(Суоллааҕы бэлиэтээһиннэр)
Алтай… Бу тыл алтан «кыһыл көмүс» диэн тылга -(тай) сыһыарыы эбиллибититтэн, Алтантай (Алттай, Алтай, ол аата «кыһыл көмүстээх» диэнтэн тахсыбыт үһү. Ону кытайдар тылбаастаан Цзиньшань «кыһыл көмүс хайа» дииллэр эбит. Сорохтор Алатау ала Хайа диэнтэн эмиэ таһаараллар. (Е.М. Поспелов. Географические названия мира. М., «Русские словари», 1998, стр. 31). Оттон, мин санаабар, тылын олоҕо алт. Ити тыл умнулла быһыытыйбыт булт-алт диэн хоһулаан этиигэ сылдьар, билигин да итинник этиллэр. Ол эрээри алт диэнэ өйдөммөт буолбут. Булт диэн бастакы тылынан сылыктаатахха, син биир булка сыһыаннаах тыл буолуон сөп. Ол эбэтэр бу дойду тугунан уратыланара тоһоҕоломмут дуо? Бултаах-алтаах. Алтаах Алтай… Итини тэҥэ алтыс тиксис, билис диэн эмиэ тыллаахпыт. Баҕар элбэх норуот (биис) алтыспыт сирэ буолан алтыһар Алтай ааттаммыта буолуо. Ханныгын да иһин, Алтай ааттыын даҕаны сахаҕа чугас.
Бары түүрдэр үөскээбит, тимэх курдук тэнийбит көмүс-ньээкэ уйалара түҥ былыргы Алтай киэҥ сирдэринэн тайыыра. Билиҥҥи Хайалаах Алтай, Алтайскай кыраай бүтүннүү, Кемеровскай, Новосибирскай, Омскай уобаластар сорҕолоро киирэллэрэ. Былыр биир норуот буола сылдьыбыттарын саарбаҕалыахха сатаммат. Бэйэлэрин бэрт өртөн Алтай кижи (Алтай киһитэ) диэн ааттаналлар. Кэлин кинилэри нууччалар алтаецтар диэн сүрэхтээбиттэр. Билигин теленгиттэр, телеуттар, телецтэр (ити барыта былыргы теле (төлө) омук аатыттан тахсар), кумандинецтэр, челканецтэр, сойоннар, тубалар, көбөктөр диэн тус-туспа биистэр курдук да ааттанналлар, дьиҥэр, биир омук буолар толору кыахтаахтар. Хомойуох иһин, былыргы сирдэрин быычыкаа сорҕотугар, Хайалаах Алтай эрэ сиригэр, 1992 сылтан Алтай Республиката аатыран олороллор.
Алтайдыын кэтэхтэн алтыһыым уус-уран литератураны пропагандалыыр бюроҕа үлэлиэхпиттэн, 1978 сыллаахха алтынньыга ыалдьыттыы кэлбит Алтай поэтыныын Аржан Адаровтыын билсиэхтэн саҕаламмыта. Кинилиин уонна кыргыс поэтыныын Туменбай Байзаковтыын Усуйаана Силээннээҕэр бара сылдьыбыппыт, бэркэ бодоруспуппут, бэйэ бэйэбитин өйдөспүппүт. Итинтэн ыла Аржанныын Саха сиригэр, Москваҕа, Хакасияҕа көрсүтэлээбиппит. Кини мин икки хоһооммун тылбаастаан «Алтын-Көл» альманахха бэчээттэппитэ. Бэйэтэ Саха сиригэр сырыытын туһунан суоллааҕы бэлиэтээһинэ альманах ити нүөмэригэр тахсыбыта. (Алтын-Көл, 1979, стр. 57-61).
1985-87 сс. Новосибирскайга Үрдүкү партийнай оскуолаҕа Алтайтан сылдьар Виктор Майхиевы кытта бииргэ үөрэммитим, доҕордоспутум. Ол сылларга киниэхэ анаан «Алтай уонна Саха сирэ» диэн хоһоону суруйбутум. Ону манна аҕалабын: Алтай уонна Саха сирэ…
Алыс ыраах өйдөбүллэр,
Ол эрээри тугу этэллэр
Алтыһыҥ диэн өбүгэлэр?
Баҕар, былыр тюрк омуга
Алтыһан ааспыт сирэ
Буолуо дии Хайалаах Аштай,
Хотун өрүс кытыллара.
Ол сир баайдаах хайалар
Эргиирдэрин иһигэр
Хаһан эрэ күрбүйэллэрэ
Тимир уустарын күөртэрэ.
Бултаах-алтаах Элиэнэни
Булаары ол сахтарга
Ыыттахтара Эллэйи
Саҥа сирдэри астара.
Манна даҕаны кэлээтин,
Хаҥалас хайатыттан
Укулааты эллээбит
Ол былыргы түҥ саха.
Онтон ууһаабыт быһыылаах
Саха удьуора бу сиргэ.
Өйдүүбүт өбүгэ Алтайын –
Ол тюрк омукпут биһигэ.
Алтай уонна Саха сирэ…
Алыс чугас өйдөбүллэр.
Аныгы үйэҕэ эрэ
Алтыстылар буолбаат илэ!
Ити 1986 сыллаахха суруйбут хоһооммор, Алгайга үктэнэ да илик киһи, балачча элбэҕи, эрдэттэн биттэммиттии, таба тайаммыт эбиппин! Итиннэ маҥнай сабаҕалаабыппын Алтай диэн тыл олоҕор алтыһыы диэн өйдөбүл баарын. Алтай дьоно түҥ былыргыттан тимири уһаарбыттарын. Ону сахалар (Эллэй) бу сиргэ аҕалбытын. Урут бу икки дойду, икки омук «алыс ыраах өйдөбүллэр» эбит буоллахтарына, аныгы үйэҕэ эрэ «адьас чугас» буолбуттарын… Хайа уонна «Өйдүүбүт өбүгэ Алтайын – ол тюрк омукпут биһигэ» диэн халбаҥнаппакка ытаһалаан кэбиспиппин дии…
Дьэ ити эрдэттэн хоһуйбут Алтайбын арыйаары Тыва Республикатыгар бара сылдьан биирдэ хоммуттаахпын, (Көр, «Чолбон» сурунаал 2007 сыллаах 1-кы №-рин). Онно доҕорум Виктор Майхиев олорор сиригэр Кош-Агачка (Республика соҕуруу өттө) киирэ сылдьыбытым. Ол эрээри быйыл от ыйын 17 күнүттэн 26-гар диэри Алтайга анаан-минээн айаным эрэ дьиҥнээх алтыһыынан ааҕыллыахтаах.
Алтай Республиката. Иэнэ 92,9 тыһыынча квадратнай километр. Венгрия, Австрия, Португалия батыахтарын сөп. Хотуттан соҕуруу 360 километр, арҕааттан илин 380 км. 10 оройуоннаах. Куората биир – Хайалаах Алтай. Нэһилиэнньэтэ 53,5 тыһ. киһи. Дьоҕус, хайа хочотугар олорор күөх куорат. Россияны, Казахстаны, Кытайы, Монголияны, Тываны, Хакасияны кытта кыраныыссалаһар тимир суола суох. Ол оннугар хотуттан соҕуруу республиканы ортотунан аатырар-суолурар Чуя (Чүүйэ) трага ааһар. Барыта асфальт. Урукку аатын курдук, кырдьык да хайалаах дойду. Харылыы сүүрэр Катунь (Хотун), Бия (Бии) өрүстэр, үгүс үрэхтэр, күөллэр, күрүлгэннэр дойдулара. Дьон өрүстэр, үрэхтэр хочолорунан олороллор. 2005 сыллаах биэрэпис көрдөрөрүнэн, нэһилиэнньэтэ 203,9 тыһ. киһи. Онтон тыаҕа олороро (74,1%), куоракка олороро (биир квадратнай километрга 2,2 киһи). Алтаецтар нэһилиэнньэ 30,6 %, нууччалар – 57,4%, казахтар 6 % ылаллар. Манна промышленнай тэрилтэлэр суохтар. Тыа дьоно сүнньүнэн сүөһү иитиитинэн (ынах, сылгы, як, коза, бараан) дьарыктаналлар, бултууллар, балыктыыллар. Салгына ыраас. Айылҕата кэрэ. Сииктээх сир буолан үүнээйитэ төрөл. Суола үчүгэй буолан турист аймах тоҕуоруспут сирэ эбит – хас өрүс, үрэх тоҕойун аайы балааккалаах, массыыналаах дьон түһэн олороллор. Ол үксэ «дьиикэй» туристар быһыылаахтар. Ону таһынан көҥүллээх туристар да хара баһаамнар – массыыналаах, мотоцикллаах, велосипедтаах, сатыы. Тракт устатын тухары сотору-сотору кинилэр тохтуур, түһэр сирдэрэ, ону тэҥэ аһыыр, атыылыыр тутуулар. Киһи кэрэхсии көрөрө диэн арай эмиэ биһиги курдук бэлиэ сирдэргэ, сир-дойду иччилэригэр салама ыйыыр эбиттэр. Ол аата православия уонна буддизм өтөн да киирдэр, түҥ былыргы итэҕэллэрин тэнгрианствоны умнубат, өйдүүр буоллахтара. Туристар ордук сайынын элбииллэр эбит. Кыһын да хайыһардыыр, хаҥкылыыр сирдэр элбээн иһэллэр. «Атын уобаластартан кэлэн, сир ылан, дьиэ-уот туттан, атыы-эргиэн тэринээччилэр сылтан сыл элбиир уонна кэнэҕэс букатын да сабардыыр кутталлаахтар» дэһэллэр. Правительство итини утары кыайарынан үлэлэһэ сатыыр эбит да, Россия күүстээх тэрилтэлэрэ ол буойууну-хаайыыны соччо билиммэт үһүлэр. Республика бүгүчээн сиригэр үрдүк өһүөлээхтэр сынньанар, бултуур сир тэринэллэрэ, эҥин тутуулары ыыталлара күүһүрэрин бэлиэтииллэр.
Мин сылдьар кэммэр Саха сиригэр өтөрүнэн буолбатах куйаас, итии күннэр турбут буоллахтарына, Алтайга сороҕор ардыыр, хаардаах хайалардаах уонна өрүс кытыла буолан сөбүгэр сөрүүн этэ. Мин үксүгэр хара көстүүмүнэн сылдьыбытым.
Барыам иннинэ, биллэн турар, доҕорбор Виктор Майхиевка телефоннаабытым. Онуоха кини от ыйын 16-гар, 17-гэр Республиканскай оонньуулар буолаллар. Онно бары оройуоннартан элбэх киһи кыттар, таҥаһы-сабы, норуот үгэстэрин көрүөҥ этэ диэбитэ. Ол гынан баран мин Дьокуускайтан 16-ка көтөр билиэт эрдэ ылан кэбиспиппинэн оонньуу саҕаланыытыгар тиийэр кыаҕым суоҕа. Ол үрдүнэн, син биир, ити оонньуулартан саҕалыахтаахпын өйдөөбүтүм. Онтон тута, Кош-Агачка, Виктордаахха, барыахтаахпын. Викторы УАЗ-кын көрүн, бензинин мин уйунабын урут ситэ көрбөтөх кургааннарбын көрүөм, киэҥник сылдьыам этэ диэбитим. Сөбүлэспитэ. Кыалыннаҕына ити оройуоҥҥа баар Укок принцессата көстүбүт сиригэр тиийиэхтээхпин. Ити кэнниттэн Пазарык кургааннарын илэ харахпынан көрөр сорук турар. Онно үчүгэй музей баар дииллэр. Суруйааччылар союзтарыгар хайаан да сылдьабын, председателлэрин Бронтой Бедюровы көрсөн кэпсэтиэхтээхпин, сибээс олохтуохтаахпын. Алтай былыргытыгар сыһыаннаах научнай литература булуохтаахпын, учуонайдары кытта билсиэхтээхпин. Республиканы эргийэн элбэх сири-уоту көрүөхтээхпин, ордук былыргы сакалар олорбут сирдэрин хайыахтаахпын. Алтай биир кэрэ миэстэтигэр Алтын Күөлгэ хайаан да сылдьыахтаахпын. Сааһыары Хайалаах Алтай туһунан бэртээхэй телевизорынан биэриини түбэһэн көрбүттээхпин. Ол олорон айаным хайысхаларын торумнаабытым. «Быралыйбат былыргы» диэн кинигэбэр Казахстан сакаларын суруйбут буоллахпына, билигин Алтай сакаларын көрөр-истэр баҕа санаа үөскээбитэ. Түөрт сыллааҕыта эмиэ итинник соруктаах Тываҕа сылдьыбытым. Итинэн сакалар илин диэки сыҕарыйан испиттэрин уонна, баҕар, хайдах быһыылаахтык Байкал эҥэригэр чугаһаабыттарын чинчийэр санаалааҕым. Оччоҕо эрэ былыргы сакалар уонна сахалар ситимнэрэ дьиҥнээхтик бөҕөргүөх тустааҕа.
Барыам иннинэ өссө Хайалаах Алтайы адьас дойду оҥостубут, онно үлэлээбит учуонай Ю.И. Васильевы көрсөн хайдах бардахпына ордугун ыйыталастым. Онуоха кини Бийскэйгэ диэри тимир суоллан, онтон автобустан диэбитэ.
16-ска сарсыарда Новосибирскайга көтөн тиийбитим да, автобустар хайыы-үйэ барбыт этилэр. Онон бүгүн киэһэ барар поезка билиэт ылан баран, урут икки сыл олорбут, үөрэммит куоратым киинин киирэн көрбүтүм. Академ городок диэки олорор Иоган Максимовка кэлэн иһэн сылдьыам, хонуом, музейга Укок принцессатын көрүөм этэ диэн телефоннаабытым, Хайалаах Алтайтан билсиэх буолбутум. Онон киэһэ 9 ч ааһыыта поезка олорон, түүнү быһа айаннаан, сарсыарда Бийскэйгэ тиийбитим. Автобустаныам этэ да, ыксаан таксиланным. Хайалаах Алтай куоратыгар 17-скэ 7 ч. 30 м эргин кэлэн, гостиницаҕа илтэрдим. Миэстэ баар эбит. Оонньууларга барыам этэ диэбиппэр гостиница дьахтара оччоҕо билигин вокзалга бар, онтон автобус барар, тиэтэй диэтэ. Вокзалга тиийбитим (хата чугас эбит. Автобустанным), автобус барбыт. Биир такси оруобуна ол оонньууларга бараары дьон хомуйа сылдьар эбит. Онно бастакынан уочараттаатым, балачча өр буолаат, дьон көстөн, 9 чаас диэки айаҥҥа туруннубут. Суоппарым Саша диэн, сытыы-хотуу Алтай киһитэ, сахалары билэр, кэрэхсиир буолан биэрдэ. Ону-маны ыйыталаһар. Оонньуулара бэҕэһээ саҕаламмыт. Сахалар бааллар, мин эйиэхэ табаарыһым таксист кэргэнин, саха дьахтарын, билиһиннэриэм диир.
Куорат турар сирэ – өрүс хочото, тула хайа. Суол Катунь өрүс кытылынан сыыйыллар. Асфальт. Оонньуубут аата Эл Ойын, ол аата Республиканскай оонньуулар диэн эбит. Иккилии сыл буола-буола, атын-атын сиргэ тэриллэр үһү. Быйыл Онгудай оройуонугар Ело диэн сир аттыгар ыытыллар. Бу дойду ото-маһа силигилээн турар. Мастара толуу. Суол икки өттүгэр абааһы тайаҕар майгынныыр киһи үрдүгүн саҕа үрүҥ сибэккилээх үүнээйи сараадыйан турар. Абааһы тайаҕа буолбатах, улахан дьааттаах үүнээйи үһү. Оонньуу буолар сирэ 200-чэкэ километр эбит. 12 чаас диэки элэҥнэтэн тиийдибит. Хата күнэ үчүгэй. Бэҕэһээ ардаабыт. Ону-маны көрө иһэргэ сэргэх.
Куорат таһыгар Дубровка, Березовка диэн бөһүөлэктэри аастыбыт. Онтон ааттара алтайдыы буолан барда Каракол (Хара Күөл), Шибе диэбит курдук.
Манна чочумаас хайа тэллэҕэр тыһыынчанан массыына кэчигирээн турар, уонунан тыһыынча киһи мустубут. Үксэ балаакканан түһэллэр эбит. Алта кырыылаах, ураһалыы хатырык сабыылаах тутуулар көстөллөр. Уҥа, тэйиччи стадион. Онно аттаах дьон көтүтэллэр. Онно-манна буруо-тараа унаарыйар. Уонна эҥин таҥастаах дьон-сэргэ тоҕуоруспут, ырыа-тойук дьиэрэйбит, радио саҥарар сүүнэ улахан түһүлгэтэ эбит. Атын дьонун түһэрэн баран миигин суоппарым, кырдьык, саха кыыһа кэргэннээх Алтай киһитигэр тиэртэ. Ол дьон массыыналарын аттыларыгар ас тардан олороллор эбит. Эр киһи Байрым, такси суоппара, кэргэнэ Берта, Намтан төрүттээх, үс оҕолоох Тепуковтар диэн ыал эбиттэр. Берта Алтай тылын адьас баһылаабыт, сахалыытын да умнубатах. Тута билсии буолла, олор да аһаабытынан бар диэтилэр. Аара суоппар аһаппатаҕа, онон кырдьыга да аччыктааһын барбыт. Бараан этэ, сүөгэй, астаммыт ас, сымыыт. Чэйдэрэ үүттээх. Тууһа суох. Хаартыскаҕа түстүбүт. Дьонум 1987 сыллаахха холбоспуттар. Аадырыстарын, телефоннарын биэрдилэр. Кинилэр куоракка олорор эбиттэр, Мин эмиэ кинигэ бэлэхтээтим, визитка биэрдим. Бэҕэһээ кэлбиттэр. Оҕолорбут манна ханна эрэ сылдьаллар, туспа массыыналаахтар, биһиги бүгүн төннөбүт дэһэллэр. Оттон мин бачча сир ылбыт киһи куоракка төннүбэккэ Кош-Агаһым диэки соҕуруу айанныахтаахпын. Бу Онгудай диэн, бадаҕа, киин соҕус оройуон быһыылаах. Кош-Агачка барар массыына ыйыталаһан көрдүлэр да, булбатылар. Оонньуулар бүгүн түмүктэнэллэр. Хата Онгудайга илдьэр Валера диэн киһини буллулар. Миигин хонон барарыҥ ордук, массыына да көстүө диэтилэр. Онон киэһэ Онгудайга барар, миэстэ баар буоллаҕына гостиницаҕа хонор буоллум. Табыллыбатаҕына ол Валера бэйэтигэр түһэриэх буолла. Киэһэ өттүбүн көрүнэн баран, дьоммун кытта «Күөх бөрө» диэн ааттанар, атынан сылдьан козаны былдьаһар оонньууну көрө стадиоҥҥа бардыбыт. Хата миэстэ булан олордубут. Маннык оонньуу урут алтайдарга суоҕа үһү. Кэлин атын түүрдэртэн ылбыттар. Ол эрээри кинилэргэ киирбит, кэрэхсэнэр буолбут.
Икки хамаандаҕа хайдан, тус-туспа дьүһүннээх таҥастаахтар, нүөмэрдээхтэр. Стадион икки өттүгэр түөрт муннуктуу быһыылаах козаны угар сирдээхтэр. Быһата, сиргэ сытар козаны ат миинэ сылдьан төҥкөйөн ылан, атын хамаанда киһитигэр былдьаппакка (бэйэҥ киһигэр биэрэриҥ көҥүллэнэр) илдьэн анал сиргэ быраҕар эбиккин. Хайа хамаанда дьоно элбэхтик угаллар да, олор кыайаллар. Ити көрдөххө эрэ судургу. Сиргэ сытар 20-чэ киилэттэн ордук ыйааһыннаах козаны (кинилэр теке тэкэ дииллэр) аҥар илиигинэн харбаан ылаат, дьон былдьаабатын курдук ыҥыыр иннигэр быраҕаат, харса суох көтүтэн, түргэнник сүүрдэн илдьэн сөпкө быраҕар киһи аайы кыайтарбат быһыылаах. Онуоха эҥин ньыма элбэх эбит. Сорохтор былдьатымаары атынан үктэтэн тураллар, бэйэтин киһитигэр эрэ кыах биэрэр, атыттары киллэрбэттии анньыһан турар, аны сүүрдэн иһээччини күөйэр-хаайар, былдьыыр, быһата, хамаанданан киирсии, биликтэһии диэн дьэ манна эбит. Кыанар дьон, үөрүйэхтээх аттар оонньуулара. Урут Казахстаҥҥа сылдьан түбэһэ көрбөтөхпүн. Сонурҕаатым. Балачча уһуннук көрдүбүт. Үчүгэй, көхтөөх оонньуу.
Ити олорон дьону-сэргэни көрөбүн. Алтай дьоно национальнай таҥастарын таҥнан сылдьаллара көрүөххэ кэрэ. Оройуон-оройуон таҥаһа арыый атыннаах буолар эбит. Үксүлэрэ кыһыл саһыл тыһа киллэһиктээх бэргэһэлээхтэр, халааттаахтар, курдаахтар. Атахтарыгар этэрбэс саппыкы икки ардынан таҥастаахтар. Олорун төбөтө уһуктаах уонна хантаҕардыҥы. Дьүһүннэрэ үксэ сырдыктыҥы. Эдэр оҕолоро, кыргыттара харахтара сырдык. Хайдах эрэ от күөхтүҥү. Баттахтара кугастыҥы. Саха оҕолоругар олус маарынныыллар. Ол иһигэр кыаһаан, арыый харатыҥы да киһи баар. Ордук уолаттарга. Саастаах дьоно биһиэхэ олус маарынныыр. Сэксэгэр бытыктаах, мэтээллээх-уордьаннаах оҕонньоттору киһи сык гына көрөр. Эмээхситтэр да үкчүлэр. Тылларын да киһи сабаҕалыыр. Оттон эйигин туспа омук курдук букатын көрбөттөр, араарбаттар да быһыылаах. Мин кэллэ кэлээт маннык элбэх киһи түһүлгэтигэр түбэһиим – табыллыым.
Бэҕэһээ саҕаланыытыгар ыалдьыттар ортолоругар омук дьонноро бааллара үһү. Казахтар, тывалар, буряттар, монголлар, хакастар, голландецтар. Кэлин истибитим сахалар да бааллар эбит. Мин хойутаабыт киһи официальнай ыалдьыттарга сыстыбатым, наар дьоммун кытта бииргэ сырыттым.
Аны хаҥас диэки атын түһүлгэҕэ бардыбыт. Дьэ манна эбит сүрүн түһүлгэ. Массыына, киһи элбэҕэ, тутуу үгүһэ. Бэҕэһээ манна тустуу буолбут. Оҕунан ытыы, камча (кымньыы), ат сүүрдүүтэ. Барыта уонча көрүҥҥэ күрэхтэһии ыытыллыбыт. Ону тэҥэ ырыа-тойук, оонньуу-үҥкүү. Бүгүн тустуу салгыыта абсолютнайа буолар. Тустуулара куреш (күрэс) диэн. Хапсаҕайга майгынныыр. Хаҥас диэки хайа тэллэҕэр тустуу түһүлгэтигэр тиийдибит. Олохтоохтор, биһиги курдук, тустууну олус таптыыр эбиттэр. Эрдэттэн мас ыскамыайкаларга кэтэһэн олороллор. Миэстэ булан биһиги да олордубут. Сотору тустуу иккис күнэ саҕаланна. Нууччалыы, алтайдыы саҥараллар. Маҥнай кыттааччылар киирэн кэчигирэстилэр. Уратылара диэн национальнай этэрбэстээхтэр.
Абсолютнай буолан ыйааһын араастаһыыта аахсыллыбат эбит. Кыра да ыйааһыннаах киһи 100-тэн тахса киилэлээх киһиэхэ киирэр уонна, ардыгар, кыайан үөрдэр. Эмиэ биһиэнин курдук. Тустууга сүрүн бириистэрэ «Жигули» массыына. Ону Эл Курултай (Республика мунньаҕын) депутата Р.Р. Сафин туруорбут.
Алтайга көҥүл тустуу сайдыбатах. Ол оннугар дьонноро үксэ самбистар, дзюдоистар, классиктар. Бадаҕа ол иһин буолуо, хапсаҕайга курдук тэбиини, такымҥа охсууну көрбөтүм. Эмиэ биһиэнин курдук тобуктаатыҥ, илиигинэн сири таарыйдыҥ да, хоттороҕун. Олохтоох нууччалар, украинецтар, ордук ыарахан ыйааһыҥҥа киирсэр эбиттэр. Күрэхтэһээччи ханнык оройуонун, бииһин, аҕатын ууһун хайаан да этэллэр. Ол курдук, сойон, теленгит, кыпчак, ыалдьыттары хакас, тыва дииллэр. Бэл нуучча дьонун, украинецтары араспаанньаларыттан таһааран «Из рода Карпенко» диэн биллэрэллэр. Тустууну уһуннук көрдүбүт. Киэһэрэн барда. Күн хайа кэтэҕэр түһэн сөрүүтүйдэ. Чемпионат түмүктэннэ. Биир киһиэхэ били «Жигули» тигистэ. Айхал, эҕэрдэ өрө оргуйа түстэ.
Биһиги массыынабытыгар кэллибит. Дьонум куораттыыллар. Миигин илдьиэхтээх киһи кэллэ. Быраһаайдастыбыт. Махталбын биллэрдим. Бэйэм Онгудайга айаннаатым. Үөрүөм иһин, гостиницаҕа миэстэ баар буолла. Суумкабын уолум киллэрдэ. Махтанным. Хоно хааллым. Маҕаһыынтан (чугас эбит) ас ылан аһаатым. Кош-Агачка Майхиевка телефоннаатым, сарсын тиийиэм диэтим.
Дьэ бүгүн айаннаан, Эл Ойын иккис күнүгэр сылдьан, алтайдары, сахалары кытта билсэн, элбэх саҥаны көрөн-истэн, астынан, икки киһилээх хоско соҕотоҕун хонон турдум. Кэлин истибитим бу Онгудай элбэх суруйааччыны, ол иһигэр Аржан Адаровы, биэрбит оройуон эбит.
18-ска үгэспинэн эрдэ туран автобус хаһан барарын тахсан ыйыталастым. Ону күнүс кэлэн ааһыа диэтилэр, суолга тахсарга, массыына тутарга, бара турарга сүбэлээтилэр. Бэҕэһээ тиэйбит Сашам турар, эмиэ инньэ диир. Таксинан суолга, аһыыр сиргэ бырахтар, онтон ааһан иһэр массыыналар ылааччылар диэтэ. Инньэ гынным. Маҥнай киирэн аһаатым. Дьоннору ыйыталастым. Кош-Агачка барааччы баарын баар да, толорулар. Инньэ гынан тэйиччи турар заправкаҕа тиийдим. Арай биир киһи заправкаланаары таҕыста. Ыйыттым ыалдьыппын, Кош-Агачка бараҕын, миигин ылыаҥ дуо, төлөһүөм диэтим. «Хонохпун. Якутияттан», – диэн бэйэм санаабар алтайдыы саҥардым. Киһим ылар буолла. Баран суумкабын аҕаллым. Кэргэнин, кыыһын кытта Эл Ойыҥҥа сылдьан хонон баран иһэллэр эбит. Маҥнай кэлин олбоххо олорто, онтон ийэлэрэ, арааһа, миигин суолу айылҕаны көрдүн диэтэҕэ, утуйуом диэн кэлин олбоххо көстө. Онно, кырдьык, кыыстара утуйан иһэрэ. Аҕалара да, ийэлэрэ да Саха сирин туһунан элбэҕи ыйыталастылар, кэрэхсииллэр. Кэпсэтэ-кэпсэтэ айаннаан иһэн очуостан түһэр күрүлгэҥҥэ тохтотто. Хаартыскаҕа түстүм. Аара сис хайалар, кыбычыын сирдэр бааллар. Хайдах эрэ Өймөкөөнү санаталлар. Эрийэ-буруйа барар суол хапчаан, дабааннар, түһүүлэр. Киһи саллар суола. Ол эрээри асфальт уонна кэҥэс буолан эмиэ да оччо куттаммаккын. Утары массыына аҕыйах. Сотору биир сиргэ тохтотто. Манна үрэх кытыытыгар дьэдьэн хомуйа сылдьаллар. Биһиги эмиэ көрдүбүт. Аҕыйах дьэдьэни булан амсайдым, ытыспар хомуйдум, хаартыскаҕа түһэрдим. Быйылгы дьэдьэни Алтайга кэлэн амсайдым! Үчүгэйэ сүрдээх!
Н.Е.Винокуров-Урсун
«Чолбон». — 2010. — №12
(салгыыта бэчээттэниэ)
