Быйыл саас мин Аллара Халыматааҕы били аатырар «Күөх тумуска» сырыттым. Бу сир билигин муора улахан порта буолбут. Манна, Илин Сибиир муоратыгар дохсун сүүрүгүн суккуйар Халыма өрүс дьиикэй биэрэгэр, номнуо биэстии мэндиэмэннээх таас дьиэлэр дьэндэспиттэр.
– Оок-сиэ, санаан көрдөххө, биһиги олохпут барахсан үүнэн истэҕэ түргэнин, дохсунун.
– Диэмэ даҕаны! Урут бу «Күөх тумус» сиһигэр биһиги эһэбит икки инитинээн олохсуйан олорбуттара үһү. Саҥардыыҥҥа диэри бу кытылга туох да суоҕа. Арай биһиги сааһыыр ярангабыт эрэ баара. – Аргыһым табаҕын уматтар. Онно көрдөхпүнэ, киһим, дьыр курдук көнө уҥуохтаах, кыаһаан сирэйдээх, кугастыҥы баттахтаах эбит. Оттон мунна өссө сүһүөхтээхтиҥи соҕус.
«Чыыстай чукча буолбатах. Эмиэ ханнык эрэ омук эбиискэлээх, сиэнчэр быһыылаах» диэн саныы иһэн, киһим аата Ымырыкаан уола диэнин өйдүү биэрдим.
– Бэйэ эрэ, доҕоор, эн аҕаҥ аата Ымырыкаан этэ дуу?
– Эчи ким билэр. Аҕам эбитэ дуу, алдьатыахсытым эбитэ дуу. Киһини билэр буолуохпуттан Ымырыкаан уола дииллэрин истэбин. Билигин оҕолорбун, сиэннэрбин барыбытын холбоон «Ымырыкааннар» диэн ааттыыллар. – Киһим хаамыытын бытаардар. Табаҕын буруотун күүскэ эҕирийбэхтиир уонна хамсатын күлүн тэбиир…
— Иһиттэххэ, дьулаан киһи эбит быһыылаах…
– Тыый, хайдах инньэ диигин, ханныгын да иһин аҕаҥ буоллаҕа дии, төрөппүтүн…
– Ол да буоллар.
– Кини туһунан миэхэ кыратык эмэ кэпсии түһүөҥ буолаарай? – Мин дьиэҕэ киирэн иһэн бэркэ сэрэнэн көрдөһөбүн. Ыалым ньир бааччы олорор дьон буолла. Хас да хостоох, киэҥ, охсуу дьиэ. Улахан уола, сырса сылдьар оҕолордоох, совхоз чулуу булчута, улахан кыыһа орто үөрэхтээх, быйыл кэргэннэммит. Кыра уоллаах кыыһа үөрэнэллэр эбит. Бары бииргэ олороллор. Кини бэйэтэ түөрт уон алта саастаах да эдэр көрүҥнээх.
– Бу дьиэҕэ «ымырыкааннар», бүүс-бүтүннүү мустан олоробут, – киһим илиитинэн киэҥник далайан көрдөрөр. Биһиги иккиэн утарыта олорон чэйдиибит. Үүттээх барбыт чэйи иккиэн да таптыыр дьон буолан биэрдибит. Дьиэ киэҥ буолан, биһигини ким да мэһэйдээбэт. Хаһан эмэ кыра оҕолор сырсан кэлэн эһэлэрин ньилбэгэр тиэлийбэхтээт, миигин атыҥырыы көрөн, төттөрү ыстаналлар.
– Дьэ ити кэпсээ диигин. Мин эһэм эрэ сэһэниттэн төрөөбүт аҕалаахпын уонна ийэлээхпин истэрим…
Эһэм кэпсээнинэн бу «Күөх тумуска» үс бырааттыы Варягиннар олорбуппут. Саастарынан аҕалара мин этим. Бары да хорсун булчут дьон этибит. Кыһынын кырсаны кыдыйарбыт. Сайынын балыгы бултуурбут. Ол бултаабыт түүлээхпитин сороҕор Дьокуускай атыыһыттара кэлэн хомуйаллара. Үксүн ымырыкааннар кэлэн ылаллара. Хайа да өттүттэн харыстабыл суоҕа, буор босхо саралыыллара. Чэй, табах, таҥас, булт тэрилин сыыһын быраҕан биэрэллэрэ.
Ол олордохпутуна, революция буолбут, советскай былаас олохтоммут үһү. Онтон эмиэ сэрии, айдаан… Ол саҕана ымырыкааннар күннээбиттэрэ, туох да мэһэйэ суох көҥүл соролоон сиэбиттэрэ. Онтон советскай былаас кыайбыт, ымырыкааннары үүрэллэр үһү диэн буолан иһэн, аны чааһынай эргиэн көҥүллэммит диэн буолбута. Ымырыкааннар эмиэ күөрэс гына түспүттэрэ.
Дьэ ол саҕана биһигини ымырыкаан булбута. Кини үрдүк, көнө уҥуохтаах, кыһыл хааннаах, сулардыы үүммүт кугастыҥы бытыктаах, чолбоодуччу көрбүт уоттаах харахтаах эдэр киһи этэ. Кини Русскай Устьенан, Халыма умнаһынан кэрийэн элбэх кырсаны хомуйан ааһара. Дойдутугар улахан баай аҕалаахпын диирэ. Кини иккис сылыгар сахалыы үчүгэйдик кэпсэтэр буолбута. Киэҥ үчүгэй диэн мин ярангабар түһэрэ. Манньатын баар кэмигэр табах тартарара уонна аптаах аһынан – арыгынан күндүлүүрэ да, ээ, дэҥ эмэ иһэрдэрэ.
Ээ, мин эрэйдээх тугу билиэм-көрүөм баарай, куруук булт, үлэ-хамнас бүк баттыы сылдьар киһитэ. Оҕом Аттане номнуо уон аҕыһыгар баран, ситэн-хотон хаалбыта. Көр ийэтэ өлөрүгэр биэстээх эрэ хаалбыта. Иккиэйэҕин муҥнаһан ыал аатын сүгэн олорбуппут. Булка бииргэ сылдьарбыт. Тымныыга бииргэ тоҥорбут, куйааска бииргэ буһарбыт. Ол сылдьан оҕом уонуттан тахсаат саанан бэккэ ытар буолбута. Чугастааҕы булт тэриллэрин барытын бэйэтэ сылдьан көрөр буолан абыраабыта.
– Ок-сиэ, оҕом эрэйдээх ыллыы-ыллыы туундараҕа уучаҕынан көтүтэн тэлээрдэн иһэрэ бу баарга дылы, – диэн эһэм ытаан барара. Онтон эмиэ, мин диэки тонолуппакка одуулаан олорбохтуу түһээт, кэпсээнин салгыыра.
Оокком сыыһа тоҕо эрэ сылдьан иһэн санааргыыр, ытамньыйар буолара. Мин ону тэһийбэккэ гынара дуу диирим. Урут хаалсыбакка бултаһа барсар бэйэтэ соччо сайыспат, хата сороҕор хаала сатыыра. Суунара-тараанара, баттаҕын оҥосторо, туох эрэ үчүгэй сыттааҕынан сотторо. Мин билбэт үчүгэй таҥастарбын таҥнара, тиктэрэ-оҥосторо. Ол тухары мин тугу да сэрэйээхтээбэт этим. Бу буолуох быатыгар ини. Ол саас ыаллыы улуустартан икки бэртээхэй хорсун уолаттар ыйыттара сырыппыттарын аккаастаабыта. Оҕобун күһэйиэм дуо диэн мин бэйэм да тыл көтөхпөтөҕүм. Ол онон хаалбыта.
Саас эрдэ кэлбитэ. Чукуотка туундарата, Халыма төрдө сотору уунан килэс гына түспµттэрэ. Били урукку ыалдьыт ымырыкааммыт уонча көлөлөөх ууга быстара сыһан Русскай Устьеттан кэлбитэ.
– Дьэ, кырдьаҕаас, мин эһиэхэ сайылыыбын, – диэн буолта. – Аны ханна да барар кыах суох. – Оччо атыыһыт дьукаахтаһарын аккаастыыр кэлиэ дуо? Үөрүүнү кытта өрө көтө түһүү буоллаҕа дии. Дьэ ол курдук ымырыкаан сааһаан хаалар. Мин ярангам таһыгар үрүҥ балааккатын туруоран биэрэбин. Ымырыкаан биһиги ярангабытыгар киирэн аһыыра. Аттанены аһы астыырга үөрэтэрэ. Олус минньигэс астары астыыллара. Оҕобун сотору омук тылыгар үөрэппитэ. Уһун киэһэлэри быһа олорон лахсыһаллара. «Аттане сотору үөрэнииһи» дии-дии ымырыкаан үөрэр-көтөр буолбута.
Оҕом Аттане барахсан онно тупсубутун эриэхсит. Наар торҕо таҥаһы таҥнара. Араас үчүгэй былааттары баанара. Кыыл тириитэ таҥаһы таҥнарын ымырыкаан сөбүлээбэт быһыылааҕа. Онтон саас көтөр кэлиитэ, от-мас көҕөрүүтэ иккиэн бииргэ сылдьан сааланар идэлэммиттэрэ.
Мин тоҕо эрэ ытырыктатан барбытым. Сиппит кыыс оҕолуун ити ымырыкаан мээнэҕэ куодарыспата чахчы. Хайа уонна мааны таҥаһын-сабын тоҕо мээнэ таҥыннарыай эҥин диэн санаалар эрийэр-мускуйар буолтара. Ол иһин оҕобун кытта кэпсэтээри, баҕар, сэрэтиэм да диэн санаан, түгэн көрдүүбµн. Онтукам баара төрүт табыллыбат. Сороҕор оҕом Аттане солото суох буолар, киирэр-тахсар. Оттон үксүгэр, сэрэйбит курдук, Ымырыкаан кыыс аттыттан арахпат. Бу буолар быатыгар оҕобор Аттанеҕа биир да тылы сэрэппэккэ хаалбытым.
Сайын биир киэһэ дьуукула эллии олордохпуна, Ымырыкаан Аттанены илиититтэн сиэтэн миэхэ чуо хааман кэлбиттэрэ.
– Аҕабыт оҕонньор, биґиги холбоһон ыал буолаары эн сөбүлэҥҥин көрдөһөбүт, – диэт Ымырыкаан мин иннибэр тобуктаан кэбистэ. Онтон, турбахтаан баран, оҕом эмиэ тобуктаата. Оо, онно тугу саҥарбытым буолла. Бука, сөбүлэстим ини. Ытыы түһэн баран оҕобун кууһа түспүппүн өйдүүбүн.
Биһиги чэпчэки муҥнаахтар, түҥкэтэх муннук олохтоохторо, арыгыны көрдөхпүтүнэ иирэр идэлээхпит. Дэлэҕэ да «төрөөбүт аспыт» диэхпит дуо. Икки бырааттарым кэргэттэриниин кэлэн, уруу тэрийэн хас да күн итириктээбиппит. Оттон мин хас күн өйө-төйө суох барбыппын айбыт бэйэтэ билэр. Ымырыкаан арыгытын харыстаабатах быһыылааҕа.
Дьэ «Күөх тумус» олохтоохторо, Варягиннар байдыбыт, уолбат ойбонноннубут, чөҥөрө чүөмпэлэннибит дэспиппит.
Ол сайын үчүгэйдик сайылаабыппыт. Оҕом Аттане олус тупсубута, төлөһүйбүтэ. Чугас эргин киниэхэ тэҥнии холуур дьахтара суох этэ. Сайыны быһа кэргэнинээн бултууллара. Уучаҕынан сылдьан кыыл табалыыллара. Бултарын үксүн Аттане өлөрөрө. Ымырыкаан ытарбынан мөлтөхпүн диирэ. Хата, кини ууттан араас албаһынан Аттане өлөрбүт көтөрүн ылар буолара. Дьэ бултаан-алтаан, үөрэн-көтөн кэлэллэрэ үчүгэйэ бэркэ дылыта.
Оттон мин үксүн дьиэбэр соҕотоҕун олорорум. Оҕонньор эн сынньан дэһэллэрэ. Илимнэрин да үксүгэр бэйэлэрэ көрөллөрө. Көр ол Ымырыкаан булка улахан дьоҕурдаах адьарай быһыылааҕа.
Миигин араас санаа баттыыра, күҥҥэ көрбүт соҕотохпун Ымырыкаан ыраах дойдуга илдьэн муннаран да кэбиһиэ эбэтэр олоҕун алдьатан баран, күрээн да хаалыан сөптөөҕө. Кини бэйэлээх бу дьиикэй туундара кыысчаанын үйэм тухары кэргэн гыныам диэбитэ буолуо дуо? Оо, ким билэр. Ити урдустары киһи сыгынньах илиитинэн туппат дьоно. Туох санаалаахтарын ким билиэй. Оттон бэйэлэрин көрдөрбүн эрэ, ол санаам уостан, сүтэн хаалара. Онуоха эбии оҕом сайын устата Ымырыкаан тылын өйдүүр, кэпсэтэр буолбута. Ымырыкаан Аттанены кытта наар бэйэтин тылынан кэпсэтэрэ. Өссө тугу эрэ суруттарара, быһаарара, туох эрэ кинигэни аахтарара. Кырдьык кыһаллар-мүһэллэр курдуга.
Сааскытын курдук күһүн эмиэ эрдэ кэлбитэ. Сотору тымныйбыта. Оҕом Аттане мин ярангабар олороору гыммытын сөбүлээбэтэҕэ. Онтон сылтаан кыратык боруоктаһа сылдьыбыт быһыылаахтара. Оҕом кистээн ытыырын-соҥуурун көхсүм сэрэйэрэ.
Кыһыныгар чугастааҕы паастары, капкааннары туспа өлүүлээн көрбүттэрэ. Син мээнэ бултаммыттара.
Күн күөрэйээтин кытта хотуттан ымырыкааннар кэлитэлээбиттэрэ. Биһиги киһибитигэр аҕатыттан сурук, харчы, табаар кэлбитэ. Кини эмиэ эргинэр булчуттарын кэрийэ барбыта. Саас паас охсуута эргиллэн кэлбитэ. Элбэх кырсаны тиэммит этэ. «Икки дьыллаах кырсам элбээтэ, дьэ аҕам оҕонньору ама үөрдээ-көтүтээ инибин» диэбитэ. Кырдьык да сөҕүмэр кырса быһыылааҕа.
Ымырыкаан икки-үс хонукка тэринээт дойдулуура тирээн кэлбитэ. Оҕом Аттане ыарахан этэ. Иһэ биллэн эрэрэ. Кини кэргэнэ өр буола барарыттан санааргыыр быһыылааҕа. Ол аайы Ымырыкаан ордук бэрт буолан илэ-сала көтөрө. Сарсын барыахтаах киэһэтигэр, мин ярангабар кырса сүлэ олордохпуна, Ымырыкаан соҕотоҕун киирэн кэлбитэ.
– Оҕонньоор, тохтуу түс. Мин кэпсэтэ киирдим, – кини аргыый аттыбар олорбута. Сирэйэ-хараҕа чаҕылыҥнас уоттаммыт курдуга да, соччо аахайбатаҕым.
– Иһэр чэйгитин, тардар табаххытын, таҥнар таҥаскытын Аттанеҕа хааллардым. Эһиил кэлиэхпэр диэри тиийэр ини.
– Чэ, үчүгэй, биһиэхэ онтон ордук туох нааданый. Кыра эмэ бурдук хаалта буоллар бэрт буолуо этэ.
– Суох, оҕонньоор, ситэ эппэтэхпин, бурдук, туус эмиэ хаалла.
– Чэ, бэрт сөп. Дойдулаах киһи айаннаатаҕын дии. Үчүгэйдик сылдьан кэл. Оҕом эрэ этэҥҥэ буоллар, биһиги олоруохпут.
– Аттане этэҥҥэ буолаа ини. Бу, дьахтар төрөөтүн кытта аһаныллыахтаах аһы хаһаана сылдьыбыппын эйиэхэ хаалларабын. Аттане маны истэҕинэ күүһүгэр – күүс, уоҕугар – уох эбиллэн түргэнник чэбдигириэ, үтүөрүө. Бука, оҕолоноотун кытта биир куруусканы толору кутан иһэрдээр. Итиэннэ бэйэҥ эмиэ толору куттан иһээр. Онуоха диэки кимиэхэ да көрдөрүмэ, кистээн кэбис. Аттане да көрөрө сатаммат, – Ымырыкаан лис курдук ыар, суруктаах бытыыкканы миэхэ бобуччу туттаран кэбиспитэ. Аньыыбын тугу кистиэмий? Мин онно уҥуоҕум босхо барыар диэри үөрбүтүм. Бачча кыһаллар-мүһэллэр, эмп-томп хаалларар киһини туох диэн күтүрүү саныаххыный.
Ымырыкааммыт уонча сыарҕа табаны көтөллөнөн, кырсаны өрөһөлүү тиэнэн сарсыныгар айаннаабыта. Оҕобунаан ярангабыт таһыгар туран харахпытыттан сүтүөр диэри көрөн хаалбыппыт. Аттане барахсан, ытаан хараҕын уута иэдэһинэн саккырыы-саккырыы, кинилэр тылларынан тугу эрэ хаһыытыыра. Онно Ымырыкаан эмиэ хардарара.
«Күтүөппµт былырыыҥҥы сыбаайбаҕа иһэппит арыгытын иһин оччо кырсабытын ылла, бачча кырсабытын ылла» диэн дьон, ол иһигэр мин бырааттарым, айдааран барбыттара. Ону истэн Аттане сымыйарҕаан убайдарын уонна кинилэр кэргэттэрин кытта этиһэн ылсан кэбиспитэ. Оттон мин бырааттарбын хайаан итэҕэйбэт буолуомуй? Көннөрү кэлэйэ санаабытым. Атыыһыттар хайаан да иҥсэлээх буолуохтаахтар, диэн өйдүүр быһыылааҕым.
Ол сайын оҕобунаан Аттанелыын син хоп курдук үчүгэйдик сайылаабыппыт. Оҕом, булка-алка да сылдьыбатар, дьиэтин үлэтин тулуппат этэ. Киэһэ хойукка диэри киһитин хаартыскатын оронун үрдүгэр ыйанан турарын көрө-көрө, тугу эрэ саҥарара, ботугуруура уонна сүр эйэҕэстик мичээрдиирэ. Оҕом барахсан ахтар, муҥнанар быһыылааҕа. Хайыай, эдэр дьон буолумуна.
Сайыммыт түргэн үлүгэрдик көтөн ааспыта. Күһүн буолан паас туруута тиийэн кэлбитэ. Аттане сотору олоруохтаах, онон пааспын туруора барартан туттунан олорбутум.
Биир киэһэ оҕом дьэ ыалдьыбыта. Саҥастарын ыыыран киллэрбитим. Кинилэр көмөлөрүнэн оҕом киэһэ сөпкө эрдэ быыһаммыта. Уолламмыппыт. Онон мин үөрэн даллайа түспүтүм.
Күтүөтүм Ымырыкаан уурдарбыт эмэ өйбөр көтөн түспүтэ. Оҕом түргэнник үтүөрүө, чэбдигириэ диэн санаа төбөбүн эргиппитэ. Бөҕүм аннын хасыһан ыар бытыыккалаах эмпин хостоон таһаараммын бүөтүн аһан, биир куруускаҕа кутан кыллыгыраппытым. Дьиэбит иһигэр ким да суоҕа. Онон күтүөт эппитин курдук, кистээн эмтэниэхтээх этибит.
– Френк, – диэн оҕом саҥа аллайбыта. Киһим уурдарбыт эмин кэпсээбиппэр: – уол буоллаҕына олус үөрүөх буолбута, – диэт, куруускалаах эмин ылан биир тыынынан тиһиргэччи ыймахтаан кэбиспитэ. Онтон мин, тутуу былдьаһан, икки куруусканы утуу-субуу түһэрбитим уонна ороммор тиийэн олорбутум. Төбөм эргийтэлээн, сир-дойду иҥнэҥнээн эрэргэ дылыта. Онтон ордук тугу да өйдөөбөппүн. Түүн дуу, сарсыарда эбитэ дуу оҕом хаһыытыыр, ытыыр курдук да, мин харахпын да аһар сэниэм суоҕа.
Сарсыҥҥытыгар күһүөрү бырааттарым кэргэттэрэ киирэн киэҥ аймалҕаны таппыттарыгар уһуктан олоро түспүтүм. Кутталбыттан итиригим сонно ааспыта. БайааттаІнаан туран оҕобор тиийэн тутан көрбүтүм, Аттанем барахсан хайыы-үйэ тоҥон хаалбыт этэ. Баттаҕын ыһан, сымыһаҕын быһа ытырбыттыы туттан, тэтэгэркээн бэйэлээх иэдэстэрэ, кумааҕы курдук, кубарыйан сытаахтыыра. Часкыйа түһээт, оҕобун кууһа түспүтүм. Төһө өр сыппыппын, ытаабыппын билбэппин. Арай кийииттэрим, икки окумалбыттан ылан, өйөөн туруорбуттарыгар өйдөммүтүм. Онно көрдөхпүнэ, оҕом төбөтүгэр ытаан сэниэтэ быстыбыт кып-кыһыл киһитэ, чыычаах оҕотун курдук, айаҕын аппахтыы сытара.
Оо, онно сүрэҕим ыалдьыбытын эриэхсит. Сонно тахсан, кытарах табаны тутан ыан киллэрэн иһэрдэн сэниэ киллэрбиппит. Дьэ онтон ыла аны эн биһиги иккиэйэҕин хаалбыппыт.
Дьэ, тукаам, мин сүрэҕим чопчутун, эн ийэҕин Аттанены, ол Ымырыкаан субу мин тус бэйэм илиибинэн өлөртөрөн турардаах.
– Дьэ ити курдук. Мин Ымырыкаан уола буолбут төрүөтүм. Ийэм Аттане эрэйдээх, уон тоҕус сааһыгар, хайдах умсубутун эһэм оҕонньор ити сэһэниттэн эрэ билэбин, – киһим арбы-сарбы буолбут көрүҥнэммитэ.
– Ок-сиэ, абалаах да дууһа эбит. Саатар кини өлөрбөккө көннөрү баран хаалыаҕын, – диэн кэпсээн былаһын тухары баттаппыт ыар санаабын төлө ыһыктабын.
– Күтүрү ким билиэй. Мин ийэм Аттане олус кырасыабай уонна өйдөөх-сайаҕас кыысчаан эбитэ үһү. Онон Ымырыкаан таптыыр буолан мин кэннибэр кимиэхэ да тиксибэтин диэтэҕэ дииллэр сорохтор.
– Бу кыысчааны эбэтин курдук дииллэр билэр дьон. Ол иһин оҕобун эбэтин аатынан Аттане диэбитим, – ып-ыраас, чоҕолуччу көрбүт сэттэлээх кыыс сүүрэн тоһугураан кэлбитин тутан ылан төбөтүттэн сыллыы-сыллыы саҥарбыта.
Ол суорума суолламмыт кырасыабай Аттане иккистээн төрөөбүтэ, илэ бэйэтэ көстүбүтэ буолаарай диирдии, үчүгэйкээн кыысчааны одуулаһабын. Аттане кырдьык, иккистээн төрөөбүт курдуга.
Иван Бочкарев
Чолбон. – 1968. – №4
