Бу кэпсээн — санаа эрэ оонньуута. Баҕар олоххо баар чахчыларга майгынныыра буолуо — ол сөп түбэһии эрэ, соруйан оҥоруу буолбатах…
Кириһээн Кириһээнэбис утуйар уута ыһыллыбыта нэдиэлэ буолан эрэр. Сааһырбыт киһи үксэ да оннук моһуоктааҕа буолуо эрээри, Кириһээн, сүнньүнэн, үлэтэ табыллыбатыттан эрэйдэнэр. Сорох дьон кини үлэтин үлэнэн да аахпата буолуо, ол гынан баран оҕонньор, тус бэйэтэ, олоҕун анаабыт дьарыга буолан оннук сыанабылы ылыммат.
Мээнэ киһи ырыа суруйбата чахчы. Нуоталары билэргин ааһан, барытын наардаан, мелодияны чочуйан, ырыа тылын кытта дьүөрэлээн, дорҕоон дьон кулгааҕар киирэн баран, сүрэҕин-быарын ортотунан ааһарын ситиһэр диэн уустуктан уустук үлэ. Орто дойдуга сэттэ эрэ нуота баар диэн буолар, ол гынан баран ити сэттэ нуотаны намтатар, үрдэтэр ньыма туттуллар, үөһээ биитэр аллараа тональность диэҥҥэ көһөрүөххэ сөп, ону таһынан биир нуотаны тыаһын уһатан дуу, кылгатан дуу, ол-бу рулаада оҥорон киэргэтиэххэ сөп. Аны ырыаны ханнык ырыаһыт, хайдах куоластаах, таҥастаах-саптаах, дьүһүннээх-сэбэрэлээх тахсан норуот иннигэр толороруттан эмиэ тутулуктаах. Дэлэҕэ, идэтийбит бэйиэттэр ырыа тылын сип- пит-хоппут айымньынан ылыммат буолуохтара дуо? Бары ситимэ сиппит эрэ буоллаҕына ырыа айымньы аатын ылар. Аныгы оҕолор тыас-уус, уот-күөс күүһүнэн бэйэлэрин саастыылаахтарын сүрэхтэрин аҕыйах кэмҥэ сүүйэллэр эрээри, ол барыта тыаһы кытта ааһар, сүтэр. Эбиитин ырыаларын тыла-өһө мөлтөҕө атахтыыр, дьон-сэргэ уоһугар иҥмэт буолан сүтэн иһэр.
Кириһээн Кириһээнэбис оҥостон олорон ырыаларын ахсаанын ааҕан-суоттаан көрбөтөҕө эрээри, син биэс сүүсчэкэ ырыа баара буолуо. Олортон уончатын күн бүгүнүгэр диэри саха дьоно уостарыттан түһэрбэккэ ыллыы сылдьалларын кырдьаҕас мелодист бэркэ диэн билэр, киэн туттар. Айар куттаах киһи онно сөп буолан олорон хаалбата чахчы. Кириһээн Кириһээнэбис айыахтаах айымньытын чыпчаалын өссө даҕаны ситэ илик киһинэн бэйэтин ааҕынар. Холобура бу суруйа сатыыр ырыата түүлүгэр киирэн моһуоктаабыта нэдиэлэ буолла. Түһээтэҕинэ наһаа үчүгэй муусуканы оонньуур, ырыатын ыллыыр, дууһалыын чэпчиир. Онтон уһуктан баран ол ырыатын өйдөөбөт. Баяныгар оонньоон көрөр даҕаны, түүлүгэр кэл- бит мелодията сатаан илэ тахсыбат. Бэл, кэргэнэ Изольда кытары эрэйдэннэ, бадаҕа…
Нэдиэлэ анараа өттүгэр Кириһээн Кириһээнэбис уһук сиргэ сытар биир түҥкэтэх дэриэбинэҕэ гастроллаан кэлбитэ. Урут үөрэппит оҕото төлөпүөннээн гастролга ыҥырбытыгар быһа гымматаҕа. Үөрэнээччитэ барар бөлөх кыттыылаахтарын ааттаталаабытыгар, син тыыппалаах оҕолор мустубуттарыттан үөрэн, кырдьаҕас артыыс өйүүргэ санаммыта. Тыа дьоно кинини ытыгылаан кэнсиэргэ кэлиэхтэрэ уонна кини салайан аҕалбыт оҕолорун сэҥээриэхтэрэ диэн бүк эрэллээх айаҥҥа туруммута.
Табыллан айаннаабыттара, доҕуһуоллара сатанан бэркэ гастроллаабыттара, ыллаабыттара, туойбуттара. Кулууп иһэ ыы-быччары көрөөччүнэн туолан ытыс тыаһа хойуута сүрдээх этэ. Артыыстарга онтон ордук наҕараада суох диэн буолар. Эбиитин кэнсиэртэн киирбит харчы айаннарын ороскуотун сабан ырыаһыттар көтүөхтэрин кынаттара эрэ суох курдук этэ.
Кэнсиэр бүппүтүн кэннэ, төттөрү айаннаары хомуна сырыттахтарына, Кириһээн Кириһээнэбиһи көрдөөн сыана кэннигэр орто сааһыгар чугаһаабыт биир киһи тиийэн кэлбитэ.
— Кириһээн Кириһээнэбис, мин Чооруоһап Микииттэ диэммин. Баҕар аҕабын билэриҥ эбитэ буолуо — былыр син биллэр мелодист этэ. Эмиэ Чооруоһап диэн, Куома.
-Ээ, билэн бөҕө буоллаҕа дии! Сүрдээх талааннаах киһи этэ. Соһуччу суох буолбута хомолтолоох.
-Оттон, оннук. Мин кини өлөрүгэр үстээх эрэ этим, ол иһин аҕабын киһи быһыытынан өй- дөөбөппүн даҕаны. Ол да буоллар, кэриэстээн, кини ырыаларын устубут виниловай пластинканы саҥа ньыманан компакт-диискэҕэ уһултардым уонна бу эйиэхэ бэлэх уунуохпун баҕарабын. Билигин былыргы проигрыватель диэн тэрил сүттэ, ол оннугар ханнык баҕарар саҥа цифровой техникаҕа истиэххин сөп.
-Ээ, барҕа махтал, доҕоор! Хата бу үчүгэй буолаарай!
-Уонна бу бэйэм ону-маны суруйар идэлээхпин. Ол кэпсээннэрбин эмиэ бэлэхтиибин.
-Сөөп, доҕоор! Айар утум салҕанара киһини үөрдэр эрэ буоллаҕа дии!
Кириһээн Кириһээнэбис онно илии тутуһан эдэр киһиэхэ махтаммыта, үөрбүтэ-көппүтэ буолбута. Ама, кини киһи Куоманы умнуо үһү дуо? Өйдөөн бөҕө буоллаҕа дии. Арай ол Чооруоһап бу дэриэбинэҕэ үөскээбитин умнубут эбит…
* * *
Партия обкомун пропаганда отделын хоһугар көтөн түһэн Кириһээн сэбиэдиссэй остуолун дибдийбитинэн барбыта:
-Эһиги хайдах буола олороҕут?! Чооруоһабы Ленинградка ыытан эрэр үһүгүт дии! Биир даҕаны нуотаны билбэт, бемоль да, диез да диэни араарбат киһини онно ыытаҥҥыт тугу ситиһээри гынаҕыт? Бу бүтүн саха омук култууратын сирэйэ буолар суолталаах тэрээһин дии! Ама биир даҕаны атын ырыа айааччыбыт суох үһү дуо, ол?
Сэбиэдиссэй, Бииктэр Дьөгүөрэбис, ачыкытын өрө анньыммыта:
-Бэйи, Кириһээн, тохтоо! Уоскуй! Эйиэхэ соторутааҕыта эрэ партия бириэмийэтин анаабыппыт, ол иһин бу сырыыга атын киһи өйөбүлү ылыахтаах буоллаҕа дии. Уонна үөһээттэн кэлбит дьаһалга норуот фольклорун тарҕатар айымньыылардаах киһи диэн этэ.
-Ол куолай да, хабарҕа ырыатын ыллыыр буолла даҕаны фольклор аатырдаҕай! Ити Чооруоһап хас ырыалааҕый? Сүүрбэни кыайар дуу, кыайбат дуу? Бэйэтиттэн ураты киһи ыллыырыгар наһаа уустук ырыалардаах, ама оннук ырыаны норуот иҥэриниэ үһү дуо? Сэбиэскэй Сойуус үрдүнэн биир баар-суох соҕотох грамзапись фирматыгар, ырыатын нуотатын атын киһиэхэ суруйтарар, нуота грамотата диэни билбэт киһини ыытан эрэҕит.
Анараа баар музыканнарга кини мелодиятын хайдах быһаарар, саха ырыата уратытын хайдах тириэрдэр? Кини ырыалара, мин билэрбинэн, оту- маһы туойуу, айылҕа көстүүтүн хоһуйуу. Партия туһунан ырыалардааҕын билэҕин дуо?
-Оттон, бу түгэҥҥэ анаан, ырыа суруйбут сурахтааҕа…
-Ким ол ырыаны истибитэй? Мин партия туһунан ырыам бүтүн норуокка биллэр, уостан түспэккэ ылланар!
-Чэ, Кириһээн уоскуй! Эн эдэргин, маннык түгэн өссө даҕаны эйиэхэ үүнүө буоллаҕа дии. Чооруоһап, сааһыран эрэр киһи, баран кэллин ээ. Табыллыбатаҕына бэйэтин ночоото. Табылыннаҕына ол пластинкатын өссө дьон төһө атыылаһара биллибэт…
-Итинник саарбаҕалыы-саарбаҕалыы ыыппатах киһи баар ини… Чэ, көрөн иһиэхпит! Мин даҕаны баар буолуом… — диэн баран Кириһээн ааны хайа быраҕан тахсан барбыта.
* * *
Куоракка төннөн иһэн Кириһээн Кириһээнэбис били бэлэхтэппит компакт-диискэтин истээри массыына суоппарыгар холботторбута. Арай, түөрт уонтан тахса сыл анараа өттүгэр орто дойдуттан күрэммитин мэлдьэспит курдук, Куома куолаһа бу баардыы массыына иһин толорон кэбиспитэ. Ырыатыгар хоһуйбут кэҕэтэ, тыыннаахтыы чоргуйан, кыһыҥҥы тыа быыһынан баран иһэр массыынаҕа тэҥҥэ олорсон айаннаабыта. Эрдэ күө-дьаа буолан, күлэн-салан кэпсэтэ испит эдэр оҕолор уоска бэрдэрэн, чуумпуран, хаһан даҕаны истибэтэх ырыаларын истэннэр, кулгаах иччитэ буола түспүттэрэ.
-Кириһээн Кириһээнэбис, бу ким ыллыырый? — диэн кэмниэ-кэнэҕэс ыйыппыттара.
-Бу, мин саҥа ырыаһыт буолан эрдэхпинэ, аатырбыт мелодист Куома Чооруоһап диэн. Биир даҕаны нуотаны билбэт, ханнык даҕаны инструмеҥҥа сатаан оонньообот, сүрэҕэ таайарынан ырыа суруйар киһи этэ. Айбыт ырыатын биир музыкант үөрэхтээх доҕоругар ыллаан иһитиннэрэн, нуотаҕа түһэртэрэрэ үһү, онтуката, сороҕор, олох атын мелодия буолан тахсан моһуоктуура үһү. Кини ырыаларын дьиҥ философиятын мин билигин саҥа өйдөөн эрэбин. Холобура, ити кэҕэ туһунан ырыата, мээнэ көтөр харамайы туойуу буолбатах эбит, олох салҕаныытын туһунан дии. Толорорго уустук соҕус ырыалардаах, уу сахалыы куолай- даах эрэ киһи толорорго холонуон сөп. Иһиттэххэ судургу курдук даҕаны, толорон көрөөрүҥ эрэ…
Биир бэйэм сааһыраммын, тыыным кылгаан, билигин кыайбатым буолуо. Бэл, бэйэм даҕаны ырыаларбын ыарырҕатабын, баянынан бэйэбэр сатаан доҕуһуоллаабат буолбуппун…
-Ол оччо былыргы ырыалары хайдах күн бүгүнүгэр диэри маннык ыраастык харайан аҕалбыттарый?
-Оччолорго Москубаттан түһээн түһэрбиттэр этэ: норуот ырыатын ыллыыр киһини «Мелодия» фирмаҕа ыытаҥҥыт уһултарыҥ диэн. Онно таба тайанан Куома виниловай пластинкаҕа уһуллубута. Суос-соҕотоҕун, хаһан даҕаны сылдьыбатах дойдутугар, Ленинградка тиийэн, тыа сахата нуучча баяниһыгар ырыатын тэтимин, тутулун быһааран уһуллубут. Бу иһиттэххэ доҕуһуола кытары сахалыы кылыһахтыыр курдук дии. Атын омук киһитин итинник умсугутары сатыахха наада. Түүннэри усталлара үһү, били, трамвай, метро сырыыта тохтообутун кэннэ, хос тыас-уус мэһэйдээбэтин диэн. Ол иһин дорҕоонноро ыраас. Куома ол Ленинградка ба- ран кэлээт уһаабатаҕа, пластинкатын илиитигэр туппута эрэ, суох эрэ…
-Оттон тоҕо бу ырыалара билигин иһиллибэттэрий?
-Араадьыйаҕа биирдэ эмэтэ биэрээччилэр ээ, эһиги, эдэр дьон, араадьыйа диэҥҥэ кыһаммаккыт оҕото сыттаҕа. Куома пластинкалара Саха сиригэр кэлээт даҕаны бүппүттэрэ эрээри, билигин ол виниловай пластинканы оонньотор тэрил мэлийдэ дии. Хата ити кыра уола, аҕатын ырыатын суолтатын өйдөөн, пластинканы оцифровкалаппыт.
Ити курдук, Куома ырыатынан доҕуһуоллатан, артыыстар куоракка кэлбиттэрэ. Кириһээн кэпсээнигэр аралдьыйан ол ырыалардаах бэлэҕин массыынаҕа умнан, хаалларан кэбиспит этэ. Арай Микииттэ биэрбит чараас кинигэтэ мал быыһыгар сыппытын Кириһээн бу аҕыйах хонуктааҕыта хостообута.
Баҕар ол табыллыбыт гастролтан үөрэн дуу, төннөн иһэн эдэр оҕолорго уруккуну-хойуккуну ахтан, өйүн-санаатын аймаан дуу, биитэр Куома ырыаларыттан тэптэрэн дуу — дьиэтигэр кэлбит түүнүгэр дьикти ырыаны түүлүгэр ыллаан Кириһээн уһукта биэрбитэ. Онтон ыла бу — утуйар уута айманан, аһыыр аһа да иҥмэт буолуор диэри сордонор да — ол түүл ырыата тахсыбат. Кириһээн мелодист быһыытынан аатырда ини, аатырбата ини, ырыа үтүмэнин суруйда ини, суруйбата ини…
Кириһээн баянын туора ууран баран Микииттэ кинигэтин ылан арыйан көрдө. Тыа дьоно барахсаттар ол-бу араас кыдьыктара элбэх буолааччы. Этэргэ дылы оту-маһы туойан, буолары-буолбаты, көрү-нары тиһэн баран «суруйааччыбын» дэнээччилэр. Кириһээн Кириһээнэбис олоҕун тухары оннук таһымнаах бэлэҕи элбэхтэ туппута. Ол эрээри, Микииттэ кинигэтин кэпсээннэрэ, сүрдээх судургу тылынан суруллубут да буоллаллар, ис хоһооно туох эрэ кистэлэҥ этиилээх, олоххо ураты көрүүлээх курдуктар эбит. Кириһээн улам ылларан, сатамматах айымньытын умнан туран, күнү быһа Микииттэ кинигэтин илиититтэн ыһыктыбакка аахта, ырыҥалаата. Киэһэлик, дьэ ааҕан бүтэн баран, кинигэни туора уурда…
«Куомыа, Куома! Дьэ кыайдыҥ ээ, эн миигин! Хаһан да бэйэ бэйэбитигэр утары турбатахпыт эрээри, бу санаатахха, мин олоҕум устата наар эйиигин кытта күрэстэһэн кэлбит эбиппин… Аат- суол мааныта, дьиэ-уот эгэлгэтэ буолан олордохпуна, ол тыыннаах киһи сиппэт сириттэн олохпун көрдөрдүөҥ… Былыргы кэм «муодатынан» нуучча кэргэннэнэммин кэннибэр туйах хатарааччым суох эбит… Оҕолорум нууччалар… Онно кими даҕаны буруйдаабаппын эрээри, мин оҕолорбор олоҕум сыралаах үлэтэ туох даҕаны суолтата суох, мээнэ кыдьык эрэ курдук көстөр. Миигин кытта мин дьоҕурум сүтэр, арай ырыаларым эрэ ыллана сы- рытталлар…»
Кириһээн Кириһээнэбис суруйан испит нуотатын лииһин илиитигэр ылла. Эмискэ, тугу эрэ өйдөөн кэлэн, харандааһын харбыалаһан халахайданна, булан, илиитигэр ылан баран, суруйбут нуотатыгар хас да сиргэ бекар бэлиэтин туруортаата. Сөхпүттүү ол бэлиэтин көрөн балайда олоро түстэ — ырыа суруйбутун тухары, кини бу бэлиэни хаһан даҕаны туттубакка кэлбитэ. Ол эрээри билигин ити бэлиэ нөҥүө, айар ырыатыгар ыраас нуотаны төнүннэрэн, били туттарбакка сордообут мелодиятын сүрүн дорҕоонун дьэ таба тайанна! Кириһээн илиитигэр баянын ылан нэдиэлэни быһа түһээбит ырыатын оонньоон түүҥҥү чуумпуну аймаата, түгэх хоско утуйа сытар кэргэнин уһугуннарда. Бу баар эбит кини олоҕун устата айбакка сылдьыбыт ыллыахтаах ырыата, айар үлэтин биир баар-суох соҕотох чыпчаала!
Ыраас дорҕооннордуун дьүөрэлэһэ саҥа айыллар ырыа тыллара, Кириһээн хоммут уоһун өһүлэн, куорат биир таас дьиэтин чуҥкуйбут хоһун сэргэх- ситэллэр, тула сатыылаабыт чуумпуга дьиэрэйэллэр…
[1]Бекар — муусука нуотатын суруйууга альтерация бэлиэтэ, ол эбэтэр, нуотаҕа инники суруллубут, дорҕоону үрдэтэргэ дуу, намтатарга дуу (диез, бемоль) модьуйар бэлиэни суох оҥорор, ыраас нуотаны мелодияҕа төнүннэрэр бэлиэ. Биир такт устата туттуллар.
07.01.2018 с.
Анатолий Слепцов
«Чолбон». – 2018. — 6
