Ол саас Байылыаттаахха кыһалҕалаах соҕустук саҕаламмыта. Кыһалҕа төрүөтүнэн лааппы атыыһыта Кылааһа буолбута диэххэ сөп. Дьиҥэр, кини бэйэтин үлэтигэр наһаа аллааҕымсыйыа суоҕа хааллаҕа… Кини оннук эрэллээх, туруу үлэһит буолбатах да этэ эрээри… Саатар, дэриэбинэ биир буор иһээччитинэн аатырар Балыкаар оҕонньорго чиэһинэмсийэн киэбирбэтэҕэ буоллар… Аны кэлэн хайдах гыныахпытый – Кылааһа ол Балыкаарга Улуу Кыайыы күнүгэр биир бытыылка арыгыны атыылаабатах. «Бараҥҥын баһылыктан нэрээттэ аҕалан кулу», – диэбит. Ол баһылыкпыт буолуохсут улуус киинигэр бэтэрээннэри барааттата илдьибитин истибэтэх киһиэхэ дылы!
Балыкаар буоллаҕына, оннук атаҕастабылы тулуйумуна, ыстаанын курун сулбу тардан ылан маҕаһыын кэннигэр турар хоспох аанын үрдүгэр баар оскуомаҕа иилэ бырахпыт даҕаны, бэйэтин дьаһанан кэбиспит…
Сонно улуус кииниттэн прокуратура үлэһитэ кэлэн доппуруос бөҕөтө буоллаҕа дии: бары атыылаһааччылартан Кылааһа нэрээт ирдээччи дуо? Баһылык уонна Кылааһа хайдах сыһыаннаахтарый? Ол хоспоххо туох табаар кистэнэ сытарый?
Аны, силиэдэбэтэл быһаарбытынан, өлүөхсүт сэрии дьиҥнээх кыттыылааҕа буолан тахсыбыт. Ол аата, төһө даҕаны оҕонньор уот сэриигэ сылдьыбатаҕын иһин, туох даҕаны наҕараадата суоҕун иһин, кинини барааттан матарбыттара, бырааһынньык күн арыгыны атыылаабатахтара букатын атын, мөкү быһыы курдук көстөн кэлэр буоллаҕа дии! Ким даҕаны Балыкаары бэйэтигэр тиийинэригэр тиэрдибэтэҕин иһин, нэһилиэк дьаһалтатын үлэтэ улуус салалтатын хараҕар соччото суохтук сыаналаныан сөбө. «Эбиитин эмэҕи тэп» диэбиттии, уон сыллааҕыта Балыкаарга анаан Аҕа дойду сэриитин иккис истиэпэннээх уордьана кэлбитэ үһү, ол эрээри кумааҕытыгар кыра сыыһалаах буолан биэрээхтээбит. Ол уордьан Поликарп Поликарпович Хастаахапка анаммыт эбит, онтон биһиги киһибит Поликарп Петрович диэн буолаахтаатаҕа. Оччолорго нэһилиэк сэбиэтэ, чиэһинэй киһи быһыытынан сыыһаны көннөрөөрү, уордьаны байыҥкамаакка төнүннэрбит уонна Байылыаттаахха маннык ааттаах бэтэрээн суох диэн быһаарбыт. Ол аньыыта онон – уордьан ууга тааһы бырахпыттыы сүттэҕэ…
* * *
Иркутскай куорат тимир суолун ыстаансыйатын перронун устун Балыкаар нэһиилэ байааттаҥнаан хааман испитэ. Кинини тумнан, ситэн, куотан сэриигэ бииргэ айаннаан иһэр дьоно ол-бу иһити таҥкынаппытынан перрон түгэҕин диэки сүүрэн ааһаллара. Онно, ыраах, саллааттар куукуналара хаахтыйбыт хааһы сытынан барыларын угуйа, аччык дьону ымсыырда турара. Нуучча асчыта үөһэ туран, маат-муут бөҕөнөн хааһы баһар хомуоһунан дайбаан бэрээдэк олохтуу сатыыра, туора-маары иһит-хомуос, сэлээппэ, хортуус көтөрө көстөрө.
Балыкаар хоргуйан хараҕа ирим-дьирим буолан, сэниэтэ эстэн, ол куукунаҕа тиийэр кыаҕа суоҕун бэркэ биллэр даҕаны, ас сыта муннуттан сиэтэн сирдээн испитэ. Кинилэри, сэриигэ барааччылары, аһары өр баарсаҕа хаайан өрүс устун уһуннарбыттара, онтон эшелоҥҥа симэн аһары өр тохтоло суох айаннаппыттара. Хомуурга түбэспиттэр, өссө баарсанан устан иһэн, дьиэлэриттэн ылбыт өйүөлэрин сиэн бүтэрбиттэрэ, ол кэнниттэн хоргуйан барбыттара. Тимир суолга баар станциялары курдары ааһан иһэн сэрииһиттэр ол туруммут сэриилэригэр тиийбэт турукка киирэн, бары сылбаахы буолан, бу кыараҕас вагоннарга тыыннара быстарын эрэ кэтэспиттэрэ. Онтукайдара дьэ бу, Иркутскайга кэллилэр! Манна астаах куукуна күүтэр! Оо, наһаа даҕаны ыраах, түгэх турар! Бүтэһик вагоннарга айаннаан иһээччилэр дьоллоннохторо, кинилэр туохха эрэ тиксиэхтэрэ турдаҕа…
Арай Балыкаар аттыгар вокзалга киирэр аан арылла биэрдэ уонна кини иннигэр кыһыл бытыктаах, ырбаахытын саҕата тырыта тыытыллыбыт, улахан баҕайы уҥуохтаах нуучча көкөтө биирдэ баар буола түстэ. Ол көкөт перрон устун сүүрэн ааһар бытарыспыт дьону сэнээбиттии үөһэттэн аллара эргиччи көрдө, онтон дьэҥкир күөх харахтара нэһиилэ байааттаҥнаан иһэр Балыкаарга хатана түстүлэр. Түох эрэ сүтүгүн булбут курдук бу нуучча сирэйэ эмискэ сырдыы түстэ уонна илиитин даллаппытынан Балыкаарга утары хааман кэллэ. Киһитэ, бу бүгүн киниэхэ Орто туруу-бараан дойдуга бүтэһик күнэ үүммүтүн сэрэйдэр даҕаны, нуучча күлүгээнин түөһүгэр, кыһыл түү быыһыгар, тыына быстарын кэтэспэтэҕэ. «Туох буруйум иһин?» – диэн саныан икки ардыгар холоҥсо сыта саба биэрэн уолу өй-мэй ыытта.
Нууччата Балыкаары ыга кууһан хачыгыратта, онтон бэйэтин омугун идэтинэн үстэ убураан, чеснок уонна арыгы перегарын сытынан аҥылыйан уолу төттөрү тилиннэрдэ:
– Сахаҕын дуо? Нууччалыы өйдүүгүн? Аччыккын быһыылаах дуу? Тур манна, мин билигин кэлиэм!
Нууччабыт уу сахалыы саҥаран соһутта уонна, сүгэ сылдьар мөһөөччүгүн көхсүтүттэн устан Балыкаар атаҕын анныгар быраҕаат, куукуна диэки сүүрэ турда. Улахана, модьута бэрт буолан, барыларын туора-маары хаһыйан хааһы кутааччыга ким-хайа иннинэ тиийэ оҕуста уонна аттыгар түбэспит киһиттэн хортууһун сулбу тардан ылан утары уунна. Хааһыга тиксээт, төттөрү биһиги киһибитигэр сүүрэн кэллэ, саппыкытын оһун иһиттэн ньуоскатын, мөһөөччүгүттэн килиэбин хостоон утары уунна:
– Аһаа, доҕоор! Үссэнэн сэниэтэ киллэрин! – диэтэ.
Балыкаар биир-биэс тыла суох хортуус иһиттэн хааһыны баһан мотуйан барда, ол кэмҥэ нууччата, айаҕа хам буолбакка, бэйэтин туһунан кэпсии олордо. Дьаакып диэн ааттаах эбит, маннааҕы, Иркутскай олохтооҕо эбит. Уонча сыллааҕыта Бодойбоҕо көмүс сууйа диэн ааттаан барбыта үһү. Онно ол кэмҥэ көмүс күлүмүгэр туох дьон мустубута бэркэ биллэр буоллаҕа дии – хаайыыттан босхоломмуттар, күрүөйэхтэр, кытай хунхузтара, атамаан Сэмэнэп хаһаактара – Уһук Илин сир туох баар «сүөгэйэ-сүмэтэ» барыта кэллэҕэ.
Ол үлүгэрдээх дьон хантан эрэ кэлбит Дьаакып күүһүн-уоҕун билиниэхтэрэ дуо – сиэтэхтэринэ да топпот дьон буоллаҕа дии. Арааһа, өр гыныа суохтара эбитэ буолуо, ол эрээри онно Дьаакып сахалар артыалларыгар түбэһэн быыһаммыта. Тайҕаҕа оччолорго дьон барыта сахалар үгэстэрин үтүктэн быыһанара – балаҕан туттуутуттан саҕалаан, бултуур, балыктыыр ньымаҕа тиийэ. Бэл, саха тыла-өһө араас омуктары ситимниирэ. Онно Дьаакып биири олохтоохтук өйдөөбүтэ: күүстээххэ күүс көстөр баҕайыта, солуута суох сүтэрдээҕэр барыстаах хаалар быдан уустук – онон ордук. Сахалар үгэстэрин, мындырдарын нуучча уола сүрдээҕин сөбүлээн тэҥҥэ сылдьыбыта, үлэлээбитэ.
Сэрии саҕаламмытыгар Дьаакып Иркутскайга төннүбүтэ эрээри, баатын Бодойбоҕо хаалларбыт быһыылаах. Соторутааҕыта охсуһан хас эмэ күн хаайылла сылдьыбыта. Онно милииссийэлэр сэриигэ барбыттар сууттан куоталларын туһунан кэпсэтэллэрин истэн, бу, бэйэтэ тылланан, арҕаа диэки аттанан эрэр. Хата, суолун төрдүгэр саханы көрүстэ, онон кини бу айаҥҥа табылларыгар бүк эрэллээх буолла.
Айаннарын түмүгэр биһиги дьоммут Курскай Тоҕойтон саҕаламмыт кимэн киириигэ түбэстилэр. Өстөөҕү кытта киирсэллэригэр чугуйбакка, хорсуннук сэриилэстилэр. Бэйэ-бэйэлэрин көмүскэһэн, ботуруон тиийбэтэҕинэ ботуруоннарын бэрсэн, килиэп кэмчи буолаҕына килиэптэрин үллэстэн, иккиэ бэйэлэрэ биир киһи курдук, биирдии бэйэлэрэ икки киһи курдук тутуһан сырыттылар. Устунан улууканнаах сэрииһит аатырыах эбиттэр даҕаны Дьаакып барахсан быстахха былдьанан хаалаахтаата. Өстөөҕү эккирэтэн киэҥ истиэп устун колоннанан хааман истэхтэринэ, биир балабыай сэнэрээт аттыларыгар эстибитигэр быыкаа тимир кыырпаҕа Дьаакып кэтит түөһүн тобулу түһэн сүрэххэ тапта. Охтубут табаарыһын өрүһүйээри төҥкөйбүт Балыкаарга Дьаакып Бодойботтон илдьэ сылдьыбыт несессерин илиитигэр туттараат тыына быһынна. Балыкаар хайыа баарай – өстөөҕү эккирэтэр чааһыттан хаалымаары доҕорун сир-халлаан икки ардыгар хаалларан баран бара турдаҕа…
Колонналара халлаан хараҥарбытын кэннэ биирдэ сынньалаҥҥа тохтообута уонна ким баарын, ким суоҕун туоһулаһыы буолбута. Балыкаар өлбүт доҕорун малын ротатын хамандыырыгар биэрбитигэр анарааҥҥыта арыйан Дьаакып сэттэ мөһөөх харчытын уонна докумуоннарын эрэ хостообута уонна несессери хараҥаҕа кыыратан кэбиспитэ.
Хамандыырдара барбытын кэннэ Балыкаар ол несессери от быыһыттан булан бэйэтигэр ылбыта. Кытаанах, халыҥ тириинэн тигиллибит тас хаатыгар лоппойор сиэдэрэй оһуордаах-мандардаах, иһигэр ол-бу туттар малы, суунар-тараанар тэрили угарга анаммыт сиэптэрдээх, тып-тап оҥоһуулаах бэйэлээҕи сыа-сым курдук тутан сүгэһэригэр кистээн кэбиспитэ. Доҕорун кэриэһэ оҥостуннаҕа буолуо…
Дьаакып өлүөҕүттэн ыла Балыкаарга саллаат олоҕо мөкү соҕустук салҕанан барбыта. Нууччалыы хамаандалары тылбаастыыр киһитэ суох буолан моһуогу көрбүтэ. Сатахха, киһилии хамаанда буолуо дуо, барыта маат-куут, сааныы, кэбилэнии… Взводтарын хамандыыра атаака, сэрии тыын былдьаһык кэмнэригэр Балыкаары иккитэ бэстилиэтинэн тирээн ылбыта – өйдөөбөтүн, мөдөөтүн, хамсанан испэтин иһин кыыһыран.
Биирдэ, атаакалара табыллыбакка төттөрү окуопаларыгар чугуйбуттарын кэннэ, аттынааҕы батальон хамандыыра Балыкаардаах утары толооҥҥо бааһыран охтубутун көрөннөр киирэн таһаарар соругу туруорбуттара. Окуопаларын иннинээҕи сыһыы ньиэмэс бүлүмүөтүнэн курдары ытыаланарын атаака кэмигэр бары даҕаны эттэринэн-хааннарынан билэн төннүбүттэрэ, ол да буоллар лейтенаннара хайыаҕай – бэйэтин онто да суох убаабыт взводун кэккэтиттэн икки соччо харыһыйбат саллаатын ол бирикээс туоларыгар толук уурарга быһаарыммыта – Хастаахабы кытта Майборода диэн хохуолу ааттаабыта.
Саллааттар тыймыыт дуу, эриэн үөн дуу тэҥэ сыыллан, эриллэн, кулахачыйан сыһыы улахан аҥаарын ааспыттара, сэнэрээт тоҕо тэппит оҥкучаҕар төкүнүйэн түспүттэрэ. Салгыы бааһырбыт майорга тиийиэхтэригэр диэри өссө биэс уонча хардыы усталаах аһаҕас сир нэлэйэн сытара. Майборода майор диэки төбөтүнэн иҥнэх гынан ыйбыта уонна Балыкаары көхсүттэн үтэн кэбиспитэ. Балыкаар саҥата суох сыыллан тахсан, аттыгар ньиэмэс саллаатын өлүгэ сытарын бэйэтин үрдүгэр сүгэн кэбиспитэ уонна оннук «хаххалаах» салгыы сыыллыбыта. Ньиэмэс бүлүмүөччүгэ, бэйэтин киһитин өлүгүн табымаары буоллаҕа, буулдьаларын кинини таарыйбакка, тулатыгар эрэ буору көбүтэрдии ытыалаабыта. Онон туһанан майорга тиийэн, ньиэмэс өлүгүн оннугар бэйэтин киһитин сүкпүтүгэр, ньиэмэстэр миинэлэри тамнааттаан, хата, бүлүмүөччүктэн хаххалаабыттара.
Оннук икки «туһата суох» саллаат майордарын тыыннаах аҕалбыттара. Нууччалыы билэр киһи Майборода сорудаҕы толорбутун туһунан хамандыырыгар дакылааттаабыта, ол түмүгэр, икки нэдиэлэнэн «Хорсунун иһин» мэтээл ылбыта.
Ол кэмҥэ Балыкаар номнуо хаһаайыстыбаннай взводка сулууспалыы сылдьар этэ. Кинини манна эмиэ биир буруйун иһин көһөрбүттэрэ. Биирдэ биир үрэҕи туоруур муостаны харабыллата хаалларбыттарыгар, сылайан утуйа турарын көрөннөр, ааһан иһэр «СМЕРШ» эписиэрдэрэ бэйэлэрин кытта соһон илдьэ барбыттара. Кырбыы сатаан бараннар, киһилэрэ нууччалыы билбэтин өйдөөннөр, нэһиилэ хамандыырын аатын билбиттэрэ, ыҥыран аҕалбыттара. Онно сөхпүтэ диэн – кини хамандыырыгар хаһыытыыр дьон эмиэ баар буолаллар, эмиэ бэйэтин курдук бэстилиэтинэн муннуга анньыалыыр эрэттэр көстөллөр эбит. Лейтенант, сирэйэ кубарыйан баран, саҥата суох кэҕиҥнии турбута, утары тугу да саҥарбатаҕа. Ол оннугар Балыкаары чааһыгар төттөрү илдьэригэр туох баар кыһыытын-абатын саллаатын көхсүн саа прикладынан эттээн таһаарбыта. Онтон, алҕас өлөрөн кэбиһиэм диэн бэркиһээн буоллаҕа, хаһаайыстыбаннай взводка көһөттөрбүтэ.
Манна кини полк баанньыгын хаһаайына буолбута. Ол баанньыгы состороругар икки аттаах, уу баһарыгар икки биэдэрэлээх, мас хайытарыгар тэрээк сүгэлээх. Улаханнык киһи илистэр сулууспата буолбатах этэ: баанньыгы хаххалаах сиргэ туруордуҥ, оттук маскын булуннуҥ, уугун бастыҥ да бүттэ. Эбиитин хамандыырдар баанньыктанан баран ас-үөл тобоҕо бөҕөтүн хааллараллара, онон кини куруук тот, ардыгар холуочук да буолара. Оннооҕор, онтон сылтаан, сэрии бүтүүтүгэр эт туппута…
Кыайыыны Балыкаар баанньыгын ааныгар олорон көрсүбүтэ. Туох эрэ үчүгэйи санаан дуу, биттэнэн дуу, халлааҥҥа кыырайан тахсар ракетницалар, трассирующай буулдьалар уоттарын батыһа көрө олорон бэйэтэ бэйэтигэр мичээрдии, сирэйдиин-харахтыын сырдыы олорбута. Онтон хочуолугар киирэн, аанын саптан баран, хаһан эрэ хаһааммыт ньиэмэс арыгытын хостообута уонна субу буолан бүппүт сэрии бэлэхтээн, көөчүктээн баран былдьаабыт биир баар-суох доҕорун, Дьаакыбын, ахтан-санаан ылбыта…
* * *
Тиһэх суолугар Балыкаар оҕонньору дьаһалта бэйэтэ тэрийэн атаарбыта. Дэриэбинэ дьоно бары кэриэтэ кэлэн бырастыыласпыттара. Арай, Кылааһа эрэ суох этэ – лааппытыгар соһуччу табаар кэлбит аатырбыта.
Бэйэтигэр тиийиммит киһини саха үгэһинэн хоруобугар умса сытыарыахтаахтарын аньыырҕаатахтара буолуо – оҕонньору күҥҥэ утары сирэйдээн ииҥҥэ түһэрбиттэрэ. Чороҥ соҕотох эрээри бэйэтин кэнниттэн анараа дойдуга хайа аймаҕын батыһыннарыаҕай? Бары сэрии кэмигэр өлбүттэрэ…
Иччитэхсийбит дьиэтиттэн аҕыйах ол-бу малын быыһыгар сиэдэрэй оҥоһуулаах несессери буланнар соһуйбуттара. «Хантан маннык мал биһиги оҕонньорбутугар кэллэҕэй? Арааһа, сэрии толоонугар өлөрбүт ньиэмэһиттэн ыллаҕа» диэн сабаҕалаан дэриэбинэлэрин музейыгар харайарга быһаарыммыттара. Суруктаан-бичиктээн, ааттаан-суоллаан таас анныгар укпуттара: «Биир дойдулаахпыт Поликарп Петрович Хастаахап Аҕа дойду Улуу сэриитин толоонуттан илдьэ кэлбит өйдөбүнньүгэ», – диэн.
Барыта орун-оннугар буолбут курдуга. Толоругас дьон киэнэ оннук буолуохтаах да буоллаҕа…
Нууччалыыттан ааптар тылбааһа
26.04.2020, Орто Халыма
«Чолбон». — 2020. — №7
