Афанасий Кононович Алексеев, 1935 сыллаахха бэс ыйын 18 күнүгэр Уус Алдан оройуонун Түүлээх нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1957 cыллаахха Мүрү орто оскуолатын, 1965 cыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетын саха салаатын, 1973 сыллаахха Благовещенскайдааҕы пединститут историяҕа салаатын бүтэрбитэ. Тыыл уонна РФ үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, Россия Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, кыраайы үөрэтээччи, прозаик.
1995 cыллаахха «Ытык иэс», «Оскуолам ахтылҕана» диэн тэттик кээмэйдээх икки дьоҕус кинигэ өр сыллаах чинчийэр, суруйар дьарыгын «бастакы хараҥаччылара» буолан күн сирин көрбүттэрэ. Ити кэмтэн ыла кини нэһилиэгин историятыгар сыһыаннаах «Номоххо киирбит буойун» (2009 с.) «Айыы итэҕэлин туһунан» (2014 с.) кинигэлэрэ тахсыбыттара. Маны сэргэ улуус бары нэһилиэктэриттэн Аҕа дойду Улуу сэриитигэр өлбүт уонна эргиллэн кэлбит, 1995 cыллаахха өрөспүүбүлүкэ уонна оройуон өйдөбүнньүк кинигэлэригэр киирбэккэ хаалбыт буойуннар ааттарын ирдэһэн, хомуйан «Сырдык ааттара умнуллуо суохтаах» (2009 c.) диэн кинигэни бэчээттэппитэ. Ааптар «Сүрэх бааһа» (2000 c.), «Эргиллибэт эдэр сааска» (2008 с.), «Күн уоттаахтар» (2009 c.), «Айылҕа илгэлээх тыыныгар» (2014 c.) диэн сэһэннэрин, кэпсээннэрин хомуурунньуктарын сюжеттара эмиэ төрөөбүт-үөскээбит Түүлээҕиттэн силистэнэн айыллыбыттара.
Быйыл ааптар уон сэттэ сааһыттан саҕалаан муспут матырыйаалларыттан таҥыллыбыт «Түүлээх былыргыта» диэн кэрэхсэбиллээх кинигэтэ тахсыбыта. Манна түҥ былыргы үһүйээннэр, номохтор, таабырыннар, өс хоһоонноро, ыраахтааҕы саҕанааҕы олохтон архыып докумуоннарыгар олоҕурбут чахчылар, ойууннааһын, политсыылынайдар, сири оҥоруу туһунан ааҕааччы киэҥ араҥатыгар анаммыт суруйуулар түмүллүбүттэрэ. Онно киирбит номохтортон быһа тардан билиһиннэрэбит.
Афанасий Алексеев
Баһылай баай булчуттара
Баһылай Баай булчуттара – аһара киэҥ ыырдаах, бөрө сырыыта сырыылаах дьон. Баай булчуттарын эттээх аттарынан, саанан, саа сэбинэн, булт тэриллэринэн, аһыыр астарынан хааччыйар. Ол оннугар бултаабыттарын бэйэтигэр ылар. Баай Тыҥкыр диэн булчута уурайбытын эрэ кэннэ, Төмтө бултаабыт булдун баайга биэрэригэр сороҕун бэйэтигэр хаалларар буолбут.
Булчуттара – Төмтө, Тыҥкыр уонна өрүү бэйэтигэр тутан бултатар сааһыран эрэр эбээн киһитэ эбиттэр.
Баай сүөһүлэрэ кыстыгы булбуттарын кэннэ, Миитэрэйэпкэ булчуттарын тыаҕа таһаартыыр. Кылааннаах түүлээх даҕаны түүтэ-өҥө ол кэмҥэ тупсан ситэр диэн. Төмтөлөөх Тыҥкыр миинэн тахсыбыт аттарын сиибиктэлээх сиргэ аһатаары тохтоон бултууллар. Эбээннэрэ кинилэртэн өссө ыраах, салгыы хайыһарынан үөһэ тааска тахсан бултуур. Сылбай буоллар эрэ, баай уһун кыһыны быһа бултаабыт бултарын тиэйтэрэн ылар.
Биирдэ Төмтө, Тыҥкыр уонна эбээн куолуларынан өрүс уҥуор тааска бултуу тахсыбыттар. Төмтө Тыҥкыры өйүнэн бүгүстүүр буолан, өрүү үүрэ сылдьара, атаҕастыыра үһү. «Соххор баара, көр, хотунуҥ сүөһүлэрэ кэлэн ааспыттар. Ыл, эккирэт. Хотуҥҥар киллэрэн биэр», – диир Төмтө Тыҥкыры элэктээн, тайахтар суоллара кэлэн ааспыттарын көрөн.
Ол иһэннэр, арҕахха киирбэтэх, таһырдьа кыстаабыт сүдү улахан эһэ ириэнэх суолугар түбэспиттэр. Тымтай түгэҕин уурталаабыт курдук суола тоҥуу хаарга нырылыйан, кинилэр иннилэригэр кэлэн ааспыт уонна сотору кырдал курдук отуулар көстүбүттэр. Эһэ оҥостуммут.
«Ити отуулар тураллар», – диэн Төмтө Тыҥкыры эмиэ элэктээбит.
Хонук сирдэригэр тиийэн, уокка арыы, саламаат кутан алҕаан хоммуттар.
Сарсыарда, халлаан сырдыы да илигинэ, Төмтө Тыҥкыры:
– Аттары тутан аҕалтаа, ыҥыырдаталаа, – диэн соруйар. Ыттардаахтар.
Аттарын үрдүгэр түһэн, эһэлэрин суолун көрбүт сирдэригэр барбыттар. Халлаан сырдыыта эһэлэрин суола баар сиригэр тиийбиттэр. Аты иҥэһэ тэбэринэн халыҥ хаары кэстэрэннэр, эһэлэрин суолун суоллаабыттар. Тиийбиттэрэ – сыһыы ортотугар ыттары кытары охсуһан, күөллүү аҕай сылдьар эбит. Ону көрөөт, тыаҕа тохтообуттар.
«Тыҥкыр, ыл, аттары баайталаа», – диэн Төмтө соруйбут. Бэйэтэ эбээнниин эһэни ытаары сыһыыга киирбиттэр. Тыҥкыр саата суох. Сүгэлээх эрэ. Аттарын тыаҕа баайталыы охсоот, кэннилэриттэн сүгэтин кыбыммытынан тута бу тиийэн кэлбит.
Сыба ыкса киирэннэр, Төмтө эһэҕэ: «Эһэккээ, ыраахтааҕы сэриитэ кэлэн турабыт. Бэттэх диэки хайыс эрэ», – диэбит.
Төмтө саҥатын истээт, тыатааҕылара ыттар үрдүгэр түһэн харса суох тоҕута тыыталларын билиммэккэ, киниэхэ үөмпүт. Эбээн ытаары гыммытыгар Төмтө: «Булт туһугар этиттэриилээх кэриэтэ буолар саам, ыл, сүүһүн ортотунан сүнньүөххүн түһэр эрэ», – диэт урут ытан бинтиэпкэ саатын сомуогун түһэрбитэ, эстибэтэх. Эстэриигэ түһэн хаалбыт.
– Эһэни ытта эрэ диэн хара кырыыстаах саата эстибэккэ, хара төҥүргэһи ыта сылдьабыт, – диэн үөгүлээт, Төмтө эһэ түстэр эрэ быраҕан биэрээри, Тыҥкыры бэйэтигэр тардан ылбыт.
– Бэйи, доҕор, – диэн баран, Тыҥкыр кини бу майгытын сөбүлээбэккэ, илиитин эһэ тардыбыт, күүһүнэн Төмтөнү тулуппата үһү.
Эһэлэрэ кинилэргэ сыылларын тохтоппотох. Сатыы киһи мас да устата барбат халыҥ хаарыгар түбэһэннэр, эһэлэрэ адьас субу сиэтэлиирэ буолбут. Күн-хаан былдьаһар алдьархайа суоһаабыт.
– Атаскаан, киһини ойоҕолообот куолута, – диэбит эбээн, Төмтө өрүсүһэн урут ыппытын сөбүлээбэккэ. – Бэттэх мин диэки көр эрэ, – диэн баран, эһэни соҕотохто ытан кэбиспит.
Эһэлэрин астаан бүтэрэллэрин саҕана, Төмтөлөөх Тыҥкыр:
– Эһэҥ тириитин бүтүннүү биһиэхэ кулу. Оҕонньор сөбүлүө суоҕа, – диэбиттэр эбээннэригэр.
Эбээннэрэ:
– Байанай ону сөбүлээбэт ээ, – диэн баран тириини ортотунан аҥаардаан кэбиспит.
Бултаан таастан киириилэригэр Төмтө эһэтин тириитин аҥаарын баайыгар урут аҕалан биэрбит.
– Балай аҕай миигиттэн аһаан сылдьан, кини өссө бүтүн тириини баран алдьата сылдьар. Бэйикэй, миэхэ киириэ суоҕа, – диэн Баһылай Баай эбээн булчутугар кыыһырар.
Эбээнэ бэйэтин өлүүтүн, тириитин аҥаарын илдьэ кэлбитигэр:
– Тыыннаах ыт, эн өссө бүтүн тириини аҥаардаан аҕалбыт буола-буолаҕын. Сирэйгин быһыта охсон биэриэм, – диэн тойоно уордайар.
– Эрдин, кырдьаҕас, эрдин. Байанай хоргутар ээ, – диэбит эбээнэ.
– Бу хара ыт өссө үрэн эрдэҕэ кыһыытын! Тириигин сүлүөм, – дии-дии тойон кыыһыран маһынан кырбаары сутуруо оһоҕун сэттэтэ эргитэр.
1918 с.т. Бочкарева Марфа Степановна тылыттан1986 c. суруллубута
«Чолбон». — 2020. — олунньу ый
