Миичээн арылыччы көрбүт харахтаах, долгуннурар хара баттахтаах, сырдык хааннаах, толору эттээх-синнээх уол. Кини быйыл уон сэттэтин ааста, онон эр киһи киэбэ киэптэннэ: илиитигэр күүстэннэ, атаҕынан да саастыылаахтарыттан хаалсыбат буолла, өссө сорохтортон ордук да диэххэ сөп.
Кини төрүт уус булчуттар сиэннэрэ. Эһэлэрин эһэлэриттэн, эбэлэрин эбэлэриттэн ыла кинилэр аймахтар курдук аакка киирбит булчуттар чугас эргининэн суохтар.
Миичээн эһэтэ кини уончалааҕар өлбүтэ. Онон уол эһэтин олус үчүгэйдик өйдүүр. «Оҕо адьас кыратыттан ыла барыны билэ үөрэниэхтээх, оччоҕо эрэ кини төрөөбүт төрүт айылҕатын – аар тайҕатын, аарыма таас хайаларын таптыахтаах, — диирэ кини. — Оннук киһи хойут өлөн-охтон биэриэ суохтаах».
Оҕонньор Миичээни алта саастааҕыттан, чугас эргин батыһыннара сылдьан, чааркааны, сохсону иитэргэ үөрэппитэ. Уол алталаааҕар бэйэтэ ииппит сохсотуттан биир бэртээхэй атыыр кырынааһы дьиэтигэр аҕалбыта. Оо, онно эһэтэ олус да үөрдэ этэ! «Оо, оҕом-сиэним барахсан, кэлин биһиги аймах туйахпытын хатарар булчут буолуоҥ!» — дии-дии Миичээни сүүһүттэн сүр сыдаастык сыллаан ылбыта. Уол ол маҥнайгы булдун дьиэтигэр аҕалбыт үөрүүлээх күнүн олох умнубат.
Билигин кини күүһүнэн-уоҕунан да, хаамарынан-сиимэринэн да ханнык да улахан киһиттэн хаалсыбат. Быһайын, онус кылааһы бүтэрээт, совхоһугар үлэлии хааларга быһаарыммыта. Икки сыл устата бултуур, үлэни, олоҕу билэ түһэр санаалаах.
Отделение управляющайа, Миичээн совхозка үлэлии хааларын туһунан истэн баран, үөрбүтэ, уолу ыҥыртаран ылан: «Булчуттарбыт кырдьан эрэллэр, оттон эдэр булчут аҕыйах. Онон эн, Миичээн — төрүт уус булчуттар сиэннэрэ, бултуурга үөрэн», — диэбитэ. Уол үөрүүнү кытары сөбүлэспитэ.
Сэтинньи ый үүммүтэ хас да хонно. Хара тыа уонна таас хайалар үрдүк арҕастара кылба маҥан хаарынан бүрүлүннүлэр. Маардар, көлүччэлэр дөйүөрэ тоҥнулар. Арай дохсун сүүрүктээх таас үрэхтэр эрэ, онон-манан, сиикэйдэрдээх сирдэринэн, кыһын обургу дьулаан дохсун тыыныгар өссө да бэриниэ суох курдук, сүүрдэн дьылыгырата сыталлар.
Хаар билигин чараас. Саҥа хаарга араас кыыллар, көтөрдөр суоллара ырылыччы көстөр. Билигин хаар — булчут киһи мындыр хараҕар бэйэтэ кэмэ биллибэт кэрэ кэпсээннээх кинигэ. Булчут, хаары көрдүн да, тыаҕа туох буола турарын, ханнык көтөр-сүүрэр баарын тута өйдүүр.
Миичээн абаҕатыныын — аатырбыт булчуттуун Ичээнэп оҕонньордуун тамалҕаннаах таас үрэхтэринэн, аарыма хайалар быыстарынан, сороҕор хамсаабат халыҥ систэринэн айаҥнаабыттара төрдүс күннэрэ буолла. Күнтэн күн аайы саҥаттан саҥа уучахтары миинэллэр. Оо, үчүгэй уучах барахсан киһини үнтү сахсыйбакка аргыый долгулдьуйа устан сиэлэн-хааман иһэрэ үчүгэй да буоллаҕа. Эйигин мас лабаатыгар да таарыйтарбат эбээт. Үтүө көлө буолаахтаатаҕа!
Күн киэһэрдэ. Халлаан боруора быһыытыйда. Ичээнэп оҕонньор уучаҕыттан түһэн, икки өттүгэр барыһан турар иинэҕэс мастаах сырыынньа хайалар диэки хантаарыҥнаата.
— Чэ, тукаам, саманна тохтуохха. Бу лабыкталаах даҕаны, оттук даҕаны мастаах, — дии-дии оҕонньор табатыттан ындыытын түһэрбитинэн барда. — Мантан иһэр уубут да чугас: ол холлорооҥҥо баар.
Кырдьаҕастаах эдэр булчуттар, табаларын ындыыларын түһэртээт, хаар күрдьэн, балааккаларын туруора оҕустулар. Балаакка иһигэр болбукта лабааларын тэлгэтэн кэбистилэр. Тимир оһохторун туруордулар. Оҕонньор балааккатын тула өттүн хаарынан хайыар диэри Миичээн хаппыт маһы охторон, сүгэнэн быһыта оҕуста.
Балаакка иһигэр тимир оһох тигинэччи оттулунна.
— Оһохпут барахсан сылааһы биэрдэ. Аны мин табаларбын дьаһайталыым, оттон эн, эдэр киһи, иһэр уута аҕал. — Оҕонньор, хамсатыгар табаах ууруна охсоот, таһырдьа таҕыста.
Миичээн, аҥар илиитигэр сүгэтин, аҥарыгар солуурун туппутунан, оҕонньор ыйбыт сирин диэки барда. Кини таас үрэх элгээнигэр тиийэн кэллэ. Сүгэнэн аҕыйахтык охсорун кытары муус тэстэн, уу быччас гынна. Уол, мууһу ойбоннуу тэһэн баран, солуурунан ууну толору сомсон ылла. Онтон өйдөөн көрбүтэ — элгээнтэн олох чугас үрэх сиип-синньигэс сиринэн сүүрдэн тыккырыы сытар эбит. Миичээн ону маһынан анньан көрдө. Олус чычаас.
Уол уутун баһан балааккатыгар таҕыста. Оҕонньор, хас да тоҥ кырбас эти уган баран, солуурчаҕын уокка уурда. Солуурчаҕы кытары алюминий чаанньык кэккэлэстэ. Хаппыт киил мас толору симиллибит оһоҕо сотору кыһыл сукуналыы кытарда. Балаакка иһэ бырылас буола түстэ.
— Билигин хаар чараас, улахан тымныы түһэ илик. Эрдэ, — диэн аргыый кэпсии олордо оҕонньор. — Онон билигин, ичигэс кэмҥэ, тииҥниэхпит, кырынааска сохсолуохпут. Быйыл эриэхэ хайа да сыллааҕар дэлэйдик үүммүт, онон тииҥ да дэлэй быһыылаах, хаарга суол-иис элбэх. Чэ, быһата, төһө бултуйарбыт бэйэбититтэн тутулуктаах.
Булчуттар эт сиэн, чэй иһэн баран, сытан эрэ киэһэ хойукка диэри барыны бары кэпсэттилэр. Оҕонньор былыргыны, бэйэтин эрэйдээх оҕо сааһын туһунан кэпсээн аһарбытын Миичээн бэркэ кэрэхсээн иһиттэ.
— Тукаам, былыр мин саастыыта дьадаҥы дьон оҕо саас үчүгэйин билбэтэхпит, — диир оҕонньор хамсатын аргыый сопппойо-соппойо. — Арай аччыктааһын, тоҥуу-хатыы эрэ диэни бэркэ өйдүүбүт. Оччолорго аанньа саа-сэп да суоҕа. Билиҥҥи тимир капкааны, тозовканы, булт карабинын түһээн да көрбөт этибит. Бурдук лэппиэскэтин уонна ынах арыытын дэҥҥэ сиирбит. Ону атыыһыттар аҕалаллара. Оччолорго бурдук, арыы кыһыл көмүс сыаната сыаналааҕа. Төһө эмэ эрэйдэнэн бултаабыт түүлээхпитин атыыһыттар, ол-бу албын-көлдьүн дьон босхо кэриэтэ ылаллара… Оо, онно тэҥниэҥ дуо билиҥҥи олоҕу! Эһиги дьоллоох үйэҕэ төрөөбүт дьоллоох дьоҥҥут ээ.
Миичээн алын өттө таба, үрүт өттө куобах тириититтэн аныгылыы, таҥаһынан сирийиллэн оҥоһуллубут утуйар мөһөөгүн иһигэр бэрт сылаастык сытан, болбукта сыттаах чэгиэн салгыны эҕирийэн ыла-ыла, оҕонньор кэпсээнин сөп-сөп сэҥээрэн биэрэр.
— Дьэ итигирдик, тукаам. Сарсыарда сөпкө туруохпут… — Ичээнэп оҕонньор, утуйар кэм буолбутун биллэрэн, улаҕаа хайыста.
Тимир оһох уота мөлтөөн барда. Балаакка иһигэр уу-чуумпу сабардаата. Балаакка бүтэй ый сырдыга туналыйан көһүннэ.
Булчуттар сарсыарда эрдэ турдулар. Мичээн чэйдээт, табаларын тутан киллэртээтэ.
Халлаан суһуктуйа сырдыыта булчутттар, биирдии уучаҕы миинэн, иккиэн икки аҥыы айаннаатылар. Уол — тииҥнии, оҕонньор — «хаар суругун ааҕа», көтөр-сүүрэр суолун-ииһин көрө.
Миичээн, тозовкатын сүгэн баран, уучаҕын миинэн иһэн, хаары одуулаһар.
Халлаан лаппа сырдыыр. Хаарга суол элбэх. Тииҥ, кырынаас суола сотору-сотору көстөр. Субу иннигэр аҕай куобах туран сүүрбүт, хайа быарынан туртас ыстаҥалаабыт. Эмискэ адьас уонча хаамыылаах сиртэн хаар анныттан куртуйахтар өрө ытыллан таҕыстылар. Кинилэр ырааппатылар: чугас мастар лабааларыгар олорунан кэбистилэр. Миичээн кинилэри тозовканан ытыалаан ылаары гынан баран туттунна: түүлээҕи бултаһа баран иһэн, атыҥҥа аралдьыйар, солуута суохха тыаһы таһаарар сатаммат. Көҥүл көтөрдөр сырыттыннар, кинилэри кэлин да бултаһыахха сөп.
Куртуйахтар, моонньуларын хоноччу туттан, эдэр булчуту муодарҕаабыттыы одуулаһа хааллылар.
Миичээн, биир кэм хаары одуулаһа иһэн, тииҥ суола элбээбитин бэлиэтии көрдө. Эмискэ адьас чугас тиит хатырыга хачыгыраата, мас төрдүгэр хатырык кыырпахтара саккыраатылар. Ити түгэҥҥэ уол мас орто мутугар тииҥ кутуругун хороччу туттан олорорун көрө биэрдэ. Миичээн, табатын тохтотоот, санныттан тозовкатын эһэ охсон ылла. Кини, тииҥи сүр түргэнник төбөҕө кыҥаат, саатын чыыбыһын төлө тарта. Тозовка тыаһа «тас» гынарын кытта тииҥ хаарга тааһы бырахпыттыы түстэ. Булчут, табатыттан ыстанан түһэн, тииҥи сулбу тардан ылла. Төбөҕө табыллыбыт. Үчүгэй.
Уол, булдун ботуоҥкатыгар уга туран, иккис тииттэн тииҥ нөҥүө маска ойон кутуруга субурус гыммытын көрдө. Онтон ол мастан иккис тииҥ ойдо. Миичээн тииҥнэри эккирэтиһэ барда. Кинилэри ыраатыннарбакка тэһитэ ытыалаан ылла. Биирдэрин харахха түһэрбит, иккиһин да тириитин улаханнык алдьаппатах — төбөҕө таппыт.
Миичээн ити курдук бултаан, киэһэ борук-сорук түһүөр диэри уон биэс тииҥи өлөрдө. «Оҕонньор сөпкө тойоннообут, — диэн кини иһигэр үөрэ саныыр. — Ырааппакка бултаатым. Ити аата тииҥ бу эргин элбэх эбит». Уол уучаҕынан биэс-алта биэрэстэ сири өр гыммата.
Балаакка оһоҕуттан көтөн тахсар кыһыл кыымнар хараҥаҕа ыраахтан үөрэ-көтө, сырдыы көһүннүлэр.
Кырдьаҕас булчут дьиэтигэр кэлбитэ балачча буолбут. Оһох үрдүгэр чаанньык хаппаҕа тырылыыр, күөс оргуйан бидилийэр. Кини Миичээн киирбитигэр, тиһэх тииҥин сүлэ олорон, саҥа аллайа түстэ:
— Оок, оҕом кэллэ! Хайа дьэ төһө бултуйдуҥ? Тииҥ да баардыҥы эбит ээ…
— Баар эбит, абаҕаа. Бултуйдум… — дии-дии Миичээн ботуоҥкатын таҥнары туппутугар тииҥ ыһылла түстэ.
— Оо, көр бу оҕобун! Бэркэ бултуйбуккун! — Ичээнэп сиэнэ элбэх тииҥи өлөрбүтүттэн үөрдэ.
— Ырааппатым. Чугас эргин сырыттым.
— Ол үчүгэй. Ол аата тииҥ бу эргин олохсуйбут. Билигин ичигэс эрдэҕинэ тииҥи хото бултаатахха сатанар… Ол гынан эн киэһэ хойутаабат буол. Борук-сорук буолуон иннинэ балааккаҕын булар курдук суоттанан сылдьыахтааххын. Булка үлүһүйэн кый бырах ыраатар кутталлаах. Арааһынайга түбэһиэххин сөп… — Оҕонньор аргыый сүбэлии олордо.
Кини бүгүн бу түһэн олорор сириттэн көстөн ордуктаах Болгит үрэҕэр тиийэ сырытта. Онно балаакка тарта, оттор мас, иһэр муус бэлэмнээтэ итиэннэ бара-кэлэ тииҥнээтэ. Сарсын-өйүүн эмиэ ол үрэх үөһээ-аллараа өттүлэригэр аны икки балаакканы туруортуохтаах, онно эмиэ оттук мас, иһэр муус бэлэмниэхтээх. Кыһын тымныытыгар ол балааккаларга бииртэн бииригэр көһө сылдьан кииһи бултуохтаахтар. Киис саамай бытархан тымныы кэмҥэ бултанар. Онон кинини бултуох иннинэ дьиэни-уоту, сэби-сэбиргэли эрдэттэн үчүгэйдик дьаһанар сөп. Итини Ичээнэп бэркэ билэр. Билигин кини үллэр үйэтигэр билбитин-көрбүтүн бэйэтин сиэнигэр биэрэр, кинини бэйэтин туйаҕын хатарар булчут оҥорор санаалаах.
Сарсыныгар булчуттар эмиэ эрдэ турдулар. Миичээн уучахтарын тутан аҕалтаата. Табалар өлгөм, намчы лабыкталаах, улахан тыал-куус түспэт бүччүм сиригэр түбэһэннэр, ырааппаттар, онон уол кинилэри дөбөҥнүк сылгылаан булаттыыр.
Бүгүн Ичээнэп үс уучаҕынан, икки балаакканы ындан, эмиэ Болгит үрэҕэр айаннаата. Оттон Миичээн, соҕотох уучахтаах, тииҥнии барда. Ити күн кини эмиэ уонтан тахса тииҥи өлөрдө. Оҕонньор киэһэ, эмиэ «хаар суругун ааҕан», үөрэн кэллэ.
— Дьэ, тукаам, бүгүн бөөлүүҥҥү кырпай «хаар суругун» аахтым, — диир оҕонньор киэһэ чэйин мһэ олорон. — Хаарга киис суола бүгүн эбии элбээбит. Онон күндү булт баар буолсу.
Ити түүн күүстээх тыал түстэ. Тыа баһа биир кэм куугунаан олорор. Мастар, бүрүнэн турбут хаардарын олорчу тэбэнэн кэбиһэн бараннар, сулумах лабааларынан сапсына-сапсына, аргыый иэҕэҥнэһэллэр.
Силлиэ, сөп-сөп ыйылыы-ыйылыы, балааакканы сахсыйбахтыыр. Балаакка аан диэки өттүгэр Ичээнэп оҕонньор ыта Ураанньык, төбөтүн быттыгар анньа сытан, муннун буһурҕаппахтаан ылар: кини эмиэ былыкка баттатан түһээн, тугу эрэ үрэр быһыылаах. Иччитэ этэринэн, үтүө ыт эмиэ улахан байанайдаах булчут киһи курдук үһү: туох улахан булка түбэһэрин эрдэ түһээн билиэхтээх үһү… Миичээн, түүн уһуктан хаалан, элбэҕи эргитэ саныы сытта. Кини абаҕата Ичээнэп оҕонньор былыр эдэригэр аатырбыт быһый эбитэ үһү. «Оннооҕор бугуһуйбут кыыл таба үөрүн туут хайыһарынан ситэрэ, кыылы да кыылбын дэппэтэх кырдьаҕас этэ», диэн кэпсииллэр кини туһунан үөлээннээхтэрэ. Ол бэйэтэ билигин, хаар бөҕө баттаан, сорсуйан-кырдьан сырыттаҕа.
Миичээн, балачча сыппахтыы түһэн баран, туран оһоҕун отунна.
— Хайа, тоҕо олус эрдэлээтиҥ? — оҕонньор улаҕаа хайыһа сытан уот диэки эргилиннэ. Кини эмиэ уһуктаҕас эбит.
— Ээ, бэйэм. Тииҥнии барарбын санаан…
— Һы, саҥа булчут, буолаахтаамына… — Ичэнээп көхсүн этитэн кэбистэ. — Маннык тыаллаах-куустаах күн тииҥ хорҕойор. Онон бүгүн солуута суохха эрэйдэнэр сатаммат.
— Тыый… оччоҕо бүгүн таах олоробун дуу?
— Һэ, доҕор, таах олоруоҥ кэлиэ дуо? Үлэ элбэх. Сотору хаар өссө халыҥыа, бытархан тымныы түһүө. Онон капкааннарбытын, ол-бу сэппитин-сэбиргэлбитин көрүнүөххэ.
Миичээн сөбүлэстэ.
Булчуттар ити күн балааккаларын иһигэр олорон капкааннрын уҥунуоҕун ыраастаатылар, быа-туһах оҥоһуннулар.
— Киис кыылтан эрэ мындыр өйдөөх… Сыты ылыгаһын көрүөҥ этэ, — Ичээнэп капкаан уҥунуоҕун сото олорон аргыый кэпсиир. — Тимир сытын адьас эндэппэт.
— Оччоҕо тимир капкаанынан хайдах бултуубут?
— Тыый, оттон сатаан бултанар буолан оҥордохторо дии… Бу капкааннары, киискэ иитиэхпит иннинэ, ууга уган баран, үчүгэйдик оргутуллуохтаах. Итиэннэ салгыҥҥа ыйаан кэбиһэр баҕайыта . Оччоҕо сыта барар.
— Хайа, били сүгэни мииннээбит киһи курдук эбит дии! Оннук остуоруйа баар ээ…
— Ээ, билэн, билэн. Оҕолор кэпсээбиттэрэ… Ол остуоруйа, оттон бу дьиҥнээх баар суол. Һэ-һэ, кырдьык, остуоруйаҕа да кэпсэнэр араас-араас дьиктилэр олоххо баар буоллулар ээ. Урут биһиги бухатыырдарбыт буур табанан биитэр атынан халлааҥҥа көтөр этилэр, оттон билигин биһиги бэйэбит тимир көлөнү миинэр миҥэ оҥоһуннубут, тоҕус халлаан дириҥ далай улаҕаларын өҥөйтөлөөтүбүт… Олохпут остуоруйа буолла.
— Эн этэриҥ барыта сөп, абаҕаа.
— Дьэ итинник этэр буоллаххына, мин тылбын ылынан ис. Кырдьаҕас киһи үтүө сүбэтэ туһалаах.
* * *
Кыһыҥҥы бытархан тымныы түһэн, сир-дойду бүттүүнэ дөйө тоҥно. Хаар халыҥаата. Соторутааҕыга диэри онон-манан сиикэйдээх сирдэринэн тыккырыы сүүрдэ сыппыт таас үрэхтэр эпсэри тоҥон хааллылар. Хамсаабат хара тыа, сөҥүдүспүт сүдү хайалар, халыҥ хаары бүрүнэн, ньим курдук утуйдулар. Суох, ол эрээри таһыттан эрэ көрдөххө итинник. Дьиҥэр, тыаҕа да, хайаларга да олох кыратык да уостубат-утуйбат: көҥүл айылҕа көтөрө-сүүрэрэ бэйэтэ туспа түбүктээх олохтоох, от-мас бэйэтэ эмиэ олох олорор мөккүөрдээх.
Билигин күүстээх тыаллар түспэт буоллулар, ол оннугар тымныы ордук тыйыһыран иһэр.
Миичээн тымныы түһүөр диэри үс сүүстэн тахса тииҥи бултаата. Кини тириини улаханнык алдьаппат. Онтон абаҕата үөрэ. «Сытыы харахтаах эдэр киһи, өрүүтүн маннык ытар буол», — диэмэхтиир. Ити хайҕал тыллартан Миичээн иһигэр эмиэ үөрэр.
Булчуттар бу Болгит үрэҕэр көһөн кэлбиттэрэ хас да хонно.
Ичээнэп оҕонньор бэҕэһээ киэһэ элбэх, сыалаах эти буһарбыта, өссө кыракый хобордооҕор үрүҥ бурдугунан алаадьылаабыта. Миичээн абаҕата ала-чуо ити киэһэ тоҕо сиэдэрэй аһы бэлэмнээбитин муодарҕаабыта. Кырдьаҕас ону өтө көрбүт курдук: «Сарсын киистии барабыт, онон таҥараҕа тиксэр дьон курдук сананыахха: киис диэн оннук улахан булт ээ…» диэн быһаарбыта.
Кинилэр бэҕэһээ капкааннарын, сытын ыытаары ууга уган оргутан баран, салгыҥҥа ыйаталаабыттара.
Үгэстэринэн, бу сарсыарда эмиэ эрдэ туран, аһаан-сиэн бүтээт, булка барардыы тэриннилэр. Миичээн уучахтарын сылгылаан аҕалтыырын кытары булчуттар, суолга турар чэйдэрин иһээт, үрэҕи кэрийэ хаамтарбытынан бардылар. Уол, үрэх икки өттүгэр күлүгүрэн турар сис хайалары одуулаһа-одуулаһа, абаҕатын кэнниттэн аргыый хаамтаран иһэр.
…Хайаларга наар болбукта үүнэр сирэ эбит. Арай үөһээ, хайа үрдүгэр эрэ, иинэҕэс тииттэр атыгыраан көстөллөр.
Балааккаларыттан икки-үс биэрэстэ сири ааһалларын кытары үрэх тоҕойо кэллэ. Оҕонньор уучаҕыттан түстэ.
— Эн эмиэ түс, — дии-дии оҕонньор ыҥыырыттан капкааннарын ылла. — Манна булт хайаан да баар сирэ буолуохтаах…
Оҕонньор киис суолун одууласпахтаата. Суол-иис, кырдьык, элбэх эбит. Ичээнэп мас хатырыгынан киис орох тэппит сиригэр хаарга «хороон» оҥордо итиэннэ ол иһигэр мэҥиэ бырахта. Ити кэнниттэн кини кэтэ сылдьар үтүлүгүн устан, истээх сарыы тарбах үтүлүгү кэттэ. Капкааны кэтиллэ илик үтүлүгү кэтэн, сыгынньах илиинэн туппакка эрэ, иитиллиэхтээх. Оччоҕо киис киһи сытын ылбат. Кырдьаҕас булчут, капкаанын сүр түргэнник иитэн уура охсоот, куруппааскы түүтүнэн табыгынатан бүрүйдэ. Ити аата тоһуур капкаан иитилиннэ.
Булчуттар күн устата элбэх капкааны ииттилэр. Оҕонньор уолугар хас да капкааны көрөн туран ииттэрдэ. Миичээн капкааны чэҥкээйилээн иитэргэ үөрэннэ.
— Үүнэн турар маска баайдахха, киис атаҕын ньылбы тардан, баран хаалааччы, — диир оҕонньор. — Оттон Чэҥкээйиҥ арахсыбакка соһулла сылдьар, онон киис, мөхсө сатаан баран, күүһэ эстэн өлөр.
Миичээн ити курдук икки күн оҕонньору батыһа сылдьан бултаата. Ииппит капкааннарыттан түөрт кииһи ыллылар. Уол, бэйэтэ ииппит капкааныттан икки кииһи ылан, киһи тэҥэ суох буолла. Үһүс күнүгэр оҕонньор адьас атын, саҥа сиргэ барда. Уолун урут сылдьыбыт сиригэр ыытта.
***
Миичээн Ураанньыгын батыһыннарбытынан, уучаҕын миинэн, күнү быһа капкааннарын кэрийтэлээтэ. Тиһэх капкаанын көрөн, дьиэтигэр төннөрүгэр борук-сорук буолан барда. Кини булка үлүһүйэн хараҥаҕа былдьаппытын дьэ өйдөөтө. Уол бүгүн, кырдьык, хас да сиргэ саҥа капкааннары иитэлээн, ол быыһыгар киискэ мэҥиэ гынаары, куруппааскылары эккирэтиһэн, бириэмэни билбэккэ аһарда.
Сотору ый таҕыста.
Уол, капкааннарыттан үс кииһи ылан, улаханнык үөрэн, уоһун иһигэр киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, хайа тэллэҕин устун айаннаан иһэр. Уучаҕа, дьиэтэ чугаһаабытын билэн, соруйтарыыта суох сыыдамнык сиэлэр-хаамар.
Эмискэ хойуу ыарҕа кэнниттэн сыгынах курдук туох эрэ хара барыс гына түстэ. Итини кытары тэҥҥэ Ураанньык арҕаһын түүтүн туруорбутунан, суостаахтык ырдьыгыныы түһээт, онно утары ыстанна. Таба, кыылы билэн, туора ойон эрдэҕинэ уол ыҥыырыттан ыстанан түстэ. Уучаҕын быатын тииккэ эрийэ тарда оҕуста.
Миичээн иннигэр аарыма хардаҥ эһэ кинини уоттаах харахтарынан уун утары көрөн турар эбит. Алдьархай! Уол, көмүскэниэх курдук, көхсүттэн тозовкатын эһэ охсон ылла. Па, бу сэбинэн ити алдьархайдаах адьырҕаны тугу гыныаххыный?! Ити икки ардыгар Ураанньык, эһэни эргийэ көтө сылдьан, суостаахтык үрэн баргыйда.
Кыыл, ыкка боотурҕаан, икки кэлин атахтарыгар туран баран, кырдьыгыныы-кырдьыгыныы тула эргичиҥнээтэ. Онтон эмиэ түөрт атах буолан, ыты сыыһа-халты дайбаталаан, ыарҕаны үнтү тэпсэ сырытта. Ураанньык киниэхэ таптарыах буолбатах, сүр сылбырҕатык аһаран биэрэ-биэрэ, кыылга субу үрдүгэр түһүөх курдук, суостаахтык баргыйда.
Миичээн түгэн көһүннэр эрэ кыылы ытыах курдук бэлэм турда. Онтон эмискэ өй ылан, куруттан быһаҕын сулбу тардаат, куттанан өрө мөхсө турар уучаҕын быатын быһа сотон кэбистэ… Таба ойуур быыһынан буулдьалыы ойдо. Онтон уол, турбахтыы түһээт, чугас баар суон тиит диэки ыстанна. Ити түгэҥҥэ кыыллаах ыт айдааннара кэннигэр субу тиийэн кэллэ.
Уол кэннин эргиллэр түгэн булбата, суон тиит алын төргүү мутугар өрө ыстанан ыйааста түһээт, атахтарынан маска хатааста биэрдэ. Ити кэмҥэ эһэ сүүрэн кэлэн тиит хатырыгын сырбатта.
Миичээн этэ саласта. Туох да бокуойа суох үөһэни былдьаста: тиит иккис мутугар хатаастан тахса оҕуста. Онтон арыый уоскуйан аллараа көрбүтэ — ыта ыстанан кэлэ-кэлэ эһэ борбуйугар түһүөлүү сылдьар. Ол аайы кыыл сүр үлүгэрдик часкыйталыыр. Онтон биирдэ Ураанньык эһэ үрдүгэр куоска курдук хатана түстэ. Кыыл часкыйа-часкыйа өлөрүнэн мөҕүстэ, ыты киэр илгэн кэбистэ итиэннэ кэтит баппаҕайынан сыыһа-халты сабаамахтаата. Эһэ, ыты кытары охсуһа-охсуһа, Миичээн олорор тиититтэн улам тэйэн истэ.
Уол итини көрөн олорон, ытыгар махтана саныыр. Көр, ити өйдөөх ыт барахсан иччитин көмүскүүр, кыылы киниттэн тэйитэ сатыыр… Миичээн сонун сиэбин туппахтаммыта — биир да буулдьа суох эбит. Табатын ыҥыырыгар хаалларбыт. Тозовкатын айаҕар суос-соҕотох буулдьалаах. Ол соҕотох буулдьанан бу хараҥаҕа эһэни бултуоҥ дуо?! Бүтэр уһук түбэлтэҕэ эрэ ытарга тиийиллэр…
Миичээн эһэлээх ыт төһө өр охсуспуттарын билбэккэ хаалла. Эмискэ адьас чугас саа тыаһа иккитэ утуу-субуу дэлбэритэ ыстанна. Эһэ часкыйа түһэн баран хам барда…
— Хайа, оҕом бааргын дуо? Гудейлэдин!* — дии-дии, Ичээнэп оҕонньор Миичээн олорор тиитин анныгар хааман кэллэ…
Уол маһыттан ыстанан түһэрин кытары абаҕата кинини кууһан ылла.
— Оо, оҕом тыыннаах эбиккин!
— Эн манна хайдах кэлэ оҕустуҥ?
— Табаҥ куттанан, аҕылаан-мэҥилээн тиийэрин кытта сэрэйбитим. Ити бэйэм уучахпын миинээт, манна ыстаннарбытым. Балааккабыт мантан чугас ээ.
— Оттон миигин манна Ураанньыгым быыһаата…
Ити киэһэ кырдьаҕастаах эдэр булчуттар, эһэ сыатын сии-сии, хойукка диэри дуоһуйа кэпсэттилэр.
— Бүгүн эн, эдэр булчут, маҥнайгы быһылааҥҥыттан этэҥҥэ тыыннаах ортуҥ. Иккиһинэн, күндү булду эмиэ табыллан бултаабыккын. Итинтэн ордук туох нааданый?! — диэн түмүктээтэ оҕонньор ити киэһээҥи кэпсээнин. — Эн эһэҥ, аҕаҥ байанайдаах барахсаттар этилэр. Эн даҕаны кинилэр курдук, байанайдаах буолсуккун. Оннук буолуохтаах даҕаны: эн удьуор булчуттар сиэннэрэ буолааҕыҥ дии.
*Гудейлэдин — барахсаным!
Хотугу сулус. — 1974. — №12
