир былдьаһыыта, тыын тыыҥҥа харбас. АН-наах итини барытын этэҥҥэ туораан, билигин түлэй түүн үөһүгэр эмиэ биир кыргыһыыларыгар бэлэмнэнэллэр.
Билигин сэп-сэбиргэл кэлиитэ бытааран турар кэмэ. Онон АН арабтар биэрбит кэриэй омук оҥорбут бүлүмүөттэрин сүгэ сылдьар. Бу сэп тимирэ сымнаҕаһа, оҥоһуута мөлтөҕө, нэдиэлэ аайы туга эрэ алдьанан киһи ньиэрбэтин сиир сэп. Ол иһин аара охторбут боевиктарыттан Калашников собуота оҥорбут 7,62 калибрдаах бүлүмүөттэрин хомуйаллар. Сирия боевиктарын бүлүмүөттэрэ Сэбиэскэй сойуус өтөрдөөҕүтэ оҥорбут, эһэлэрин кэминээҕи олус былыргы сэптэр. Аны аанньа көрүллүбэтэх буолан, моһуоктууллара элбэх. Ол эрээри кэриэй киэннэрин курдук буолуохтара дуо, ытыалаһыыга мыннары ордуктар. Алҕас үчүгэй уостаах бүлүмүөккэ түбэстэхтэринэ дьол. Ол уостарын атын булбут бүлүмүөттэригэр олордон, уларыта сылдьан тутталлар. Оннук гынан тыыннарын өллөйдөөн кэллилэр. Маннык кэмҥэ АН Донбастааҕы кэмин саныыр. Онно кини туттубут бүлүмүөтэ биирдэ харан көрбөтөҕүн сөҕөр. Сэби-сэбиргэли сөптөөхтүк туттахха, көрдөххө-иһиттэххэ, санааҥ хоту буолар. Тыыннаах хаалар баатыҥ үрдүүр, күүһүрэр.
Уот холорук
Эстии, элэйии бардар даҕаны, сырыы аайы байыаннай сорудах барыларын кыргыһар туруктарын кылааннаан, таптайан, утуйар ууларын көтүтэн иһэр. Уолаттар ДОТ турар сиригэр үөмэн тиийэллэр уонна сытарга, олорорго табыгастаах сирдэрин оҥостон баран, үрдүлэригэр барыйан турар өстөөх ДОТ-ун туһаайаат, ытыалаан битиргэттилэр. Сонно ДОТ-тан утары уот аһаллар. Боевиктар киирсии маннык хаамыытыгар эмиэ бэлэмнэр. Уолаттары аны уҥа ойоҕосторуттан, икки биэрэстэлээх сиртэн сэрилээбитинэн бараллар. Буулдьа тыаһа ыйылас буола түһэр, үрдүлэринэн уоттаах буулдьалар субуруһаллар. Ытыалаһыы кытаанаҕа саҕаланар. ЧБХ-лар ДОТ-у халбыйа барбыт взводтарыгар эрэнэллэр даҕаны, дьонноро мэлигирдэр. Бэйэ-бэйэлэрин кытары билсиэхтэрин, сибээс диэн букатын суох. Ол курдук, икки өттүлэриттэн ытыйар уоттан көмүскэнэ сырыттахтарына, аны хаҥас кынаттан ытыалаан куһуйаллар. Күһүн куобах күрэҕэр, тоһууру туора сүүрбүт табысхааны сааһыттар бары ытан тибилийэллэрин курдук, үрдүлэрэ ыйылас, аттыларыгар буулдьа түһэриттэн сир үллэ-түллэ, тобурах түһэрин курдук тобугуруу олорор. Тоһуурга түбэспит куобахтар – кинилэр. Улахан ыксал буолар. Хата, маҥнай манна кэлээт, сып-сап быстах оҥостубут сирдэрэ кинилэри син көмүскүүр. Туох даҕаны өйдөммөт киирсиитэ буолан барар. Сэттэ киһиэхэ, дьэ, кытаанах балаһыанньаҕа киирэн биэрэллэр. Аны хаҥас кынаттара сыыйа тэнийэн, кэннилэриттэн эмиэ уот аһаллар. ЧБХ саллааттарын сырдык тыыннарын быһар табыгастаах сирдэрин көрдүүр курдуктар.
– С триста градусов уже бью-ют! – диэн ыксаабыт хаһыы иһиллэр.
ЧБХ буойуттарын билигин кумах эрэ көмүскүүр, кини буулдьаны тохтотор кыахтаах буолан биэрэр. Өстөөхтөр, «Вагнер» байыастарыгар тыын биэрэрдии, ытыалыылларын кылгас кэмҥэ ууратан ылаллар. Антах эмиэ оҥостоллор быһыылаах, тугу эрэ бэлэмнииллэр. Өр-өтөр буолбат, эмиэ уот холоруктарын аспытынан бараллар. Уолаттар минометтар үлэлиэхтэрэ диэн эрэ саллаллар. Маннык син хас да чаас киирсэллэр. Санааларыгар халлаан суһуктуйуох курдук буолар. Эмискэ хаҥас кынат ытыалыыра уурайар. Атыттар эмиэ маҥнайгы уохтара уостар, ботуруоннарын харыстыыллар, ол эрээри син биир сытар сирдэриттэн быгыалаппаттар, ытыалыыллар. Онтон эмискэ ЧБХ саллааттарын хаҥас өттүлэриттэн маҥан өҥнөөх ракета халлааҥҥа сурулаан тахсар. Онуоха саллааттар бэйэ-бэйэлэрин көрсө түһэллэр уонна өрүсүһэ-өрүсүһэ: «Свои! «Свои!» – диэн хаһыытаспытынан бараллар. Кинилэр, били күөйэ барбыт взводтара хаҥас кынаты кэлэн кырган, олор оннуларыттан бэлиэ биэрэллэр дии саныыллар. Анарааттан эмиэ «свои» диэн хаһыы иһиллэр. Ол взвод кэннилэринэн эргийэн, уҥа икки биэрэстэлээх сиртэн ытыалаабыт өстөөхтөрүгэр тиийэхтэригэр диэри халлаан сырдыыр. Сотору буолаат антах кыргыһыы тахсар. Балачча өр сэриилэһэллэр, онтон үчүгэй сибики биллэн барар. Взводтара анарааҥҥылары тоҕута сынньан баран, бу диэки чугаһыыллар, ДОТ-у төгүрүктээһин саҕаланар.
АН-наах бу бойобуой сорудахтарын толороллор, итиччэ алдьархайдаах балаһыанньаттан сүтүгэ суох тахсаллар. Ол эрээри, бу кыргыһыылара биир сэдэх өрүттээх буолан биэрэр. Хаҥас кынаттан ытыалаабыт өстөөхтөрө төрүт даҕаны бэйэлэрин дьонноро буолан биэрэллэр. Аны ол дьон онно эчэйиилээхтэр, хата сүтүктэрэ суох эбит. Хайдах ДОТ ытыалыы турар бөлөҕөр итинник өйдөспөт быһыы тахсыбытын биир бэйэм өйдөөбөппүн. АН «сэриигэ араас буолар» диэн этиитин ылынабын. Өскөтүн бу кыргыһыыга ЧБХ уолаттарын утары үөрэхтээх наемниктар эбитэ буоллар, балаһыанньа тугунан диэлийэн тахсара биллибэт этэ. Кинилэри утары олохтоох, сүүрбэлэрин ааспыт, сорохторо сэрии диэн тугун-ханныгын билбэт дьон түбэспиттэр.
Бүтэр бүппүтүн кэннэ АН кумахха тиэрэ баран түһэр. Кини хаһан баҕарар биир, эн өл да төрөө, сэриилэс да иллэс, ол аайы уларыйбат өндөл маҥан халлааны көрөн сытар. Бу сытан «черт! А это было страшно… очень страшно» дии саныыр. Ол эрээри уот холорук кинини ытыйар ыйааҕа билигин буолбатах эбит. Кини тыыннаах, доҕотторо этэҥҥэлэр. Хараҕын быһа симэр, налыйар. Сотору эмиэ бирикээс биэриэхтэрэ, салгыы кумах куйаардарын устун өстөөҕү үтэйэр байыаннай сорудахтарын толоро барыахтара.
Сайсары оскуолата
1998 сыл. Дьокуускай.
Саша күнүс оскуолатыттан Чернышевскай уулуссатыгар турар дьиэтигэр кэлэн, мунньуллубут кирдээх иһитин сууйда, сып-сап үрдүнэн-аннынан уруогун ааҕа оҕуста. Онтон хоппоттон аҕата соҕурууттан атыылаһан аҕалбыт кроссовкаларын таһааран кэтэн, быаларын сөллүбэт гына икки хос хам баайда. Сиэркилэ иннигэр тиийэн көрүннэ, сирэйин мунньаҥнатта-ханньаҥнатта уонна ытыстарынан сэниэлээх соҕустук иэдэстэрин таптанан лаһырҕатта. Онтон чараас болтуотун саба быраҕынаат, таһырдьа таҕыста.
Балаҕан ыйа бүтэн эрэр буолан, от-мас былыр үйэҕэ саһарбыт, күнүһүн чалбах даҕаны ирбэт гына тоҥорор буолбун. Уол уулусса устун сүүрэр быластаах Киин киинэ тыйаатырын диэки түһүнэн кэбистэ.
Автобуска дьон быыһыгар туран долгуйар, сотору-сотору өрө тыынар. Санаатыгар, автобус өссө да уһуннук айанныан баҕарар. Ол эрээри тимир көлө өр гыныа дуо, «Ёлочка» маҕаһыын таһынааҕы тохтобулга тиийэн хорус гынар. Саша долгуйара төһө да күүһүрдэр автобустан бэрт сымсатык ыстанан тахсан, бэйэлэрэ эрэ билэр сирдэригэр сүүрэр. Кини маҥнай тимир гаражтар икки ардыларынан киирэн, саһарбыт хомустар быыстарынан түһэн, теплотрассаны аннынан дьылыс гынаат, киэҥ хонууга баар буола түһэр. Ол хонууга сүүрбэччэ уол мустан тураллар. Кинилэр Сашаны көрөн: «Аа, вот и он. Кэллэ, кэллэ!» – дэһэ түһэллэр. Уол, убайа Ньургун баарын көрөн, иһигэр үөрэр, эрэх-турах сананар. Онтон бүгүн киирсиэхтээх, бэйэтиттэн арыый кыра уҥуохтаах эрээри, илиитигэр хара эрэһиинэ бэрчээккэ кэтэн охсуһардыы бэлэмнэммит Рома диэн уолу көрөр. Кини сүүрүк, чэпчэки атлетиканан дьарыктанар спортсмен уонна охсуһуук уол. Сашаҕа убайа, Сайсары түөлбэтин олохтооҕо Ньургун утары хааман кэлэр.
– Че так долго?
– Автобус долго ждал.
– Ну что, готов?
– Готов!
– Давай, как я тебя учил! Не бойся его! Жестко надо, как тогда Саньку. Понял? – убайа киирсэ киирээри турар быраатын боотур туругун уһугуннарар.
Уол ааспыт сырыыга Саня диэн эмиэ маннааҕы нуучча уолун кытары үлтү эттэһэн, хайа-хайалара сирэйдэрин улаханнык кэбилиэхтэрин, хата утарылаһааччыта бэринэн, Саша кыайыылаах тахсыбыта. Убайа Ньургун онно, быраатын санныгар олордон баран, ыһыытаан-хаһыытаан боотур үҥкүүтүн үҥкүүлээбиттээх. Убайа быраатын өрөгөйүттэн үөрбүтэ сүр этэ.
Саша ааспыт саас манна кэлэн убайын Ньургуну кытта булсуоҕуттан олоххо көрүүтэ эмискэ уларыйан барбыта. Сыл аҥаарыттан ордук кэм иһигэр кини уҥуоҕунан да, санаатынан да лаппа улаатта. Нуучча аҕалаах, саха ийэлээх бааһынай уол бэйэтин үөлээннээхтэриттэн аҕа курдук көстөр. Ол эрээри кини син биир оҕо. Оттон оҕолор туспа олохтоохтор, бэйэлэрэ сокуоннаахтар. Улахан дьон ону өйдөөбөттөр. Манна иерархия, күүстээх өттөйүүтэ, мөлтөх өйүн үлэлэтиитэ эҥин диэн көстүү үгүс. Сайсаардар, куорат атын түөлбэлэриттэн улахан атына суохтар эрээри, манна бэйэ-бэйэлэрин кытары охсуһар адьынаттаахтар. Куорат сырдык сириттэн, Чернышевскай уулуссатыттан убайыгар дьаарбайа кэлбит ыччаты ол күн тута боруобалаан тураллар. Саша эрдэ охсуспатах уол буолбатах. Оскуолаҕа, куорат курдук улахан сиргэ араас баар буоллаҕа. Ол эрээри Сайсаар ыччаттара олортон атыттар. Сылтаҕа, төрүөтэ суох убайдар ыйбыт киһилэрин кытары киирсибитинэн бараллар. Саша бастаан охсуспут уола кинини муннун тыбыырдан баран тохтообокко, өссө үрдүгэр түһэ турбутугар уол соһуйан, марылаччы ытаабытынан ийэтэ бииргэ төрөөбүт эдьиийигэр – Ньургун ийэтигэр сүүрбүтэ. Ньургун быраатын тохтото сатаабыта да, кыайан сиппэтэҕэ. Саша, оҕо эрдэҕиттэн быһый уол, аҕыйахта ойон, дьиэ иһигэр дьылыс гынан хаалбыта. Ол киэһэ Ньургун курунан таһыллыбыта. Быраатыгар улаханнык кыыһырбыта уонна: «Бар, сүтэн хаал! Хаһан даҕаны манна кэлимэ!» – диэн кытаанахтык эппитэ.
Күннэр элэҥнээн испиттэрэ, арай Саша бэйэтэ да билбэтинэн тоҕо эрэ ол хотторуу хомолтотун билбит хонуутугар барыан баҕата күүһүрэн испитэ. Оннук биир күн эмиэ убайыгар Ньургуҥҥа тиийбитэ. Ньургун быраата кэлбитигэр улаханнык соһуйбатаҕа, туох да буолбатаҕын курдук көрсүбүтэ. Ити күнтэн ыла кини быраатын охсуһарга үөрэтэн саҕалаабыта. Уолаттар Ньургун табаарыһын аҕатын тимир гарааһыгар грушалаахтара, штанга, гиирэ, гантеллар бааллара, тимир орон атахтарын истиэнэҕэ хам саайан, хаптаһын үрдүгэр сытан эрэ хачайданар тэриллээхтэрэ. Бачча кыра дьон маны барытын хантан мунньан-тараан булбуттарын бэйэлэрэ эрэ билэллэр. Уолаттар күн аайы онно тиийэн дьарыктанар буолбуттара. Эрдэ охсуһан кыайтаран баран марылаччы ытаан, өссө эбиитин тиийэн убайын үҥсүбүт уолу манна дэлби күлүү гыналлара. Саша иккис охсуспут сырыытыгар эмиэ баһыйтарбыта эрээри, бу сырыыга ытаабатаҕа, арай хотторбутуттан иһигэр улаханнык абарбыта. Уол сотору соҕус кылааһыгар «хоруол» буола охсубута. Сайсаарга барда даҕаны дьиэтигэр сирэйэ иһэн, хараҕа көҕөрөн кэлэн ийэтиттэн үгүстүк мөҕүллэр буолбута. Арай аҕа киһи кыһаммата, уолун эчэйиилэрин көннөрү көрөрө уонна аахайбата, иһигэр өссө астынар да быһыылааҕа. Сайсаардар кэлин Сашаҕа үгүс оҕоҕо суох хаачыстыбалааҕын бэлиэтээбиттэрэ. Кини хоттордор даҕаны ытыы-ытыы син биир түһэ турара. Ол иһин сорох уолаттар охсуһартан аккаастаналлара.
Ньургун бэйэтэ эрдэ икки төгүл кыайбатах, куорат атын оройуонун уолун хотон кэбиһэн, бырааттыылар ол күн сок, шоколад бөҕө сиэн астыммыттара.
Хайдах этэй?
2019 сыл. Ливия. Бенгази куорат соҕуруу өттө. «Вагнер» ЧБХ саллааттара биир куораты ыла киирэн баран күүппэтэх харгыстарын көрүстүлэр. Кинилэри үһүс күннэрин «Байрактар» диэн ударнай дрон саһан сытар сирдэриттэн быгыалаппат. «Байрактар», халлааҥҥа көтө сылдьан, кырыктаах кыырт курдук сири кэтиир, уонтан тахса чаас хотой курдук дайа сылдьан тулатын барытын маныыр. Бу тэрил, саллааттар бөлөхтөспүттэрин көрдө да, противотанковай ракетатынан ытар, биитэр бомба да быраҕар кыахтаах саҥа сэрии сэбэ.
– Мужики, помяните мое слово, война переходит в совсем другую фазу. Вот увидите, совсем скоро мы будем скучать по стрелковому бою, – диэн дьиэ иһигэр саһан сытааччы уолаттартан хайалара эрэ кэлэр кэми өтө көрбүттүү саҥа таһаарар.
АН, итини истэн, сэриигэ хайдах кэлбитин санаан барар. Кини билигин манна кэлбит төрдө-төбөтө оҕо сааһыттан саҕаламмытын өйдүүр. Уонун да туола илигиттэн биир кэм пластилинынан саллааттары оҥороро уонна күнү-күннүктээн ол оҥоһуктарын сэриилэһиннэрэн тахсара. Тэлэбиисэргэ көрөр киинэлэрэ эмиэ барыта сэриини кытары сыһыаннаах буолаллара. Оччолорго кини оҕотук санаатыгар сэриини төрүт атыннык өйдүүр эбит этэ. Ийэтинэн эһэтэ Александр Чусовской бииргэ төрөөбүтүнээн Михаиллыын Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара. Кинилэр Кенингсберг куораты ылыыга иккиэн тэҥҥэ түбэһэн сылдьыбыттарын туһунан сурах букатын кэлин биллибитэ. Үһүс бииргэ төрөөбүттэрэ Николай Чусовской Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа буолбута. АН кинилэри хайаларын даҕаны көрбөтөр да, кыратыттан сэрииһит буолар ыралааҕа.
2001 сыллаахха оскуолатын бүтэрэн баран үп-экономика институтугар үөрэххэ киирбитэ уонна төрдүс кууруска сылдьан академическай уоппуска ылан баран, салгыы үөрэҕэр төннүбэтэҕэ. Ити кэмҥэ соччото суох эйгэлээх дьону кытары куодарыһан, уол кыратык бутуллан-итиллэн ылбыттаах. Онтон быстах онно-манна үлэлээн баран Москваҕа көспүтэ. Аармыйаттан кэлбиттэр бары кэриэтэ дедовщина туһунан кэпсиир буоланнар, онно барар санаата суоҕа, бириэмэтин онно ыытыан баҕарбата. Оннук аармыйа кини олоҕун тумнубута. Москваҕа кэлиэҕиттэн биир кэм этин-хаанын эрчийэн дьарыктана сылдьыбыта, спорт күннээҕи олоҕор киирбитэ.
Дойду тэбэр сүрэҕэр «Огни Востока» диэн фирма иһинэн алмаас таас кырылыыр идэҕэ үөрэнэн, үлэтин онно саҕалаабыта. Бу тэрилтэни Израильтан салайаллара. Салалтата сыл баһыгар-атаҕар биирдэ эмэ кэлэн барара. Оҥоһуктарын Россия уонна аан дойду таһымыгар таһааран атыылыыллара. АН манна эмиэ уһаабатаҕа, салгыы Москва геммологияҕа университетыгар идэни үрдэтии кууруһугар үөрэммитэ уонна эмиэ кылгас кэмҥэ үлэлээн баран, бу эйгэ олус уустугун уонна кини ирдиир тэтимигэр сөп түбэспэтин өйдөөбүтэ. Биир күн сайабылыанньа суруйан баран үлэтиттэн тохтообута. Ити кэмҥэ киниэхэ «Дьокуускайтан Москва курдук улахан куоракка көһөн кэлбитим. Оттон аан дойду көхсө өссө киэҥ-куоҥ буоллаҕа. Ханна баҕарар тиийиэхпин сөп ээ» диэн санаалар киирэр буолан барбыттара. Бу сылдьан биир күн хайа эрэ хаһыакка «французскай легиоҥҥа ылабыт» диэн биллэриигэ түбэһэ түспүтэ. Оҕо сааһыгар Франция легионердарын тустарынан көрбүт киинэлэрэ өйүгэр тиллэн кэлбиттэрэ. АН легион туһунан матырыйаал хомуйан, байыаннай дьыаланы үөрэтэн барбыта. Хантараагынан сулууспаны сэҥээрэ сылдьан аны информацияттан сэрэхтээх буолуу уонна анаарыы (информационная безопасность и аналитика) хайысхатыгар үлэҕэ киирбитэ. Онно кини соруга тустаах дьону, тэрилтэлэри кытары хантараак түһэрсиилэри сиһилии үөрэтии, бэрэбиэркэлээһин этэ. Манна сабыылаах информациялары хостууллара. Үлэтин хаамыытынан Федеральнай куттал суох буолуутун сулууспата, Россия сүрүн чуҥнуур салалтата, Федеральнай харабыл сулууспата курдук улахан тэрилтэлэри кытары алтыһаллара. Ол быыһыгар саспыт, куота сылдьар дьону көрдүүллэрэ. Үлэлии да сылдьан, син биир легионер буолар санаата уҕараабатаҕа. Интернет ситимигэр араас форумнарга киирэн легиоҥҥа сулуспалаабыт дьону кытары билсэрэ, ол дьонтон үгүһү токкоолоһоро. Легиоҥҥа эн омуккуттан, хантан төрүттээхиттэн тутулуга суох ылаллара. Форумҥа кэпсэтээччилэр быыстарыгар киниттэн тоҕо, туох сыалтан онно бараары соруммутун ыйыталаһар, сыыһа быһаарыныы ылынаары гыммытын өйдөтөр да дьон бааллара. АН эдэригэр тэптэрэн, романтикаҕа угуттанан, ырааҕы-киэҥи толкуйдаабата, кинини байыаннай киһи буолуон баҕарар санаата угуйара. Кэмниэ-кэнэҕэс, кини легионер буолуон баҕарарын утарылаһар дьон тыллара тиийбитэ. АН толкуйга түспүтэ: «Чахчы даҕаны, туох быстах санаатыгар киирэммин мин онно баран эрэбин? Онно тиийэн, атын дойду туһугар тоҕо сулууспалыахтаахпыный? Онтон дойдубар ханнык, туох сирэйбинэн төннөбүн? Олохпор муҥура суох улахан сыыһабын оҥорон эрэр эбиппин ээ», – диэт, ити санаатын букатыннаахтык киэр кыйдаабыта. Онтон форумҥа билсибит сорох дьонунуун сирэй көрсөн, бары бииргэ дьарыктанан эҥин бараллар. Ол дьон быыстарыгар Чечнятааҕы байыаннай хампаанньалар кыттыылаахтара эҥин бааллара.
2008 сыл үүнэр. Бу дьыл Грузиятааҕы атааннаһыы кытыылаахтара, буорах сытынан аҥылыйа сылдьар ыччаттар кэлэн бараллар. АН ол дьон кэпсээннэрин биир да тылларын көтүппэккэ истэр, саҥа ылбыт билиитин барытын иҥэринэн иһэр. Уол эйгэтэ тосту-туора уларыйар, билсэр дьоно барыта уот сэриини эттэринэн-хааннарынан билбит дьон буолаллар.
АН информацияттан сэрэхтээх буолуу уонна анаарыы тэрилтэтигэр аҕыс сыл курдук үлэлээн, департамент салайаччытын солбуйааччытын дуоһунаһыгар олорон бэйэтин баҕатынан уурайбыта.
Кирсэ тардыллыбыт ох
2013 сыл. Украинаҕа айдааннаах майдан саҕаланар, былаас уларыйар. Эһиилги сылыгар Донбасс олохтоох былааһын сууллараллар. АН кулгааҕар саҥа былааска кэлбит дьон олохтоох дьону кыргалларын, ыччаты, оҕолору өлөрөллөрүн, саастаах өттө атаҕастанарын туһунан сурахтар кэлэллэр. Кини итини өйдөөбөт, хайдах биир дойдуга олорон оннук кэбилэнэллэр диэн ол дьон оҥорор быһыыларын ис-иһиттэн утарар. Онтон эмискэ киниэхэ «тыый, мин бу маннык дьайыыны утатарарга олоҕум тухары бэлэмнэммит эбиппин, онно баран тугу эрэ туһалыахпын сөп эбит» диэн өй киирэр. Ити кэмҥэ кини кэргэннээх, икки саастаах оҕолоох. Санаа-оноо бөҕөтүгэр түһэр, онтон биир күн этириэс барарга быһаарынар. Ойоҕо ыытымаары сордонон көрөр да, АН тиһэхтээхтик быһаарыммытын көрөн, эрин санаатын ылынарыгар тиийэр. АН 2014 сыл ахсынньытыгар, биир күн дьонун сыллаан-уураан, быраһаайдаһан баран Москва–Ростов поезка киирэн олорунан кэбиһэр.
АН маҥнай сэриигэ барарыгар маҕаһыынтан чэпчэки сыанаҕа камуфляж көстүүм ылбыта. Ону таһынан биирдэ уларыттар таҥастааҕа уонна докумуона эрэ. Айаннарын хайа эрэ кэрчигэр Юра диэн ыччаттыын билсибитэ. Аргыһа эмиэ баҕа өттүнэн Донбасска баран иһэрэ, Чечня иккис хампаанньатын кытыылааҕа этэ. Уолаттар бииргэ тутуһан сылдьыах буолан тылларын бэрсибиттэрэ.
Поезд Ростовка кэлэн тохтообута. Уолаттар салгыы автобуска олорон Украина кыраныыссатын диэки айаннаабыттара. Сотору кэминэн Луганскайга кэлбиттэрэ. АН манна кэлэн соһуйбута диэн куорат иһэ кубус-кураанах этэ. Хаама сылдьар киһи ахсааннааҕа, эгэ, тимир көлө кэлиэ дуо?! Итинник иччитэх куорат көрөргө олуона соҕус этэ.
Саллааттартан ыйдаран-кэйдэрэн, комендантскай полкаҕа кэлбиттэрэ. Бу кэмҥэ манна олохтоох дьону көмүскээри Россия куораттарыттан дьон бөҕө тоҕуоруһан эрэрэ. Эписиэрдэр саҥа кэлбиттэри сулуспалыыр чаастарыгар араартаабыттара. Уолаттар биир чааска сулууспалыахтарын баҕаралларын туһунан эппиттэригэр, туорайдаһа барбатахтара. Ол курдук кинилэр иккиэн Луганскай куорат таһыгар олохтоммут III мотострелковай батальон 2-с биригээдэтигэр түбэһэн, разведчик буолбуттара.
Чаастарыгар бигэргэммиттэрэ нөҥүө күнүгэр саллааттары үөрэтии саҕаламмыта.
Тохсунньуга сэриигэ киирэр дьону бэлэмнээбиттэрэ.
– Вот есть автомат и пулемет. Что возьмешь? – диэн АН-тан хамандыыра ыйыппыта.
– Давайте, пулемет возьму, – диэт, уол ыарахан тэрили көтөҕөн ылбыта. Кини бэйэтигэр, дьарыгар эрэнэрэ.
– Сумеешь? – хамандыыра хайдах эрэ эрэммэтэхтии ыйыппыта.
– Ну вот и посмотрим, – кэпсэтии итинэн бүппүтэ.
Бииргэ сэриилэһэр доҕотторо саха ыччатын улаханнык сөхпүттэрэ. Калашников бүлүмүөтүн ыллыҥ даҕаны кыайбаккын. Манна улахан күүс-сэниэ ирдэнэр. Уоттаах сэриигэ кыаҕын таһынан ылсаҥҥын таах былдьаныаххын сөп. Штурмҥа маннык бүлүмүөтү улахан, доруобай дьон сүгэллэр. Онтон АН оннук дьон ахсааннарыгар киирбэтэр даҕаны, айылҕата, дьарыга баар буолан, итэҕэстээх курдук санаммат. Бүлүмүөт аҥардас бэйэтин ыйааһына 9 киилэ. Коробыгар 7,62 калибрдаах 100 ботуруон киирэр. АН эбии сэттэ лиэнтэни сүгэр, ол эбэтэр барыта 800 ботуруоннаах сүүрэкэлиир, кыргыһыыга оннук киирэр. Уолу саҥа доҕотторо убаастаабыттара, элбэх күчүмэҕэй быһыыттан-майгыттан тыыннаах тахсалларыгар бүлүмүөттээх саха уолун үтүөтэ ахтыллара элбээбитэ.
АН атын сыаллаах-соруктаах да буоллар баҕатын курдук аан дойдуну кэрийэн баран, сэриитэ Бахмуту ылбыттарын кэннэ түмүктэммитэ. Ити кэм иһигэр кини туох кырыктаах кыргыһыыларын туораан тыыннаах тахсыбытын биһиги барытын билбэппит. Арай ону түөһүгэр толору анньынар уордьаннара уонна мэтээллэрэ эрэ кэрэһилииллэр.
Утум Захаров
Чолбон. – 2026. – №8
