Айдар Халим «Күрүө тоһоҕотугар ыйаммыт тальянка»

(Аатырбыт хормуоскаһыт Файзи Биккинин сырдык кэриэһигэр)

Буор хаһарыгар сиһэ быстан хаалла. Кэмниэ-кэнэҕэс, күрдьэҕин туора уурда уонна астына сиһин көннөрдө. Онтон умса нөрүйэн туран арбайбыт баттаҕыттан көлөһүнүн бөдөҥ таммахтарын туура илгиһиннэ. Көлөһүнэ сирэйигэр саба түһэн хараҕар киирэн аһытар, оччоҕо хараҕа уу-хаар баһар. Өскөтүн, кини билигин бэйэтин сиэркилэҕэ көрүнэрэ буоллар, өлбөөрөн күн уотугар килбэчийбэт буолбут кынчаал тимиринии сирэйэ уһаан, өһөн хаалбытын көрүө этэ.

Дьэ, буор хаһыыта –  бу чахчы эр киһи үлэтэ. Манна эр киһи ап-аһыы көлөһүнэ балачча тохтумахтыыр. Кини өрдөөҕү көрүдьүөс кэпсээни санаан, уоһун уһугунан мүчүк гынан ылла. Биллэн турар, таах-сибиэ, акаары кэпсээн эрээри тоҕо эрэ өйүгэр хатанан хаалбыт. Донбасска шахтерунан үлэлиир татаартан ыйыппыттар: “Эн тоҕо аҕаҥ көмүүтүгэр дойдугар барбатыҥ? Алтан уҥуоҕун харайыаҥ этэ буоллаҕа…” “Тоҕо? – диэбит кини. – Буор хаһыытыгар манна да үлэлиибит дии”.

Дьэ, баҕар тур, баҕар оҕун. Ол-бу абааһыны айаллар… Ама, татаардарга оннук үһү дуо?

Кини сиэҕинэн сүүһүттэн көлөһүнүн сотунна уонна хантас гынан күнү көрдө. Аламай маҥан күн номнуо үөһэ тэмтэйбит.  Куйааран эрэриттэн, манна хотон күлүгэр, умуһах иһигэр кытары итийбит.

Кууран хаалбыт тылын, суоруна тааһын курдук, айаҕын иһигэр бэрт эрэйинэн хамсатта, онтон күрдьэҕин эспит буоругар батары аста, эмиэ үөһэ хантайда уонна хараҕа ат баһын саҕа улахан кириэн сэбирдэҕинэн сабыллыбыт үс лиитэрэлээх айраннаах бытыылкаҕа хатанна. Сирэйэ үөрүүнэн сыдьаайда. Уу, айран! Олус утаппытын, иһэ-үөһэ умайыар диэри суоһаабытын дьэ биллэ.

Үлэтигэр үлүһүйэн картинейэ, ол аата “улахан ийэтэ”, киниэхэ анаан кыһаллан-мүһэллэн бэлэмнээбит айыы утаҕын умна сыспыт эбит.

Сибилигин тымныы айраны дуоһуйа ыймахтыам дии санаан ханна да суох силин быһа ыйыста сатаата, ол эрээри дуоһуйууну уһата түһэргэ сананна.

Умуһахтан таҕыста, өссө нэдиэлэ анараа өттүгэр холуодьас хандаатыгар анаан аҕалыллыбыт дууб бэрэбинэҕэ олордо уонна оргууй айраннаах бытыылканы ылла. Бытыылка таһа сииктээх, кини утаҕын ханнарарын кэтэһэ сатаан эмиэ тириппит курдук. Ону көрөн утаппыта өссө күүһүрбүккэ дылы буолла.

Ол иһин туттуна сатаабакка түөһүн иһэ ип-итиинэн, кубус-кураанаҕынан суоһуурун сойутаары бытыылкаттан сөрүүн утаҕы ыймахтаамахтаата.

Айран муус курдук тыбыс-тымныы, эрбэһин амтаныгар майгынныыр хабархай уонна сүөгэй кэриэтэ хойуу, мөлбөркөй эбит.

Айрантан – хойуу тары холуодьас уутугар суурайан, туус уонна суода таммалатан оҥоһуллубут утахтан ордук ханнык да аптаах, үтүөкэн утах суоҕун курдук ээ. Бу айыы утаҕын булкуйдаххына –- утатан куурбут-хаппыт, итииргээн суоһаабыт этиҥ-сииниҥ хас биирдии килиэккэтин илгэлээх утаҕынан ханнарар, күн уотугар кылапачыһар кэмэ суох элбэх кыырпахтар кырылыы кыынньаллар.

Кини маннык утаҕы төһөнү баҕарар иһиэ этэ. Олоҕун бастакы сылларыттан айран амтанын билбитэ. Былыр-былыргыттан айран ис-үөс, түөс, күөмэй араас ыарыыларыттан эмтиир дииллэрин оччолорго кини билбэт этэ. Кини көннөрү, тугу барытын умнан туран, бэл, утаҕа икки дьабадьытынан моонньугар, түөһүгэр, онтон киинигэр тиийэ халыйан түһэрин аахайбакка айраны иһэрэ да иһэрэ.

Дьэ, айран кырдьык олус үчүгэй этэ! Оннук буолумуна – ып-ыраас холуодьас уутунан оҥоһулуннаҕа дии. Э-ээ, арба эһиги, биһиги бэйэбит бас билэр холуодьастаахпытын билбэт буоллаххыт дии. Холуодьастаах диэн – хайдахтаах курдук үчүгэйий. Урут ииппит ийэм эрэйдээх бэйэтэ холуодьаһа суох буолан эрэйдэнэр да этэ.

Аҕата сэрии буолуо аҕыйах күн иннинэ холуодьас хаһан испит, сэрии буолаатын кытта кинини фроҥҥа ыҥырбыттар, онон оннук ситэриллибэккэ хаалбыт. Ол эрээри дэриэбинэҕэ холуодьаһа суох хайдах олоруоххунуй? Оргуһуох ылан баран чугастааҕы холуодьаска барарга тиийэҕин. Төттөрү-таары кэл да бар буолаҕын. Ол иһин ииппит ийэтэ кини холуодьас хаһабын диэбитигэр олус үөрбүтэ. Урут, итинник санаа киниэхэ тоҕо киирбэтэҕэ буолла? Ол да буоллар, холуодьас хаһыыта – сүөгэйдээх алаадьыны мэтийии буолбатах. Ыарахан, киһи сыратын ылар үлэ. Манна күүс-уох, сатабыл, тулуур уонна лоп-бааччы туттуу ирдэнэр. Оччолорго кинилэр холуодьаһы үһүө буолан хаспыттара – доҕоро Ихсанныын уонна Гимакай оҕонньордуун, кини аата дьиҥэр Гильмендин диэн этэ даҕаны дэриэбинэҕэ бары судургутук Гимакай дииллэрэ.

Бэртээхэй ытыыс оҥорбуттара. Гимакай оҕонньорго махтаныах кэриҥнээхтэр – кини ааттаах оһохчут уонна ытыыс охсооччу этэ, ол эрээри сөбүлээбэт киһитигэр төрүт көмөлөһөөччүтэ суох. Ол аата кинилэри сөбүлээтэҕэ дии. Оҕонньор, кырдьыга, олус сытыы тыллааҕа, ардыгар адьас хотуурунан охсубуттуу быһа этэрэ. Оттон кинини, Багримы, олус эйэҕэстик көрсүбүтэ.

Оҕонньор Багрим киниэхэ тиийэригэр, хотон баҕанатыгар баайан баран, сутукаттан өтүү хата олороро. Кинилэр икки ардыларыгар саба быраҕан сэһэргээтэххэ маннык кэпсэтии буолбута.

— Гимакай эһээ!

— Уу, ити тыл үһүө, дүлүҥ дии! Маннык этиэхтээххин: “Дорообо, биһиги тапталлаах эһэбит Гималетдин!”

— Дорообо, биһиги тапталлаах эһэбит Гималетдин! Мин эйиигин…

— Эйиигин!.. Тугуй, биһиги эйиигиннин хаастары манаабыппыт дуо? Маннык саҕалыахтааххын: “Биһиги тапталлаах эһэбит Гималетдин! Өскөтүн утарбат буоллаххына, мин эйиигиттэн көрдөһүөхпүн баҕарабын…”

— Биһиги тапталлаах эһэбит Гималетдин! Өскөтүн утарбат буоллаххына, мин эйиигиттэн көрдөһүөхпүн баҕарабын…

— Дьэ, уонна?..

— Мин эйиигиттэн көрдөһүөхпүн баҕарабын, биһиэхэ холуодьас хаһарбытыгар көмөлөһүөҥ дуо?

— Эн… Ол ким кимиэхэ көмөлөһөрүттэн… Онно ким салайааччынан, ким көмөлөһөөччүнэн буолуоҕай, ээ? Ким уу тымырын булуоҕай, ким холуодьаһы хаһыаҕай? М-м-м?

— Эн, биллэн турар.

— Сөөп-сөп… Оччоҕо маннык этиэхтээххин: “Эһээ Гималетдин, биһиэхэ холуодьас хаһыаҥ этэ дуо?” Чэ, эт, мастыйбыт тыллаах!

Уолчаан оҕонньор дьээбэлэнэрин өйдөөбүтэ, ол аата кэпсэтиитэ да табыллыах курдуга.

— Оттон биһиги эмиэ хаһыахпыт буоллаҕа дии, Гимакай эһээ?

— Бай-бай! Эн оччоҕо мин үлэлиирбин көрөн кирилиэскэ олоруохтаах этиҥ дуу, тугуй?

Оҕонньор ис-иһиттэн дуоһуйа күлбүтэ.

— Көр эрэ кинини, күбүрүнээтэр эбит дии! Сөп, сөп, тиийиэҕим. Ыҥырбыккар махтал. Тохтоо эрэ, эн сааһыҥ хас буолла?

— Уон алтабар бардым.

— Уонь альтам, — оҕонньор дьээбэлээбитэ. – Өссө: алта уон алтам диэ… Чэ, сөп, маладьыас, джигит. Үгүс эр дьон алта уоннарыгар даҕаны  холуодьас хаһарга үөрэммэккэ өлөллөр. Оттон эн… Баара-суоҕа “уонь альтаҥ”, дьэ уонна көрөн кэбис… Ол аата аулга өссө биир дьиҥнээх эр киһи баар буоллаҕа. Үтүө эрэ тосхойдун!..

Сэрии кэнниттэн дэриэбинэҕэ эр дьон кырдьык аҕыйах этилэр, оттон оҕонньор дьиҥнээхтик, эр киһилии кэпсэтиэн олус баҕарара, онон үөрэ-көтө салҕаабыта:

— Тиийиэм, тиийиэм. Хайаан тиийиэм суоҕай? Өссө хайдах барарбын, өйдүүгүн… Эн эттиҥ – мин оҥордум. Һм-м… – уонна хараҕын дьээбэлээхтик быһыччы көрбүтэ:

— Улахан ийэҥ оһоҕун кэннин үчүгэйдик хаһыстын эрэ: баҕар, биир-икки кырыыҥка мүөттээх, доруоһалаах быраагалааҕа буолаарай. Һм-м… Кини мүөккэ көөнньөрөөччү дуо?.. Оттон оннук… Биллэн турар… эн эттиҥ – мин толордум. Ыһы. Испиискэни уматар кэриэтэ – чырк гыннараҕын уонна бэлэм. Һэ-һэ…

Үлэ бэркэ барбыта. Ол эрээри Гимакай оҕонньор умнугана бэрт этэ. Уолаттар оҕонньор ити итэҕэһиттэн кистии-саба күлсэллэрэ. Холуодьас түгэҕин мээрэйдээн тахсан баран субу аҕай мээрэйдээбитин тамты умнан кэбиһэрэ, эбэтэр үөһээ ылбыт мээрэйэ аллараа түһэригэр эмиэ өйүттэн көтөн хаалара, онтон хайаан күлбэт буолуоҥуй. Өскөтүн Багримнаах Ихсан суохтара буоллар, оҕонньор олоҕун тиһэх күнүгэр диэри сибилигин мээрэйдээбитин өйдөөбөккө үөһээ, аллараа мэскэйдэнэ сылдьыа эбитэ буолуо. Чэ, маннык, оҕонньор холуодьас түгэҕиттэн этэр: “”Сө-өп, биир миэтэрэ сүүрбэ сантымыатыр”. Үөһээ тахсан иһэн кини уолаттар диэки мунаахсыйбыттыы көрөр уонна ыйытар: “Хас-хас диэтим, ээ?” Дьэ, көр диэтэҕиҥ!..

Биир кэмҥэ Багрим холуодьаһыгар үрүйэ уҥуортан ыаллара Разия кэлэр буолбута. Дьиҥэр кинилэр бэйэлэрэ холуодьастаахтара, ол эрээри уута туох эрэ хос амтаннаах этэ, оттон киниэнэ – ып-ыраас, дьэп-дьэҥкир уулааҕа. Арааһа, биир ырыаҕа мээнэҕэ:

Кинилэр бэйэлэригэр холуодьастаахтар, ол эрээри биһиэхэ кэлэллэр…

– диэн ылламматах быһыылааҕа.

Багрим Разия туһунан санаабытыгар сүрэҕэ бүллүгүр гынан ылбыта уонна сирэйэ итий гынан, сүүһүгэр бычыгыраабыт көлөһүнүн хас биирдии таммаҕа биллэн ыларга дылы буолбута. Ити Разия киниэхэ, дьиҥэр, туга да буолбатах. Көннөрү ыалларын кыыстара. Кинилэр дьиэлэрэ Уязи диэн үрэх уҥуор турара. Багрим адьас кыра эрдэҕиттэн ийэлэрэ Рагиба: “Разия! Ракыя! Дарига! Хадия!” – диэн кыргыттарын ыҥырарын истэрэ.

Рагиба кыргыттара тулаайах аҥардаахтар этэ — аҕалара фроҥҥа өлбүтэ. Оттон билигин улаханнара Рагия эргэ тахсаары сылдьар. Урууга бэлэмнэнии бөҕө буола сылдьаллар, Багримы эмиэ ыҥырбыттара — сүктэр кыыс төрөөбүт дойдутуттан эрин дьиэтигэр барарыгар — хормуоскаһыт буолан атаарсыахтаах…

Кини хормуоскаҕа оонньуур буолуоҕуттан олоҕо урут уонна ол кэнниттэн диэҥҥэ арахсыбыта. Хормуоскалыан иннинэ уонна хормуоскалыыр буолуоҕуттан. Биир киһиэхэ хайдах эрэ икки киһи баарын курдуга: биирэ – көннөрү уол, иккиһэ – олус наадалаах киһи, эбэтэр хормуоскаһыт.

Ону туох диэҥ баарай! Багрим күрдьэҕин хаһыллыбыт буорга батары аспыта уонна иһиллээбитэ: талах кэннигэр, үрэх уҥуор туох да иһиллибэт этэ. Ашказар, Ишембай сэлиэнньэлэриттэн кэлбит ыалдьыттар, түҥүрдэр уонна ходоҕойдор күндүлээһин-маанылааһын кэнниттэн өссө тура иликтэр быһыылааҕа. Уолчаан биир ханнык эрэ частушканы өйдөөн кэллэ.

Сыбааттарбыт сылайан хаһыҥырыы сыталлар…

Бүгүн Разияны күтүөт аймахтарын уонна уруу ыалдьыттарын кытары эрин аулугар атаарыахтаахтар. Ханнык эрэ аҥаархай соҕус киһи Разияны ыраах, Белай өрүс уҥуор илдьэ барыахтаах… Көр да маны.. Хайдах эрэ… Уонна… Уонна олус абалаах! Кырдьык, хомолтолоох даҕаны, абалаах даҕаны!

Ыалларыгар кимтэн эрэ куота сатыыр куурусса куттанан хахаарбахтаата. Туттулар быһыылаах, куурусса тиһэҕин хардьыгынаамахтаат ах барда, онтон эмиэ уу-чуумпу буолла. Билигин үргүөхтэрэ. Онтон лапсалаах миин өрүөхтэрэ.

Оо, дьэ, кинини илдьибэттэрэ буоллар!.. Кими-кими – биллэн турар, Разияны.

Кини ытыһыгар силлээмэхтээт, күрдьэҕин ылан эмиэ хаспытынан барда. Бу холуодьаһы кини атыттардааҕар үрдүк хандаалыан баҕарар, айанньыттарга ыраахтан көстөн сир аннынааҕы ып-ыраас уутунан ыҥырар, угуйар курдук. Аҕата холуодьас хандаалаах буолуон баҕарбыта үһү. Багрим бу умуһаҕы хандаа баҕанатын туруораары хаһар. Кырдьыгынан эттэххэ, кини бүгүн баҕана үүтүн хаһар санаата суох этэ. Кута-сүрэ олус ыарахан баттыктаммыта, сытар да, турар да кыаҕа суоҕа, ол иһин хаһарга санаммыта. Норуот этэринии, “туттар тэрил үлэлиир – эр киһи киһиргиир”. Ол курдук Багрим үлэтэ эмиэ тахсыылаах буолбута. Өссө икки чааһынан баҕана үүтэ бэлэм буолуоҕа.

Баҕана үүтүн дириҥэтэ сылдьан кини чыычаахтар төрүт куттаммакка саҥа хаһыллыбыт буорга кэлэн түһэллэрин көрбүтэ. Кинилэр буортан эмис чиэрбэлэри булаллар эбит. Чыычаахтар Багрим буору баһан эһэригэр бычыгырыы түһээт көтөн тахсаллара, онтон төҥкөйдө да бэлэм астаах чөмөххө саба түһэллэрэ. Ол эрээри быйыл чиэрбэ наһаа элбэҕэ суох курдук.  Чиэрбэ аҕыйаан истэҕин аайы чыычаахтар өссө ордук айманаллар, минньигэс чиэрбэни былдьаһан бэйэ-бэйэлэригэр сабыта түһэллэр.

Кини кырыһы түөрэн бүтэрбитэ ыраатта. Аны хара буору хастаҕына, онтон кыһыл туойга тиийэн күрдьэх тимирин саҕаны дириҥэттэҕинэ – дьыала бүтэр. Багрим баҕана үүтэ киинигэр диэри дириҥнээхтик хаһылыннаҕына сөп буоларын билэр.

Арба чиэрбэлэр тустарынан эттэххэ маннык. Быйыл чиэрбэ аҕыйаҕа – дьыл биир эрэ уратыта буолбатах. От ыйын ортото буолла эрээри, сир син биир ирэ илик, муус курдук диэххэ сөп. Быйылгы сайын, учууталлара Махмут убай эппитинии, “резко континентальнай” үһү. Ыам ыйыгар эрэ буолбатах, бэс ыйыгар кытары дьоннор баататтан сирийиллибит сонунан сылдьыбыттара: ардах түс да түс буолбута. Ыанньыйбыт халыҥ былыттар тымныынан аҥкылыйан сири-дойдуну бүтүннүү сабардаабыттара. Сир илийэн чап-чаллырҕас буолбута. Бэс ыйыгар диэри дьаабылыка, харас, вишня мастара сибэккилээбэтэхтэрэ. Оттон отоннор, субу аҕай сибэккилээн тэтэриэх курдук буолан иһэн, хаарга да баттаталлар, тоҥмотохторо, өлбөтөхтөрө. Атан испит бөлчүөхтэр, күлээри ырбаһан баран уостарын оннук сэгэппитинэн тохтоон хаалбыт көрөөччүлэри санаталлара. Кинилэр өссө сабантуйга тустан бастаабыт уонна бочуоттаах үктэллэргэ бириистэрин  кэтэһэн турар бөҕөстөргө майгынныыллара.

Багрим оскуолаҕа саамай таптыыр үөрэҕэ – зоология. Онтон – биология. Сарай үрдүгэр уйаламмыт хопто куорсуна түстүн, эбэтэр кириэн улахыын да улахан сэбирдэҕэ буоллун – ыл уонна чинчийбитинэн бар! Ол эрээри уолу биир боппуруос ордук долгутар этэ: тоҕо үүнээйи дьэ тыллыах курдук буолан эрдэҕинэ хайаан да хаһыҥ түһэрий? Тымныы оҕонньор анаан-минээн ол кэми күүтэ сылдьарын курдук. От-мас бастакы тыллыыта – дьоҥҥо син биир бастакы тапталларын кэриэтэ буоллаҕа дии. Эбэтэр ити тыыннааҕы барытын тургутан көрүү, тыыннаах хааларга туруулаһыыны ааһыы, саамай тулуурдааҕы талыы эбитэ дуу? Оннук буоллаҕына айбыт таҥара олус дьэбир дуо? Биир ырыаҕа “Дьаабылыка маһа ыам ыйын ортото тыллар” диэн ылланар дии, быйыл буоллаҕына дьаабылыка, бэл, хаар анныгар үлүйбэтэ, тылла илик буолан дуо? Дьаабылыка мастарын көрө-көрө Багрим ардыгар куттанара: арай үлүйэн хаалан биир да мас тыллыбатын? Оччоҕо хайдах буолуой? От үүммэт, бурдук тахсыбат…

Ол эрээри уол таах долгуйбут этэ. Ардыгар ириэрэн, сороҕор тоҥорон да ыллар ыам ыйын бүтүүтэ, күн дьэ дьиҥнээхтии сылааһынан сыдьаайбыта уонна аҕыйах хонук иһигэр туох баары барытын тылыннарбыта: сыһыыларга суп-суон умнастаах абааһы тайахтара, хочуон өрө аспыта, дьэдьэн, бэл, тэлиэгэ көлүөһэлэрэ тараанньыктаабыт суолугар үүммүтэ, баҕар, итэҕэйиэххит суоҕа эрээри, ытырыык от кытары ханнык эрэ маҥан чуораанчыкка майгынныыр сибэккилэммитэ, ону ааһан ханна эрэ ким да, туох да билбэтинэн бүгэн сыппыт сиэмэлэртэн дьон-сэргэ уонунан сыллардааҕыта умнубут үүнээйилэрэ тахсан кэлбиттэрэ.

Дьэ, кырдьык быйыл айылҕа төтөлө суох барда. Ыам ыйын ортотугар диэри биэс кыраадыс тымныы буоллаҕына, бэс ыйын саҥатыгар отут кыраадыска тиийэ куйаарбыта. Дьикти диэтэҕиҥ… Кииһилэ бөҕө үүммүтэ, кымыс кырылыы кыынньыбыта… Салгын мүөт сыттаммыта, тоҕо диэтэргит ыҥырыалар куоттарбыттарын ситиһээри от-мас сүмэһинин хомуйан күнүстэри-түүннэри дыыгынаһар курдуктара. Сирэйгэр сайыҥҥы итии салгын сабыта биэрэрэ. Үрэхтэр уулара олус сылыйан балыктар сөрүүн сири көрдүү сатыырдыы кытылга ойон тахсаллара.

Айылҕа бастаан тоҥуон төрүт баҕарбатаҕа уонна тоҥмотоҕо, онтон аны кууран-хатан умайыан баҕарбатаҕа уонна умайбатаҕа. Дьиктитэ баар, ип-итии тыал сиккиэриттэн, эбэтэр наһаа сөрүүн түүҥҥү салгынтан күп-күөх мас аайы кыырыктыйбыт баттах кэриэтэ биирдиилээн сырдык күөх, өссө кубархай даҕаны диэххэ сөп сэбирдэхтэр, эбэтэр бүтүн лабаа даҕаны ала-чуо тунааран көстөллөрө. Дьылҕа! Мас бүтүннүү чээл күөҕүнэн бүрүллэр, оттон биир лабаата дуу, саҥа быган эрэр кыракый үнүгэһэ дуу эмэҕирэр, эбэтэр төрүт да хатан хаалар. “Сэттэ уоммар диэри олордум даҕаны, маннык сайыны көрө иликпин, — диэн Гимакай оҕонньор сөҕөн баһын быһа илгистэр. – Биирдэ, бэл, бэрт үчүгэй түүлү көрдүм. Уязи кытылын батыһа үүммүт харастар бука бары муус маҥан буолбуттар… Ол аата, таҥара биэрдэҕинэ, быйыл оруос өлгөмнүк үүнэрэ буолуо!”

Оҕонньор ардыгар өссө маннык этэрин сөбүлүүр: “Кинигэҕэ этиллэринэн, күн сирэ эстэригэр айылҕа бу курдук торолуйуохтаах.  Сир-халлаан киэбирэр, улуутумсуйар. Бурдук хаһааҥҥытааҕар да өлгөмнүк үүнэр. Отонноох мастар астарын уйбакка өҥкөччү түһэллэр. Онтон сиргэ Даджал кэлэр…”

Дьэ, ол Даджал диэн ким буоллаҕай? Туох эрэ уратылаах киһи дуу, эбэтэр барыбыт тугу да билиммэт ис турукпут кылаан кырыыта дуу?

Эмискэ күрдьэх тимирэ тугу эрэ таарыйан “хачыгыр” гынна, уол соһуйда, санаатын ухханыгар буолан: “Тугуй бу? Баҕар, Даджал буолаарай?” дии санаата.

Сэрэнэн буору илиитинэн хаһыйталаата уонна сыапачыкалаах туох эрэ тимири ороон таһаарда. Буорун-сыыһын ыраастаан баран, былыргы күлүүс эбит диэтэ. Арааһа, хандалы күлүүһэ быһыылаах. Баҕар, бу күлүүс үһүйээн быһыытынан кинилэр сэлиэнньэлэрин төрүттээбит күрүөйэх Акрига сыһыаннааҕа буолаарай. Бу булумньуну учуутал Махмут убайга көрдөрүөххэ баара.

Кини мүчүк гынан ылла. Арай, маннык хаһан-хаһан сири курдат бардын? Төһөлөөх кылааты булуо эбитэ буолла!

Акаары баҕайытык саҥа таһааран күллэ. Санаан көрүҥ: кини эйээрэр тыастаах хормуоскалаах сир нөҥүө өттүнэн тахсан кэлэр уонна саамай таптыыр “Сарман” диэн ырыатын тардан кэбиһэр. Оттон онно, кулуһуҥҥа олгуй (казан) ыйанан турар. Быһата, эргиччи, ханна да хайыс, олгуйдар ыйанан тураллар, олор анныларыттан кутаалар буруолара хойуутук бургучуйар.

Олохтоох дьон, чэ лампа-пуду биис дьоно диэххэ, кинини… киһи этин амсайан көр диэн ыҥыраллар. Оннук-оннук, ол биис ууһун дьоно киһини сииллэр!..

— Кэл манна, — дииллэр кинилэр, — олгуйга чугаһаа, сыалаах, улахан кырбаһы тал!

Оттон, бэйэлэрэ, саатар сирдэрин сэбирдэҕинэн да саптымматахтар.

— Мин Казаньтан сылдьабын ээ, — диэн хардарар Багрим. – Биһиги, казаньнар, киһи этин сиэбэппит ээ, бэйэбит эмиэ киһи буоллахпыт дии.

Уонна хормуоскаҕа оонньоон имитэр.

— Өскөтүн эһиги, биһиги курдук, хормуоскаҕа оонньуур буоллахытына, эмиэ киһи этин сиэххит суоҕа!

— Тугуй ол? Казаньнар киһини сиэбэттэр дуо? – лампапудулар быардарын тарбыыллар. – Аһары сымыйалаама эрэ! Сииллэр, ону ааһан олус бэркэ сииллэр. Киһи этин буһарар олгуйдары эһиги айбыккыт буолбаат? Сиигит, бэйэ-бэйэҕитин сиэһэҕит аҕай, өссө эбиитин салбанаҕыт! Бүтүн аҕа, биис ууһунан сиэһэҕит, бэл, кинилэр ааттарын-суолларын да билбэккит, онтон итириэххитигэр диэри иһэн-аһаан баран хормуосканан доҕуһуолланан үҥкүүлүүгүт уонна орулуугут! Ол иһин аан дойдуга эһиги тускутунан бары билэллэр. Биһигини эмиэ билэллэр! Тоҕотун билэҕин дуо? Тоҕо диэтэргин, биһиги дүҥүр тыаһынан олус үчүгэйдик үҥкүүлүүбүт!

Эргиччи дүҥүр тыаһа ньиргийэр.

— Биһиги киһи этин сиирбитин уонна дүҥүр тыаһынан үҥкүүлүүрбүтүн кистээбэппит! Мабимбо-бомбо! Аһаан баран дүҥүр үрдүгэр ойон тахсан үҥкүүлүүгүн, искэр баары барытын үлтү сахсыйаҕын, оччоҕо өссө бүтүн биир киһини сиир буола түһэҕин! Мабимбо-бомбо!

Быр-р-р-р!.. Уол бэйэтэ өйүгэр оҥорон көрүүтүттэн мырдыччы тутунна.

Һок! Арааһа, кинини ким эрэ ыҥырда.

Иһиллээтэ. Саҥа кини кэтэһэрин курдук үрүйэ уҥуортан буолбатах, кинилэр тиэргэннэриттэн иһиллэр эбит.

— Багрим! Мохсоҕолум оҕотоо!

Ити картиней ыҥырар, сарсыардааҥҥы сырдык күҥҥэ араҕас ырбаахыта хатыйыы күрүө быыһынан сандаарар, оттон сырдык халлаан күөҕэ былаата күрүө үрдүнэн көстөр.

— Тугуй, картин-е-ей!

— Долгуйабын, уруу дьонун атаарыахтааххын умнубатыҥ ини? Соторутааҕыта эмиэ ыҥырбыттара, хормуоскатын умнубатын диэбиттэрэ.

— Умнуом суоҕа… – Багрим, Разия уруутун санаппытыгар, ииппит ийэтигэр кыыһыра санаата. Кинитэ суох билбэтигэр дылы. Ытыһыгар силлээт эмиэ үлэлээбитинэн барда. – Кинилэргэ хормуоска эрэ наада…

Даа, кини кырдьык икки киһиттэн турар курдук. Биирэ – “көннөрү” барыларын курдук, атына – хормуоскаһыт, наадалаах киһи.

Багрим сири дьөлө түһүөн баҕарбыттыы, харса суох хас да хас буолла.

Кырдьык, кини Багрим диэн ааттаах, ол аата – ис кут, киһи ис кута-сүрэ. Бу аакка туох эрэ олус суолталаах, ситэ этиллибэтэх, кистэлэҥ, эмиэ дьулаан кэрэлээх уонна, бэл диэтэр, хайдах эрэ иэдээннээх  баарга дылы… Да-да… Ама, бэйэҥ ис куккун хайаан таптаабат буолуоххунуй, ама күндү киһигиттэн хайаан баран хаалыаххыный? Биллэн турар, суох. Дьэ ол да иһин кини Багрим. Дьэ: “мин ис кутум, эйигин таптаабаппын!” диэн көр эрэ! Адьас сатаммат!

Уу ньулдаҕай уолчаантан сиппит-хоппут, тыгыначчы үрдэриллибит мээчик курдук былчыҥнардаах, былларыттаҕас түөстээх эр бэрдигэр кубулуйан эрэр уол аатын дьиҥ суолтатын туһунан өссө ситэ ырыҥалыы илигэ. Ол эрээри туохтан итинник ааттаммытын билэрэ.

Ийэтигэр соҕотох уол этэ. Чопчулаан эттэххэ, соҕотох тыыннаах хаалбыт уол оҕо. Алта оҕо — убайдара уонна эдьиийдэрэ күн сиригэр кэлээт төннүбүттэр. 1939 сыллаахха финнэри кытары сэриигэ аҕата сураҕа суох сүппүт. Багрим оччолорго ийэтин иһигэр сылдьар эбит. Кэмин иннинэ, от үлэтин үгэнигэр, тыаҕа бугул тэллэҕэр төрөөбүт. Ийэтэ онно хаана тоҕо түһэн, ким кыайан өрүһүйбэккэ өлбүт. Нэһиилэ сибигинэйэн: “Тыыннаах хааллаҕына Багрим диэн ааттаарыҥ — мин ис кутум, күҥҥэ көрбүтүм”, — диэхтээбит.

Сибилигин тыына быстарын билбиттии, ким диэн ааттыан баҕарарын этээхтээбит. Арааһа, ити ааты эрдэттэн сүрэҕэр сөҥөрө сылдьыбыт быһыылаах. Кини бэйэтэ эмиэ олус кэрэ ааттаах этэ – Танзиля диэн! Тан-н!.. Зил-ля!.. Джилля… Ол аата тыал… сиккиэр… Сарсыардааҥҥы, чопчута, күн тахсарын саҕанааҕы чэбдик тыал! Дьэ, олус үчүгэй аат буолбаат?! Күн тахсыытын саҕанааҕы ураты абылаҥнаах чуумпуга тыгынас кылы таарыйбыты санатар… Сир-дойду түлүк уутуттан уһуктар кэмигэр липаттан оҥоһуллубут хамнатарынан оргууй симиирдээх кымыһы булкуйар симик тыас курдук.

Ийэтин улахан эдьиийэ – Уммугульсум – тулаайах уолчааны иитэ ылбыт. Дьэ ол кинини Багрим истиҥник – улахан ийэм (картиней) диэн ааттыыр. Чопчу тылбаастаатахха картиней диэн тыл, кинилэр түөлбэригэр “кырдьаҕас ийэ” диэн буолар, ол эрээри билигин ону ким да тутуһа барбат,  аулга барытын уобарастаан, тус суолтатынан өйдүүр буолбуттара ыраатта. Онон Багримҥа “картиней” диэн тыл ордук “уйаҕас улахан ийэм” диэн суолталаах. Уммусульгум, кинилэргэ, Урал эргин олорор татаардарга, инньэ дииллэрин иһин бэйэтэ картиней дииргэ үөрэппитэ. Дьиҥэр, сөп ээ. Дьылҕа киниттэн дьиҥнээх эдэр ийэтин былдьаабытын кэннэ, ийэтин бииргэ төрөөбүт эдьиийин, тулаайах оҕону иитэр кыһалҕаны сүкпүт киһини уонна атыннык туох диэн ааттыаххыный? Кырдьык, “улахан ийэ”.

Уммусульгум, кырдьыга, кинини эмиийдээбэтэҕэ, соторутааҕыта оҕоломмут эдэр дьахталлары кэрийэ сылдьан эмтэрбитэ. Көр, дьэ оннук… Багримы бүтүн дэриэбинэ эмиийдээбитэ диэххэ сөп, онон кини бу дэриэбинэҕэ эт саастыыларыгар барыларыгар биир эмиий үүтүнэн аһаабыт ини-биилэрэ буолар. Дьэ, оннук дьыала…

Онтон Уммусульгум кинини, доруобуйаҕа олус туһалаах коза үүтүнэн аһаппыта…

Барабыайдар эмиэ сөрүүн буору кытта баһыллан тахсыбыт эмис чиэрбэлэри былдьаһан бычыгырастылар. Онуоха уол эмискэ: “Оттон мин ити курдук тугу эрэ былдьасыһар, этиһэр, онтон эйэргэһэр, тугу эрэ мөккүһэр убайым да, эдьиийим да суох… Биир тылынан эттэххэ, атын дьиэ кэргэттэргэ курдук буолбатах… Туох да диэ, төгүрүк тулаайахпын. Ити Разия эмиэ баран эрэр…”

Кини тоҕо эрэ бу хаспыт сириттэн бараммат баайы булуом дии санаабыта. Хаһан эрэ бу хаспыт умуһаҕыттан сырдык да сырдык уотунан сыдьаайан кини сулуһа – Үрүҥ Сулус-Ак Юлдуз тахсан кэлиэх курдуга. Оттон күрдьэҕинэн Үрүҥ Сулуһу таарыйда даҕаны, онто хаһан даҕаны уостубат аптаах сыккыска кубулуйуохтааҕа…

Ол эрээри Үрүҥ Сулус аптаах сыккыһын уутун кими кытары үллэстиэҕэй? Разия буоллаҕына… Разия барар…

Кини дириҥник өрө тыыммыта уонна ити курус санаалары кыйдыы сатаабыттыы харса суох үлэлээбитэ.

Күрдьэх тимирэ буорга “кирк” гына тыастаахтык батарыта кииртэлээбитэ.

Кини үчүгэй олоҕу дуу, сиик буолан симэлийэр баайы-дуолу дуу, эбэтэр ол баайы үллэстиэн сөптөөх, киниэхэ саамай истиҥ буолуохтаах киһини көрдөөн хаһан даҕаны дэриэбинэттэн барыа суоҕа…

Кирк-кирк…

Суох, кини хаһан даҕаны аулун таҥнарыа суоҕа. Кини – бу аул дьонунаан биир эмиийи эмэн улааппыт бырааттара, уоллара эбээт.

Таҥара биэрдэҕинэ, эргэ дьиэлэрин оннугар киэҥ-куоҥ, биэс эркиннээх, тимир лиис кырыыһалаах дьиэ туттуоҕа.

Кирк-кирк…

Кини Уязи кытылыгар сэлиэнньэҕэ анаан отонноох, минньигэс астаах мастардаах сад  олордуоҕа. Холкуоска сылабаар саҕа улахан арбузтары, ат баһын саҕа дынялары, киһи харытын саҕа улахан оҕурсулары, сутурук саҕа дьаабылыкалары, эрбэх тыҥыраҕын саҕа моонньоҕоннору үүннэриэҕэ.

Кирк-кирк…

Бээ-бээ тохтоо… Кини хаһан эрэ кэргэннэниэ дии? Оҕолорун улаатыннарыа?.. Өссө диэ… Ханнык оҕолору? Кини бэйэтэ өссө оҕо сааһыттан тахса илик ээ. Оттон кинилиин саастыы Разия эргэ тахсар сааһа буолбут үһү дуо? Кини эргэ тахсар эбээт! Бүгүн кинини Ашказар үрэх диэки илдьэ барыахтаахтар… Тохтоо-тохтоо… Туох уруутай? Хайдах эргэ тахсар? Ама, Разия оччо улаата оҕуста дуо? Ииппит ийэтэ этэринии, “сиппит”… Ол аата кинини быдан куоттаҕа дуу? Кинитээҕэр ордук буолар дуо? Бастыҥ суорт?

Кини эмискэ хантас гынаат, күрдьэҕэр тирэнэн туран, муус маҥан тиистэрэ кэчигирэһэн кэрээнэ суохтук күлэн алларастаабыта.

— Ха-ха-ха-ха!

Барабыайдар соһуйан көтөн тирилэспиттэрэ.

Багрим күрдьэҕин ыһыктан кэбиһээт, умуһах эркиниттэн тайанан туран алларастаа да алларастаа буолбута.

— Ха-ха-ха-ха!

— Мохсоҕолуом, хайдах буоллуҥ, төбөҕүнэн ыалдьыбатаҥ ини? – ити ииппит ийэтэ дьиэтин айаҕыттан хаһыытыыр. Кинини мэлдьи “мохсоҕолум” диир.

— “Бисмилланы” аах уонна тула өттүгэр силлээ, мохсоҕолчоонум! – диэн кыһаллан-мүһэллэн сүбэлээбитэ.

— Ха-ха… — кэрээнэ суох күлүү хайдах эрэ эмискэ бэйэтэ хам барбыта.

Кырдьык даҕаны, ити аата туох буолла? Өйө көтөөрү гынна дуу…

“Ойох ылыы – тылынан халаарыы буолбатах”, — дииллэр. Тоҕо? Ама ойоҕо суох буоллаххына саҥарыа суохтааххын, саҥата суох ойох ылыахтааххын дуо? Тпүү, туох эрэ мээнэ этии. Онуоха, кырата, уол уонна кыыс баар буолуохтаах. Уол уонна кыыс үрдүк уҥуохтаах, номоҕон дьүһүннээх, санныларыгар өйдөөх-төйдөөх төбөлөөх буолуохтаахтар… Уонна, биллэн турар, сүрэхтээх. Ол эбэтэр, кинилэр куттара-сүрдэрэ бэйэ-бэйэлэригэр тардыһыахтаахтар. Багримҥа ойох ылар туһунан санаа биирдэ да киирэ илигэ. Ол аата итинтэн киниэхэ биирэ да суох буоллаҕа? Хайдах оннук эбитэй? Оттон ити, бэҕэһээҥҥэ диэри барабыай курдук ойуоккалаабыт Разия эргэ тахсаары гынна. Номнуо таҕыста даҕаны. Ол аата, ити кыысчаан бары өттүнэн эргэ барарга сиппит-хоппут дуо?

Чэ, уҥуоҕунан, тас дьүһүнүнэн, баҕар, көрөн быһаарыахха сөп. Оттон сүрэҕин хайдах билэҕин? Багрим итиннэ хоруйдуон ыарырҕаппыта. “Сүрэх” диэн тыл киниэхэ тииҥ курдук сып-сымнаҕас, иннигэр төкүнүйэр мөчөкөнү санатара. Ол мөчөкө кытылга үүммүт талах быыһыгар саһыан баҕарбыттыы төкүнүйэн тиийэрэ, онтон эмискэ курдаттыы көстөр сырдык күөх былаакка сууламмыт кыыс буолан хаалара, уонна ол кэрэ куо кинини: “Мин – тапталбын… Мин – тапталлаахтар минньигэс сипсиэрдэрэбин… Мин – мунчаарыы иэйиитэбин… Мин – эн тапталыҥ буолабын”, — диэн ыҥырар.

Тапталга куустарыы, мунчааран иэйии-куойуу уонна сүрэх күүскэ тардыһыыта – ити Багрим тапталын суолун бастакы үктэллэрэ, кини кутун үс сырдык мөссүөнэ этэ… Ити үс үктэли ааспакка эрэ эргэ тахсар табыллыбат, ол аата, ити үс өйдөбүл киһи бэйэтин иһигэр үөскээн тахсыахтаах. Оттон Багрим билиҥҥитэ ити үстэн биирин да билэ илик. Багримҥа ити үнүгэстэр өссө тылла, намчы эминньэхтэрэ тахса иликтэр. Таптаһар дьону кини, көхсүлэригэр муус маҥан кынат үүммүт аанньаллар курдук саныыр. Ол иһин уол: “Таптаһар дьон – кынаттаахтар, ол эрээри кынаттара көстүбэт. Тапталлаахтар – көннөрү дьон курдук сиринэн хаампаттар, көтө сылдьар ураты айылгылаахтар”, — диэн түмүк оҥостубута.

Оттон сир үрдүнэн тайаара көтөрүҥ, арааһа, таптыыр киһиҥ эн тускар олоҕун да толук  биэрэрин кэрэйбэт буоллаҕына кыаллар буолуохтаах. Биир өттүттэн ылан көрдөххүнэ, хайдах бэҕэһээҥҥэ диэри төрүт билбэт кыыһыҥ, бүгүн эйигин таптаан олоҕун биэрэргэ бэлэм буолуой? Арааһа, оннук, дьиҥнээхтик таптаатаххына эрэ буолар ини.

Дьикти!.. Олус дьикти!

Багрим “Берлин самныыта” диэн киинэни өйдөөн кэллэ. Кини онно наһаа мунаарбыта, өйүгэр төрүт батарбатаҕа, Ева Браун бу бункерга аҕыйах чааһынан өлүөхтээҕин билэ-билэ  тоҕо Гитлеры кытта холбоһорго сөбүлэспитэй? Оннук буоларга хайдах таптыахха сөбүй? Арааһа, ону  эккинэн-хааҥҥынан барытынан билиэхтээҕин буолуо. Гитлер уонна Ева субу өлөөрү сылдьан киинэҕэ анаан холбоспотулар ини.

Багрим ытыһынан саннын хаптаҕайын тутан көрбүтэ: суох, кынат өссө үүнэ илигэ. Ол эрээри, ити кинини төрүт хомоппотоҕо. Тапталы тиэтэтэр сатаммат, кини хайаан даҕаны хаһан эрэ  буолуохтаах дьиктиттэн дьикти курдук бэйэтэ кэлиэхтээх, ыксаабакка, бу чахчы таптал диэн биллибэккэ.

Бу диэн эттэххэ, кини наһаа санаата алдьаммыт курдук санаммат, ол эрээри, кырдьыгынан эттэххэ, хайдах эрэ мунан хаалбыт курдук. Ити аата Разияҕа биллибэтинэн-көстүбэтинэн таптал кыната үүммүтэ буолуо дуо? Баҕар, кини түүнүн ол кынаттарыгар ураты илгэлээх ууну куппута, ханнык эрэ алгыс тылларын сипсийбитэ буолаарай? Ол аата, Разия — кини оҕо эрдэҕинээҕи доҕоро, уу туҥуй сааһын дьүөгэтэ киниттэн, Багримтан, кистээн тыл быһаҕаһын да быктарбакка сылдьан, эмискэ ылла да таптал кутаатыгар куустардаҕа дуу? Оттон Багрим билиҥҥэ диэри таптал диэн тугун билбэт. Бээрэ, таптал диэн кырдьык тугуй? Интэриэһинэ-э-й диэтэҕин… Биир тылынан эттэххэ, кырдьык, кыргыттары киһи сатаан өйдөөбөт… Дьэ, бэйэҕит да санаан көрүҥ: кимтэн барытыттан кистээн тупсан, ситэн-хотон, төлөһүйэн хаалаллар уонна… эйигиттэн кистээн, төһө эмэ дьонуҥ урут илии охсуспуттарын иһин, муннуҥ анныттан үрүмэччи курдук  көтөн хааллаллар. Оттон эн акаары, муннугун эрэ туора соттон хаалаҕын.

… Разия ылла да эргэ баран хаалла. Дьэ, дьикти дии! Багрим ол туһунан истэригэр чаҕылҕаҥҥа оҕустарбыт курдук буолбута. Кинилэр бэҕэһээҥҥэ диэри биир мас лабааларын, кылыс от умнаһын икки дьураатын, дьөһөгөй оҕотун икки хараҕын курдуктар этэ дии! Кинилэр бэл бэйэ-бэйэлэриттэн уол, кыыс диэн туох уратылаахтарын да билбэккэ хаалбыттара ээ, онтон эмискэ… Онтон, оннук, Разия, мэлдьи “хаастар маныыһыттара” дии саныыр, хара бараан, эбирдээх сирэйдээх Разия эмискэ эргэ баран хаалла. Өйгө баппат… Уон сэттэтин туолбут үһү… Туоллун даҕаны, дьэ тугуй? Багрим уон алтатыгар эрэ барбыт үһү. Кырдьык оннук. Онно тугуй? Хаһын да туоллун, кини хаһан даҕаны төрөөбүт дойдутуттан барыа суоҕа!

Үтүө тойоттор, болҕойон истиҥ эрэ: ханнык эрэ кылар күтүр өстөөх, туох да саарбахтааһына суох фараон ыамата буоллаҕа буолуо, ханна эрэ дьаҕа баһыгар баар Ашказар диэн үрэх кытылынааҕы түҥкэтэх Аллагует диэн дэриэбинэттэн бу иннинэ харахтаан да көрбөтөх, саатар истибэтэх да кыыһыгар маадьаһа сытыйбыт суорумньуһуттары ыытар уонна аҕыйах хонугунан таах ылан барар. Туохха да баппат дьыала! Аны, дьиктитэ баар, кыыс онно сөбүлэнэн баран эрэр! Кини, бэҕэһээ куукуланан оонньуу сылдьыбыт кыыс, төрөөбүт алаһа дьиэтин, сырдык уулаах сыккыска тиэрдэр ыллыгы, биир тылынан эттэххэ сүрэҕэр иҥэриммит туох баар күндүтүн быраҕан күлтэччи көбүт фараоннуун барсар. Ама, таптал оннук күүстээх, оннук абылаҥнаах буоллаҕа дуу!

Оттон эн, халлаан таҥаратын ааргы уола, хатыҥнар быыстарыгар күһүҥҥү ардахтан сытыйан ньалбайбыт тэллэй курдук, айаххын аппытынан туран хааллыҥ. Тугу-у даҕаны билбэтэх, көрбөтөх курдук. Тоҕо кини оччотугар бу ыллыгы, сыккыһы… уонна онно эбии Багримы илдьэ барбатый?

Багрим итинник олох сүрдээх судургу, олус тыйыс сокуонун өйдөөбөккө эрэйи көрбүтэ. Кинини хайдах бэйэ-бэйэни үчүгэйдик билсибэккэ, саатар истиҥник кэпсэппэккэ, биирдэ да сулустаах халлаан анныгар күүлэйдээбэккэ холбоһуохха сөбүй диэн ыйытыы муҥнуура. Онтон Багрим, арааһа, Разия кэргэн тахсыахтаах киһитин оннук үлүгэр таптаабата буолуо, көннөрү сөбүлээн, син таптыам дии санаан тахсан эрдэҕэ дии санаабыта. Ол эрээри, тоҕо? Ама, баҕар таптыам диэн эргэ тахсыахха сөп үһү дуо?

Разия Багрим хормуоскаҕа оонньуурун сөбүлээн истэр этэ. Кини хормуоскатын ыыра тардан, тарбахтарын тимэхтэрин устун сүүрэлэттэ даҕаны, Разия тоҕо эрэ түргэн-түргэнник чыпчылыҥныы түһээччи. Истэригэр оннук дьикти идэлээҕэ… Ырыа матыыба – Багримҥа эрэ иҥэн сылдьыбат. Кини ханна баҕарар баар, хормуоскаҕа кытары иҥэн сылдьар. Хормуоска, ким баҕарар илиитигэр ылла даҕаны, соловей курдук ыллыырга дьулуһар. Тимэхтэрин баттыахха эрэ кэрэх, хормуоскаттан хараҕыҥ уута ыгыллан тахсыар диэри араас матыып кутулла түһэр. Кырдьыгынан эттэххэ, Багрим хормуоскаҕа умсугуйан туран оонньуурга Разия эрэ баар буолан үөрэммитэ. Ити кини: “Сэрии кэнниттэн биһиги сэлиэнньэбитигэр биир да хормуоскаһыт хаалбата. Кытаат, кытаат биһиги, сэрии кэннинээҕи көлүөнэ, хормуоскаһыта буолуоҥ”. — диэн сылайбакка тэптэрэн биэрээччи, өссө: “Маладьыас, бэркэ оонньуугун!” – диэн хайҕааччы буолара. Ис сүрэҕиттэн хайгыыра эбитэ дуу, соруйан эбитэ дуу, билбит суох. Ол хайгыыра кинини халлааҥҥа тиийэ көтүппүтэ. Оттон хормуоскаһыттар диэн дьикти дьоннор — биирдэ халлааҥҥа тиийэ көттүлэр даҕаны, аны хаһан да түһүөхтэрин баҕарбаттар.

Кинини бастакы матыыптарга Донбасс шахталарыттан төннүбүт убай Раис Карамысла үөрэппитэ. Карамысла диэн — ити кини хос аата.

Кини тальянка дэнэр хормуоскатын тимэхтэрэ түөрт эрээттээх этэ, салгын күөртүүрүгэр маҥан ромбиктааҕа. Ол хормуоска билигин даҕаны бүтүн. Сорох киэһэ убай Раис тальянкатыгар оонньоотоҕуна ол маҥан ромбиктан сып-сырдык, ып-ыраас музыка сыыйыллан тахсарга дылы гынар. Ол иэйэр-куойар дьүрүскэнтэн үгүс эдэр дьахтар хараҕа ууланааччы…

Хормуоска кини түүлүгэр көстөрө, иэйэрэ-куойара, ыллыыра-туойара, абылыыра… Ол иһин Багрим хайаан даҕаны бэйэм бас билэр хормуоскалаах буолуохтаахпын диэн быһаарыммыта. Убай Минеахметка махтанар: кини уон иккилээх уолу мас кэрдээччилэр биригээдэлэригэр ылбыта. Старлибаша чугаһыгар, Новониколаевскай тыатыгар оботтоох бырдахтарга сиэтэ-сиэтэ балтараа ый мас охторсубута, мутук ыраастаабыта. Көлөһүнүгэр 78 солкуобайы ылан баран төннөн иһэн, Мулла-Гулюм сэлиэнньэтигэр тохтоон, маастар Мустакиля убайтан уон икки клавиатуралаах, суон дорҕооннору таһаарар тимэхтэрдээх сабыс-саҥа хормуосканы атыыласпыта. Ордубут 28 солкуобайыгар ииппит ийэтигэр ырбаахы таҥаһа уонна биир киилэ кэмпиэт ылбыта. Төрөөбүт аулугар, Култамакка, төһө да сылайбытын иһин киэн тутта, кыайбыт-хоппут киһи курдук хааман киирбитэ. Кини бэйэтэ бас билэр хормуоскалаах, үтүө тойоттор, эһиги ону өйдүүгүт дуо? Тус бэйэтин хормуоската!

Бастатан туран, кини хормуоскатын салгын күөртүүрүгэр убай Раис хормуоскатыгар дьэргэйэр ромбик курдук уруһуйу оҥорбута. Ол ромбик хормуоска араастаан имиллэҥниир хара күөрдүттэн сырдыгынан сыдьаайар курдуга. Оннооҕор ытыс таһынар хараҥаҕа маҥан ромбик туналыйан көстөрө.

Убай Раис хормуосканы сөбүлээбитэ. Кыратык оонньоон көрөн баран: “Дьэ, хормуоскаҥ олус үчүгэй эбит, бэртээхэй тэрил. Өр сылларга оонньоотун!” – диэн алҕаабыта.

Онтон Багримҥа эмискэ соһуччу соҕус сүбэ биэрбитэ: “Эн саҥа матыыбы үөрэтээри гыннаххына сырыы ахсын миэхэ сүүрэн кэлимэ. Мин эйиигин оонньуурга үөрэппитим – саамай сүрүнэ ол. Оттон ырыалары бэйэҥ үөрэт. Бэйэҥ матыыптарда көрдөө. Хормуоскаҕын ылан баран баанньыкка хатанан кэбис уонна оонньоо, үөрэн, ай. Дьиҥнээх хормуоскаһыт баанньыкка төрүүр, һэ-һэ!..”

Ити олус туһалаах сүбэ буолбута. Багрим, кырдьык, баанньык ыскамыайкатыгар олорон “Кумах буурҕа”, “Ыҥырыа тиктэ” диэн, онтон салгыы быдан уустук “Сэгэртэйим”, “Хараҥа ойуур” эҥин диэн ырыалары оонньуурга үөрэммитэ.

Арааһа, ис кута олус уйаҕас ырыа аргыстаах буоллаҕа буолуо, тоҕо диэтэххэ, дьон-сэргэ кини таһаарбыт ырыаларын матыыптара олус сыыйыллаҕаһын, дьикти ураты дьүрүлгэннээҕин иһин хайгыыра. Ол эрээри кини төһөнөн иэйэн-куойан оонньуур да, соччо күүскэ сылайара. Арааһа, наһаа иэйэн оонньуура кутун-сүрүн сороҕун ылар быһыылааҕа…

Үс сыл иһигэр тальянката эрэйдээх туохха-туохха түбэспэтэҕэй!

Халаан уутугар да ылларбыта. Бурдук сиэмэтигэр да көмүллүбүтэ. Хрущев “отут тыһыынчатыттан” биирдэстэрэ, холкуоһу салайа анаан-минээн Москваттан  кэлбит табаарыс Айсин тарантааһынан хормуоскатын үрдүнэн ааспыта… Таҥараҕа махтал, Айсин билигин кинилэр аулларыгар суох. Култамак олохтоохторун икки сыл сордообутун кэннэ атын хаһаайыстыбаҕа көһөрбүттэрэ. Ол Айсин дьикти киһи этэ, хайдах эрэ бүүс-бүтүннүү утарсыыттан таҥыллыбыт курдуга. Кылгастык эттэххэ, саабылалаах эрэ таанкалар холуонналарыгар саба түһэр хамыһаардар удьуордарыттан этэ. Дьону эмиэ адьас атыннык көрөрө, чуолкайа, көрбөт этэ, балык курдук кыһыллыҥы харахтарын кырыытынан кынчыатыыра. Үөрэнэн ылбыт идэтэ, норуокка этэллэринэн ат луохтуура, бэтэринээр этэ. Майор чыынын фроҥҥа буолбакка, ханна эрэ Рязань диэки райкомҥа, оһох үрдүгэр олорон, өстөөх таанкаларын саабыланан быһыта сынньан ылбыт дииллэрэ.

Ааспыт сайын бурдук хомуйуутун үгэнигэр маннык буолбута.

Иккис симиэнэҕэ бурдук ыраастыы кэлбит ыччаттар, кинилэр суоттааһыннарынан сиэмэ тиэллэн кэлиитэ чаас курдук тардыллыбыт кэмигэр быыс булан, кулуупка үҥкүүлүүргэ санаммыттар. Дьэ саҥа үҥкүүлээн эрдэхтэринэ ыга кыыһырбыт Айсин кымньыылаах киирэн кэлбит!

Түөһүгэр икки мэтээл куйах курдук килбэчиҥниирэ, кэтит галифета тугу барытын сабардыыр курдуга! Эркини кыйа борубулуохаҕа кэчигирэһэн олорор барабыайдар курдук кэккэлэспит оҕолору кымньыытынан уҥа-хаҥас охсуолаан туруортаан баран, “биристээтэл” сүөһүлэри таһыйар курдук охсуолуу-охсуолуу:

— Бурдук ыраастыыр сиргэ сиэмэ сытыйан эрэр, оттон манна кинилэр – тралля-ля оонньуу сылдьаллар. Түргэнник, барыҥ мантан, — диэн тииһин быыһынан кыбдьырыммахтаабыта.

— Тохтоо эрэ, эн, сэрэн! – диэн Багрим оҕолору көмүскэспитэ. – Манна сүөһү дала буолбатах!

— Оннук, сүөһү дала буолбатах, туох эрэ хотон курдук, сарай! – Айсин өссө тырыттыбыта уонна Багримы маҕыйа түһэн баран кымньыынан охсубута. – Айда, бар! Аармыйа пэр-рээдэгэ!

— Бу – кулууп, кулууп! Сэбиэскэй ыччаты иитэргэ улахан суолталаах сир…

— А-а, — биирдэрэ өрө кыынньыбыта, — эн өссө миигин үөрэтээри гынаҕын?!

Кини хараҕа олоҕуттан уһулу ойон тахсан, хааһа да көстүбэт буолбут курдуга. Туох баар күүһүнэн хормуоска кымньыынан саайбыта уонна сарылаабыта:

— Киэр буол, аҥала, сиргидэх ыамата! Аармыйа пэрээдэгэ!..

Разия Багримы көмүскэһэ сатаабыта:

— Эн ыччаттар үҥкүүлүүллэрин бобор быраабыҥ суох!

Айсин кинини киэр аспыта, онтон эмискэ кимиэхэ эрэ эргиллээри, төбөтүттэн фуражката түһэн сүүһүгэр өр кэтэ сылдьыбыт суола туналыйан көстүбүтэ.

Багрим бэйэтин нэһиилэ туттуммута. Уотунан тымтар хараҕын ханна гыныан билбэккэ умса туттан баллырдык суоруллубут муостаны супту көрбүтэ, онтон хараҕа Айсин саппыкытыгар иҥнибитэ. Уҥа саппыкытын чараас, сымнаҕас тириитэ эрбэҕин диэкинэн үллэн тахсан, туйах курдук улахан баҕайы чэрдээх этэ. Онтон утарыта көрсө түспүттэрэ. Айсин иирбит кэриэтэ кини диэки балык курдук хараҕынан кынчыатыыра. Мэтээллэрин кэппит, дагдайа сытыйбыт ат луохтуурун утары турар хормуоскалаах хатыҥыр уол, ким эрэ аарыма баппаҕайын кырыытыгар таалан олорор чыычаах курдук этэ.

— Мин… – нэһиилэ туттунан турар Багрим быһыттаҕас куолаһынан саҥарбыта, — мин-нн… Сиргидэх ыамата буолбатахпын! Эн бэйэҥ – ыт ыаматаҕын! Ол туһунан бэҕэһээ араадьыйанан кэпсээбиттэрэ, оттон бүгүн хатылаатылар…

Айсин хараҕа быччайан сүүһүгэр ойон тахсыбыта, хайдах эрэ, фуражкатын тунаархай суолунан иккитэ эргийэргэ дылы гыммыта. Онтон сатаан саҥарбакка  бабыгырыы-бабыгырыы уол диэки ынан кэлбитэ.

— Көр да маны, туох диирин? Миигин, миигин – үөҕэр? Мин эйиигин дэриэбинэттэн үүрүөм, ыыспаҕын сири кытта тэҥниэм!..

Хараҕа хормуоска маҥан ромбигар хатан түспүтэ, онтон тугу эрэ гынарга санаммыттыы, саана-саана кулууптан таһырдьа ыстаммыта.

— Дэриэбинэттэн үүрүөм, өбүгэлэриҥ сэттис удьуордарыгар диэри үҥүөҥ-сүктүөҥ, төннүбүт төрүөх! Аармыйа пэрээдэгэ!

Оҕолор ити хабырыйсыы үтүөнэн бүппэтин сэрэйэн, бараан үөрүн курдук ааҥҥа ыстаммыттара. Быата быстыбыт хормуоскалаах Багрим уонна кинини соҕотоҕун көмүскэспит Разия эмиэ кулууптан тахсыбыттара.

Кулууп уотун араарбыттара, онон халлааҥҥа сулустар ордук чаҕылхай, улахан буолан көстөллөрө. Атырдьах ыйын эргэтинээҕи хараҥа, бачымах курдук сулустаах, тунаархай ыйдаах түүн сиргэ халыйан кэлбит этэ.

— Бу баар эйиэхэ хормуоска! – Айсин абатыттан хараҕын муус курдук тиэрэ көрбүтүнэн хормуосканы эһэ тардан ылан тарантааска көлүллүбүт сэлиик ат атахтарын анныгар бырахпыта.

— Дьэ ыллаатын!.. Аны хомуур кэмигэр күүлэйдиэххит суоҕа!

Сэлиик ат атаҕын анныгар быраҕыллыбыт, куттаммыттыы хардьыгынаабыт хормуоскаттан сиргэнэн, чохчос гынаат, өрө хаһыҥыраабытынан иннин хоту ыстаммыта. Хормуоска маҥан ромбигын хабыллар хаба ортотунан хайа ыстаммыта, үөһээнэн ааһан эрэр айан хааһын курдук бүтэһигин кылыкынас тыаһы таһаарбыта.

Багрим хараҕын уута халыс гына түспүтэ. Кини ытаабатаҕа, арай титирэстии-тирэстии өрүтэ мэҥийэрэ, хараҕын уутун хас биирдии таммаҕа чаҕылҕан уотунуу саҕыллан тахсара.

Тииһин хам ытыран баран, туох да саҥата суох тырыттыбыт тальянкатын икки хонноҕун анныгар кыбынан бурдук ыраастыыр сиргэ тиийбитэ уонна түүнү быһа үлэлээбитэ.

Дьиктитэ кини Айсиҥҥа өстүйбэтэҕэ, иэстэһиэм диэн өс-саас уотунан умайбатаҕа. Багрим музыканы ис сүрэхтэриттэн умсугуйан истэртэн маппыт дьону тоҕо эрэ хомнуу санаабат этэ. Көннөрү аһынара эрэ.

Оттон тальянкатын оҥотторбута. Ол түүн бурдук ыраастаан бүтээт даҕаны, Мулла-Гулюм сэлиэнньэтигэр Мустакулю маастарга барбыта, онно кини күһүн биэс куул хортуопуйу биэриэм диэн эрэннэрбитигэр хормуосканы чөлүгэр түһэрбитэ. Сарсыарда Багрим бүүс-бүтүн хормуоскатын сүкпүтүнэн олус астынан, дэлби сылайан дьиэтигэр кэлбитэ.

— Санаарҕаама, — диэн маастар Мустакиль кинини уоскуппута. — Мин тылларыгар өссө кыратык үрүҥ көмүһү эбэн биэрдим. Дьэ, нохоо, көрөөр даҕаны, күн-дьыл аастаҕына эн бу эргин соҕотох итальянщик буолуоҕуҥ, оннооҕор хараҕа суох Сагиты баһыйыаҕыҥ.

Ыаллыы Яна-Ишле сэлиэнньэҕэ олорор хараҕа суох Сагит чугас эргин саамай биллиилээх хормуоскаһыт этэ. Хайаан кинини баһыйыаҕай!

— Эн тоҕо “итальянщик” диигин? Тальянщик…

— У-у-у-уу, эдэр киһиэ! Эн оннооҕор итини да билбэккин дуо? – маастар кырдьык-хордьук хомойбута буолбута. – Дьэ хараҥа муҥнааххын! Тальянка биһиэхэ Итальяттан кэлбитэ, онтон онно – византиецтар уонна германецтар нөҥүө тиийбитэ. Тальянка бастаан татаардары көрдөөн Донбасска барбыта, онно “тальян-гармун” — ол аата тальянка-хормуоска диэн ааттаммыта. Онтон биһиэхэ, татаардарга, ити аатынан биллэр буолбута. Итэҕэйбэт буоллаххыны, хаһыаттары аах. Саатар “Кызыл Тан” хаһыаты, онно суруллубута…

Багрим дьиэтигэр төннөрүгэр кынаттаммыт кэриэтэ этэ, оттон ол кынаттарынан хормуоската буолбута. Дьэ, акаарычаан диэтэҕин дии: номнуо күн тахсан эрэрэ, оттон кини дьиэтигэр тиийэ илигэ – тоҕо эрэ хайаан даҕаны Карлау Башы сыһыытыгар, эмиэ да Кынгырау Чишма сүлбэтигэр тохтоон чөлүгэр түспүт хормуоскатыгар оонньоон ааһыахтааҕа.

Бастаан Багрим маастар тылларын оччо итэҕэйбэтэҕэ. Хайаан, туох да диэбит иһин төрүккүттэн татаардар тальянкалара Итальяттан кэлбит үһү. Тальянка былыр-былыргыттан татаардар төрүт уус музыкальнай интруменнара уонна хайаан “итальян” диэн тылтан тахсыаҕай. Бука, тальянка аата татаардыы “тал” диэн тылтан, ол аата талах уонна джан, ол эбэтэр дууһа диэн тыллартан тахсыбыт буолуохтаах. Италияҕа манна Уязи үрэх кытылыгар курдук үрүҥ көмүстүү кылбаарар талахтары буларыҥ саарбах. Һэ, татаар норуота бэйэтэ маннык музыкальнай инструмены айар кыаҕа суоҕар дылы. Дьэ суох!.. Этимэ даҕаны!.. Төһө да биһиэхэ, татаардарга, барыта киһилии буолбатаҕын иһин. Атын кимиэхэ эрэ, чэ Шаляпиҥҥа да диэххэ, көрдөхтөрүнэ дьэ, уруй-айхал бөҕө буолуохтара! Онтон биһиэхэ бэйэбитигэр, холобур, Сайдашевка буоллаҕына, тута чинэрис гыныахтара, хантан ыллыҥ диэхтэрэ.

Кыһыйан күрдьэҕин күн уотуттан кытарымтыйан эрэ туойга батары аста, кириэн сэбирдэҕин быыһыттан айранын ылан хантайан туран иҥсэлээхтик ыйырбахтаата.

Бүгүн олус да үчүгэй күн буолбут! Ама дьиэлээх-уоттаах, эйэҕэс эдьиийдээх, үтүө санаалаах, мэлдьи сайаҕас биир дойдулаах дьонноох, оттон сэлиэнньэ тулатыгар – халыҥ ойуурдаах, киэҥ нэлэмэн сыһыылардаах, ып-ыраас сыккыстардаах, эбиитин, муус маҥан былыттардаах киһини хайаан төгүрүк тулаайах диэххиний? Сир үрдүгэр, баҕар, тулаайахтар бааллара буолуо, ол эрээри Багрим кинилэргэ туох да сыһыана суох.

Кини оргууй, иһиллибэтин да курдук ыллаан барда, оттон тарбахтара хормуоскаҕа оонньуурдуу кыймаҥаластылар. Онтон эмискэ чуор куолаһынан Тукай хоһоонун аахта:

Кини улахан аул аатырар дуо? Суох, төттөрүтүн, кыракый,

Онтон норуот киэн туттуута – көннөрү кыракый сыккыс…

… Онно норуот хаһан даҕаны тымныыны, уот куйааһы да билбэтэҕэ:

Кэмигэр сиккиэр тыалланара, ардах эмиэ кэмигэр түһэрэ…

Умуһах дириҥэ, арааһа, киинигэр диэри буолла быһыылаах, өссө дириҥ даҕаны дуу… Туох кыһыл бырдахтара хараҕар элэҥниилэрий? Наһаа элбэх хааны оборбуттарыттан кытаран көстөллөр дуу, бэйэтин хараҕа кытарбахтаан ылар дуу…

Оттон хормуоска туһунан эттэххэ, биир кыра эрээри, олус үчүгэй сөп түбэсиһии баар буолбута, кини уонна убай Раис хормуоскаларын тыастара бэйэ-бэйэлэрин олус бэркэ ситэрсэн биэрэр буолбуттара.

Ол иһин бырааһынньыктаааҕы кэнсиэрдэргэ ити икки хормуоска өрүү бииргэ оонньуур буолбуттара. Бу соторутааҕыта, Маай бырааһынньыгар “Ай, былбылым?” (“Ах, мин соловейым!”) уонна “Коймэ килэ” (“Тыы устар”) диэн ырыалары оонньообуттарыгар дохсун ытыс тыаһа ньиргийбитэ.

Били кыччаҕар Айсин тарантааһынан хампы үктэппит хормуоскатыгар Багрим билигин даҕаны оонньуу сылдьарын билэрэ буоллар, туох дии саныа эбитэ буолла? Баҕар, бырастыы гын диэ эбитэ дуу? Һм-м… Оннук буолбата буолуо ээ…

Айсин норуоту кытта хайдах да биир тылы булбат этэ, сэлиэнньэттэн оннук дьикти “отут тыһыынчалаах” киһи аатын сүгэн барбыта.

Дьэ, манна дьон оннуктар, өһөс майгылаахтар, кинилэри кытары тапсыбатаххына, бэйэҕин үүрүөхтэрэ. Билигин дьон-сэргэ Айсин үлэлиэн олус баҕарарын, ол эрээри олохтоох үгэстэри уонна быһыыны-майгыны билбэтэ киниэхэ олус ыараханын син өйдөөбүт курдук. Сороҕор дьон баартыйа диэн ааттаах улуу күтүр төрөппүт ити биир сиэртибэтин аһынар да быһыылааҕа. Айсин тосту-туора тыллааҕа-өстөөҕө уонна адьас ураты майгылааҕа, ону таһынан, ытык иэстэрин толороору хабарҕаларыгар тиийэ ииккэ-саахха да киирэллэрин кэрэйбэт дьон кэккэтигэр киирсэрэ. Биир тылынан эттэххэ, оннук аҥалатыҥы судургу этэ. Саа уоһунуу өҕүллүбэт, аҥала киһилии судургутун түмүгэр араас уустук, мөкү быһыыга-майгыга түбэһэрэ. Бу диэтэххэ, кини бэйэтин дьоҕурун манна кыайан арыйбатаҕа. Онуоха эбии: кэмэ оннук, дьэбир, өйдөммөт этэ. Сталин өлбүтүн кэнниттэн сэлиэнньэҕэ сабантуйу Айсин кэлиэҕиттэн ыыппат буолбуттара – аул историятыгар аан бастаан! Ол эрээри, норуот бобуу үөһэттэн кэлбитин, сэлиэнньэҕэ ааттыылларынан “Күрүчүөк оҕонньор” ыйыыта буоларын сэрэйэрэ. Сабантуй норуоттар доҕордоһууларыгар куһаҕаннык дьайар үһү? Ханнык норуоттар эбитэ буолла. Култамакаҕа уонна тулалыыр сэлиэнньэлэргэ татаардартан атын ханнык да омук олорбот ээ.

Быйыл эмиэ сабантуй буолбакка хаалла. “Норуоттар доҕордоһуулара” диэн туохтара эбитэ буолла? Өйдөммөт. Кимнээх даҕаны иирсэ илик курдуктар этэ.

Багрим сороҕор Сталины суохтуур курдук. Биллэн турар, билигин кинини үөҕэллэр, сиэрэ суох сүгүрүйүүгэ буруйдууллар, ол-бу дииллэр… Ол эрээри, сэриигэ Сталин аатын күөн туттан кыайбыттара. Сталин баар буолан кимтэн да, туохтан да куттамматахтара. Туох да диэбит иһин, Багрим, бэл түүн, Сталин аатын андаҕар курдук сипсийэ-сипсийэ баанньыкка барара. Холобур, оҕо сырыттаҕына киэһэ хойут картиней баанньыкка умнубут суунар тааһын, эбэтэр купсуунун ыллара ыыталлара. Кутталыттан илиитэ-атаҕа бааллан хаалбыт да курдук буоллар, кини түүн баанньыкка тиийэрэ уонна хараҕын симэн туран ааны арыйан баран “Сталин” диэн хаһыытыыра, оччоҕо суунар долбуурдарга олорор абааһылар (баар буоллахтарына) санаатыгар муостарынан харсыһа-харсыһа, кутуруктаах эмэһэлэринэн үтүрүйсэ-үтүрүйсэ үрүө-тараа ыстаналлара, онтон кини гранатаны туппутунан тааҥка анныгар ыстанардыы баанньыкка көтөн түһэрэ. Ити кутталы кыйдыыр дьикти үгэһэ ырыа матыыбын үөрэтэн түүн хойукка диэри баанньыкка олороругар олус көмөлөспүтэ.

Айсин өссө Култамакка үс аарыма ийэ чооскуну аҕалан сэлиэнньэ олохтоохторун улаханнык кыынньаабыта. Мусульманнар олорор Култамактарыгар үйэлэр тухары итинник кыыллары көрө иликтэрэ. Ол эрээри, киһи айылҕаттан сонумсах. Дьэ ол иһин дьон кырдьаҕас Самыевтар сыбах дьиэлэригэр олохтоммут чооскулара көрө субуспуттара. Тиийэн көрөн баран, амырыын сыттан муннуларын саба туттубутунан, истэригэр “бисмилланы” ботугуруу-ботугуруу таһырдьаны былдьаһаллара.

Айсин дьиэлэри кэрийэ сылдьан саҥа тэриллэр чооску ферматыгар дьахталлары үлэлэтэ үүрэрэ, ол сылдьан: “Мин чооскуттан сиргэммэппин, оҕо эрдэхпиттэн чооску оҕотун этин таптыыбын, чооску фермата суох табыллыбаппыт, табаарыстаар!..” — диирэ. Чооску көрөөччү татаар дьахталлара (таҥара баарына адьас дьүөрэлэспэт тыллар) онтон түүнү быһа чооску сытын суох оҥороору илиилэрин инчэҕэй  кумаҕынан аалаллара. Баҕар, Айсин чооску оҕотун этин сөбүлээн сиирин эмиэ “үөһэттэн”, “Микиитэ Күрүчүөк” оҕонньортон бэриһиннэрбитэ буолаарай?..

Дьэ, ол Айсин адьас сэдэхтик көстөр ааргы, анаан оннук  айыллыбыт да диэххэ сөп, дьиҥнээх ааргы этэ. Айсин, олохторун-дьаһахтарын ыйыталаһан быстах кэмҥэ “айбыт аҕаларын”  кэриэтэ буола сылдьыбыт “биристээтэллэрин”  Култамак үөһэ баһыгар олорор дьон “Аармыйа пэр-рээдэгэ” диэн ааттаабыттара. Оттон Айсин быыс булан олохторугар-дьаһахтарыгар кыһаллыбатах Култамак аллараа өттүгэр олорооччулар “Дунгыз Уйбаанабыс”, ол аата “Чооску Уйбаанабыс” диэн ааттаабыттара. Гимакай кырдьаҕас этэринии, Айсин бэйэтэ ити күөн туттар, үҥэр таҥара оҥостор “пэр-рээдэгин” сиэртибэтэ буоллаҕа дии.

Ол аата, Айсин сэлиэнньэҕэ кэлээт райком сорудаҕынан ыаллары кэрийэн сылдьан “олохторун-дьаһахтарын” билистэҕэ. Оннук истиҥ сыһыаны күүппэтэх барахсаттар бастаан, сымыйанан бэрт буола сатааһынтан харахтарын тиэрэ көрдөхтөрө дии, онтон дьон үөҥҥэ тиллэринии дьэ көр-күлүү оҥоһуннахтара: туох да диэбит иһин, аралдьыйыахха эмиэ наада…

Айсин аан бастаан сэлиэнньэ саамай кытыытыгар олорор Сабир Кылтайган дьиэтигэр сылдьарга быһаарыммыт. Кылтайган диэн хос аат “улахамсык” диэн суолталаах. Сабир кинини, охсуһууга кынатын эчэппит атыыр хаас курдук, улаатымсыйан куһаҕан хаҥас саннын тоһуйа туппутунан күрүө ааныгар туран көрсүбүт.

— Дьыала хайдаҕый, туох эмэ этэрдээххин дуо? – диэн Айсин ыйыппыт.

— Таҥараҕа махтал, санныбар, — Кылтайган таайтарар дэгэттээхтик хардарбыт.

— Ол аата?

— Санныбын көрөҕүн дуо, диибин? – диэбит Кылтайган өс саҕа буолбуттуу. – Сыарҕа сыҥааҕын иэҕэ сылдьан, иэҕэр тэрилгэ кыбытан санныбын оһоллообутум.

— Оһо! Ама бэйэҥ санныгын уган биэрбитиҥ дуо?

— Оннук, — Сабир үтүөмсүйбүттүү муннун хантаччы аспыт. – Өскөтүн наһаа интэриэһиргиир буоллаххына, эн санныгын эмиэ уган биэриэхпин сөп!

Инньэ диэн баран, Сабир кэпсэтии бүттэ диэбиттии эргиллэн: дьиэтин диэки бара турбут.

Онтон Айсин Зинатулла Зимагорга барбыт. Зимогор – ол аата, быстах үлэһит, өрүү наймы үлэҕэ сылдьар, араас үлэни көрдөөн кэлэр-барар, биир тылынан эттэххэ, тыал ханна үрэр да ол диэки төкүнүйэр түүтэх от.

— Хайа, дьыала хайдаҕый? – Айсин ыйытар.

— Киһиттэн олоҕун-дьаһаҕын туһунан ыйытар буоллаххына илиигин сиэпкиттэн ылыаххын наада. Нехараша… – Зимагор сэмэлээбинэн барар.

— Тоҕо ол?

— Мин тоҕо эрэ сиэпкиттэн суулаах харчыны таһааран миэхэ биэриэҥ дии саныыбын, — диир Зимогор. — Онтон аны эйигинниин остуолга олорон чалбараҥныахха наада.

Айсин, мэтээллэрэ кылырдаан, аны Агляма Кун-чель, ол аата Күнүүһүт дьиэтигэр барар, ол иһэн бу сэлиэнньэ дьоно сүрдээхтэр эбит, тыллара-өстөрө сытыыта, тарбаххын айахтарыгар уктарыа суохтар дии саныыр.

— Дьыала бэртээхэй, — өрүү тугу эрэ сөбүлээбэккэ муннун-уоһун сөллөччү тутта сылдьар курдук Аглям Күнүүһүт бордургуур. – Эбэтэр истэ иликкин дуу?

— Тугу? Ити тугу этэҕин? – Айсин сэргэхсийэ түһэр. – Чэ эрэ, кэпсии оҕус!

— Мин от кэбиһэ сырыттахпына, ыалым ойохпун кытары хоонньоспут!

— Тыый!

— Эргэ дьиэбитигэр уон биир сыл өйдөһөн-өйөһөн олорбуппут, саҥа дьиэҕэ көһөөт – үүнэ-тэһиинэ суох барда!

— Тыый!

— Сатамматыгар тиийдэ!

— Тыый!

— Эн эмиэ, баҕар, мин ойохпор ымсыыран манна кэлбитиҥ буолаарай ээ-э? – Аглям, саҥа “пирисидээтэлбин” диэн Айсин бэбигириирин истэ барбакка, куолаһа  тыҥаан барбыт. – Бар, бар мантан, баҕайы, баанньык сыраанын төрүөҕэ.

— Суох-суох, таҥара абыраатын! – Айсин кэннинэн тэйбит. – Дьэ сэрэниҥ, туох.. ити… дьиэҕитигэр аармыйа пэрээдэгэ баар буолуохтаах! Дьоллоохтук олоруҥ!

— Дьол – уол оҕо буолбатах, тутуоҥ суоҕа!

Айсин тиһэҕэр Мэнгэ, ол аата Мэҥэ (үйэлэргэ өлбөт-сүппэт) Ташрифун Мухлис дьиэтигэр барбыт.

Мухлис, киниэхэ эрэ көстөр тугу эрэ супту одуулаабытынан, хамсаабакка таалан олорор үһү.

— Тугу сүтэрдиҥ? – Айсин токкоолоһор.

— Бэҕэһээ төбөбүттэн биир сурууп түһэн хаалбыта, хайдах да булбатым, — диир дьиэлээх киһи. – Баҕар көмөлөһүөҥ буолаарай?

— Сурууп? – Айсин тугу да өйдөөбөккө саҥа аллайар. – Туох суруубай ол өссө?

— Оннук ыт баар, — Мухлис кинини хаадьылыыр. – Сурууп диэн ааттаах. Ам-ам-ам!

Мухлис ыттыы үрэр уонна ыҥырыллыбатах ыалдьыкка саба түһээри гыммыттыы туттар.

— Мин ыт курдук үрэн ньаҕыйар дьон ахсааныгар киирсибэппин, — диир Айсин. – Мин эһиги саҥа бэрэссэдээтэлгит буолабын.

— Бай! Бу эн дуу! – Мэҥэ Тафрушин эмискэ сэргии түһэр. – Бу эн курдук пириссидээтэл биһиэхэ хаһан да суоҕа уонна суох да буолуоҕа, баар буоллаҕына босхо даҕаны наадата суох! – дьиэлээх киһи уонна ардьас гынан баран, үөрүйэх баҕайытык бэрэссэдээтэл сиэбин туппахтаан көрөр. – Мин эйигин миэхэ төбөтүн абырахтана кэллэ дии санаабытым. Һа-һа-һа!.. Онтум баара-суоҕа саҥа пириссидээтэл… Дьэ, ыалдьыт кэлэрин эбэтэр ойоҕуҥ өлөрүн кэтэһэр курдук таах күүтэртэн ордук туох да куһаҕан суох, һа-һа-һа…

Комиссар Айсин Мухлистан тахсарыгар “контингены” кытары билсиһиитин тохтоторго быһаарыммыта. Тоҕо эрэ “бырахтарбыт” олохтоохтору кытары салгыы билсиһиэн баҕарбатаҕа. Эмиэ тугу кинилэри кытта баран… Олохтоохтору икки сыл кэриҥэ сордоон баран сүппүтэ. Киин Кэмитиэт кинини Уязи үрэх сүнньүгэр Култамакка баар Буденнай аатынан холкуостан фронт атын учаастагар: Ашказар үрэх сүнньүнээҕи Ворошилов аатынан холкуоска бырахпыт үһү дииллэр. Уопсайынан, былаас ол тугу да кыайбат, сатаабат Айсины ханна гыммыта кимиэхэ нааданый. Саамай үчүгэйэ – киниттэн араҕыстахтара. Култамак урукку оннугар хаалбытыгар, таҥараҕа махтал. Арай, хаһан эрэ Айсин сэлиик ат атаҕын анныгар бырахпыт хормуоската киниэхэ Разияны санатар, оччоҕо сүрэҕэ ньүөлүйэн ылар.

Кэргэн тахсар уонна ойох ылар диэн тугун, хайдаҕын билиэххэ баара.

Уол дириҥник өрө тыыммыта. Бүгүн, арааһа, Разия баттаҕын эмиэ ортотугар  көбүс-көнө дьураалаах гына икки аҥы тарааннаҕа уонна мүчүк гыммытыгар иэдэһигэр баар кыракый оҥкучахтара, сирэйин биллэр биллибэт кыракый эбирдэрэ ордук кэрэтийэн көһүннэхтэрэ. Эбэтэр Разия билигин адьас мичээрдээбэтэ дуу? Баҕар, мичээриттэн уоһа үтүлүк айаҕыныы ыпсыбата буолуо? Кийиит!.. Аата, сүрүн баҕаһын – Разия кийиит! Дьэ, диэ! Багрим иһигэр Разияны күлүү гынан барбыта: кийиит, көр эрэ, хи-хи-хи… Көрүдьүөс диэтэҕин… Багрим күтүөтү биирдэ эрэ көрөн аһарбыта уонна тута ынырыктык абааһы көрбүтэ. Һа-Һа… Күтүөт да буолан… Били Уязибаш диэн дэриэбинэттэн кэлэр быччаччы көрбүт, Синньилээх Чуваш курдук дьүһүннээх, өссө эбиитин кулгааҕа тары-таллаҕар, күлтэйбит харахтаах, көлөһүнэ салыҥ курдук килбэҥниир, биир тылынан эттэххэ, ибис-инчэҕэй. Сыҥааҕа буоллаҕына түөрт муннуктаах, ол ыстаан ыллаҥнатарын олус сөбүлүүрүн туоһута.

Ол эрээри, Разия санаатыгар ити чиччик — күн сиригэр саамай кыраһыабай киһи буоллаҕа. Дьон-сэргэ инньэ диэн эрдэҕэ. Баҕар буолуо. Өскөтүн кинини күн сиригэр саамай үчүгэй киһи диэбэт буоллаҕына, тоҕо да  эргэ тахсыай. Кыргыттар диэн – дьикти дьоннор: сороҕор киһини өйүнэн буолбакка, тас дьүһүнүнэн сыаналыыллар, сороҕор ытыыр оннугар күлэллэр.

Разия эргэ тахсар киһитинээн тыаҕа күүлэйдээн баран сиэттиспитинэн төннөн иһэн күлэрин Багрим адьас  уу хараҕынан көрбүтэ. Хайаан да сиэттиһиэхтээх этилэр дуо? Сүтэрсэн кэбиһиэхпит диэтэхтэрэ дуу? Ол түгэҥҥэ Багрим күтүөтү саатар мас бэстилиэтинэн ытыан олус баҕарбыта. Онно Разияны аан бастаан ардахтан, куйаастан уонна тымныыттан харыстаабыт оҕо сааһын дьүөгэтин, кэрэчээн ыалын курдук буолбакка, адьас атын, туора киһи курдук көрбүтэ. Разия тоҕо итинник эппиэттинэстээх хардыыны оҥороругар киниэхэ тугу да эппэтэҕэй, сүбэлэспэтэҕэй, көҥүллэппэтэҕэй? Бу тумуллартан, хонуулартан, сыккыстартан көҥүл көрдөөбөтөҕөй? Кинилэр Разияны улаатыннарбыттара дии. Кини, баҕар, Разияны күнүүлүүрэ дуу? Таҥара быыһаатын! Дьиҥэр, кини кыыһа да буолбатах, бэл, сөбүлүүрүн да биллэрбэтэҕэ. Кини биирдэ даҕаны кыыһы кытта күүлэйдии илик. Биир дойдулаахтара көрдөспөтөхтөрө буоллар, кини сыбаайбатыгар хормуоскаһытынан да барыа суоҕа этэ.

Кини хаһарын тохтоппута – умуһах түөһүн тылыгар тиийбит этэ. Наһаа дириҥ умуһах буолара эмиэ сатаммат. Дириҥэ сөбүгэр, мээрэйдэммит буолуохтаах.

Күрдьэх угугар тайанан умуһахтан ыстанан тахсыбыта. Арааһа, сыбаайбаҕа кэлбит дьон бараары гынан эрэллэр быһыылаах. Кини муоһа бааллыбыт биэдэрэтин ылан холуодьаска тиийбитэ, ытыыс кырыытыгар умса түһэн сытан биэдэрэтин түһэрбитинэн барбыта. Холуодьас түгэҕиттэн кинини күөх халлаанынан уонна үрүҥ былыттарынан хаймыыламмыт кэтит сүүстээх, төгүрүк сирэйдээх уол оҕо көрөрө. Дэриэбинэҕэ кинини мээнэҕэ “Алтан сүүс” диэн ааттаабатахтар эбит. Кини лоппоҕор сүүһэ, кырдьык даҕаны, алтантан кутуллубут курдук көстөрө. Өйдөөн көрдөххө, ол күлтэччи көрбүт, таллайбыт кулгаахтаах, көлөһүнүттэн ньылбырыҥнас курдук буолбут күтүөт кини илэ бэйэтин, Багрим курдук эбит. Ыстаан ыллаҥнатарга анаммыт түөрт муннуктаах сэҥийэ, сыҥаах, баһаалыста, эмиэ бу баар.

Кураанах биэдэрэ — арбайан хаалбыт баттахтаах, алтан сүүстээх уонна көлөһүн саба түспүт сирэйин-хараҕын тэйитэр холуодьас килэгир уутугар түстэ… Бүттэ – төгүрүк иилэр холуодьас кыараҕас түгэҕэр баппакка ханна эрэ, быралыйар ыраахха, Багрим мөссүөнүн аны хаһан да төнүннэрбэттии илдьэ бараары утуу-субуу охсулуннулар.

Кини биэдэрэни күрүөҕэ илдьэ барда. Ыстаанын, наскытын, кылгас сиэхтээх ырбаахытын устан тэбээтэ, туттар тэрилин, таҥаһын-сабын күрүөҕэ ыйаталаата уонна сууна барда.

— Мохсоҕолчоон, Качагантан ылбыт ырбаахыгын кэтээр, сөп дуо?

Ииппит ийэтэ, кирилиэскэ төҥкөйөн туран, хаһан даҕаны маҥалайдара хаммат кууруссалар астарын бэлэмнии турара. Барахсан, кини тугу гыныахтааҕын, тугу оҥоруохтааҕын санатарга анаан-минээн айыллан кэлбит курдук ээ. Ити кэриэтэ кууруссалар астарыгар өссө аһыйбыт иэдьэгэй эбэбин дуу, суох дуу дии саныыра буоллар. Баҕар, кууруссалар онтон холуочуйан хаалан баран соҕотох бөтүүктээхтэрин дьөлүтэ тоҥсуйан кэбиһиэхтэрэ дии.

— Истэҕин, Качангантан ылбыт ырбаахыгын кэт!

Багрим тугу да саҥарбатаҕа. Сүргэтэ ыһыллыбыта бэрдэ – оттон туруга тыһы кыл курдук тыҥаан сылдьар. Ииппит ийэтэ, ыаммытынан үүтү иһэр буолан эдэригэр түспүт курдуга уонна тугунан эрэ тимир барана килбэйбит тииһин санатара, ол гынан баран, дөйүҥү соҕус этэ, ол иһин, таҥас сууйар этирик маһынан лигийэ туран үсүһүн хаһытаабыта:

— Качаганнааҕы ырбаахыны кэтээр, истэҕин дуо? Бүрүүкэҥ өтүүктэммитэ, олоппос өйөнөрүгэр ыйанан турар.

— Билэбин.

Быйыл саас киниэхэ бүрүүкэ, сатыын ырбаахы тикпиттэрэ, ииппит ийэтэ “таапачыка” диир бачыыҥкатын атыыласпыттара, Багрим олору ылан кэтэн адьас атын киһи буола түспүтэ. Сиэркилэҕэ көрүммүтэ: онно урукку, билэр Багрима турара. Түөрт кырыылаах сыҥааҕа суох, хараҕа килэбэчиҥнээбэт, бэйэтэ бэйэтинэн… Үрүйэ уҥуор ат туйаҕа тыаһаата быһыылаах… Эбэтэр бүгүн сүрэҕэ итинник битигириир дуу? Ити ат дуҕатыгар иилиллибит хоболор тыаһыыллар дуу?

Хормуоскатын хаба тардан ылаат, кэлииккэ диэки барбыта, сонно ииппит ийэтэ утары ойон кэлэн бу сырыыга органическай химияҕа сыһыаннаах дьаһал биэрбитэ.

— Бу сарсыарда, сүөһүлэри мэччитэ үүрэллэригэр, Уһун Зайнаб дьиэтин таһыгар…

Ииппит ийэтэ, бары мензелиннээҕи тептяри татаардарын курдук, “з” оннугар былыргылыы “д”-нан саҥарара, онон Зайнаб диэни “Дайнаб” диирэ, “озын”, ол аата уһун диирэ “одын” диэн иһиллэрэ.

— Уһун Зайнаб дьиэтин таһыгар мин сабыс-саҥа ыт саахтарын көрбүтүм. Сэрэн, үктээйэҕин. Ыт сааҕа дьаабы саах, атаҕын таҥаһын тилэҕин таах быһа сиэҕэ, дьэ…

— Билэбин.

— Билэриҥ – олус үчүгэй, оттон билбэт киһиэхэ — биэстэ эт.

Багрим хормуоскатын быатын санныгар иилэ быраҕынан баран, атаҕын тумсун көрө-көрө Разия дьиэтин аннынан баар далаһа диэки хаампыта, оттон кэннигэр ииппит ийэтин  сүбэлиирэ-амалыыра, ол быыһыгар суланар саҥата иһиллэрэ:

— Оҕобут барахсан… бэстилиэнэй тыһыынча туолуутугар… – Кини хойуу талах быыһынааҕы далаһаҕа үктэммитэ.

— … Аан дойду … чооску уонна ыт сааҕар тимириэ … дэнэр…

Оҕонньоттор уонна эмээхситтэр дьэ дьикти дьон. Ким эрэ бэстилиэнэй тыһыынча туоллаҕына Даджал кэлиэ диир, ким эрэ аан дойдуну чооску, ыт сааҕар тимирдэр.

Талах быыһынааҕы холлороон устун тыргыллар ыллыгынан баран иһэн кини дьэ ииппит ийэтэ баллыгырыырын истибэт буолбута.

Багрим быйыл аан бастаан эмискэ маҥан чуораанчыктардаммыт ытырыык оту кытта булкуһа үүммүт,  киһи саҕа үрдүктээх абааһы тайаҕын быыһынан баран иһэн айылҕа эгэлгэтэ элбэҕин, дьиктитэ-дьиибэтэ үгүһүн сөҕө-махтайа испитэ.

Ыллык кинини Разиялаах олорор намыһах кырдалларыгар тиэрпитэ.

II

Бүгүн тиэргэн аҥарын кэриэтэ саба үүммүт иирэлэр, кып-кыра күүлэлээх сиргэ тимирэн эрэр эргэ дьиэ киниэхэ адьас атын курдук көстүбүттэрэ. Кини кубарыйа куурбут кирилиэс үктэллэрин, бу үлүгэр куйааска саатар кыракый сөрүүн салгын сайа охсорун кэтэһэр киһиэхэ холуйа санаан, наһаа аһына санаабыта.

Күлүккэ бааллыбыт аттар тэлиэгэлэргэ, тарантаастарга уонна сиргэ субу аҕай охсуллан тэлгэтиллибит күөх оту  үөнтэн-көйүүртэн көмүскэнэн кутуруктарынан эрчимнээхтик сапсына-сапсына сүрэҕэлдьээбиттии ыстаан кирдиргэтэллэрэ.

Лаабыс аттыгар турар тэлиэгэ анныгар ынах сааҕын бэллэччи тэпсибит атахтардаах өлөр итирик киһи сытара. Ситэ тимэхтэммэтэх ыстаанын быыһынан турууссугун эриэнэ көстөрө. Багрим “бу киһи номнуо атаарсыһан бүппүт” диэн иһигэр күлэ санаабыта.

Ситэ сабыллыбатах түннүк ыстаабанын анараа өттүгэр ким эрэ кэпсээн көбдьүөрэрэ, хайалара эрэ күлэрэ уонна ыллыыра иһиллэрэ.

— Эн, ыкса ыалбыт, тоҕо хойутуугун? – күүлэҕэ Разия ийэтин кыра быраата Масгут икки илиитигэр бытыылкалаах бырааганы туппутунан тахсыбыта. – Разия эргэ тахсан эрэр, маннык түгэн үйэҕэ биирдэ буолар!..

Ас астыыр сир үөдэн түгэҕинии ип-итии этэ, ол эрээри анараа хос түннүктэрэ сабыылаах буолан быдан сөрүүн курдуга. Түннүк ыстаабаннарын быыһынан тыргыллан киирэр күн уотугар быһытталанан көстөр ыалдьыттар мусульманнар үгэстэринэн көбүөргэ сарсыардааҥҥыларын  аһыы олороллоро – сылайбыт, үс түүннээх күн аһааһынтан-сиэһинтэн сирэйдэрэ дарбайбыт этэ. Багрим киирбитин ким да аахайбатаҕа. Хормуоскаһыты арай биир саастыылаахтара, көбүөр саамай кытыытыгар олорор Ихсан уонна Сабирзян, өйдөөн көрбүттэрэ.

— Кэм биһиэхэ! – диэн илиилэринэн сапсыйбыттара. Чаанньыктан мүөттээх бырааганы чааскыларга кута уонна үгэһинэн ким чааскыта буолары таһы умнан, талбытынан түҥэтэ олорор Гимакай оҕонньор, ол да буоллар кинилэри истэн Багримы эҕэрдэлиирин умнубатаҕа.

— Хормуоскаһыт хас биирдии тарбаҕын сүһүөхтэригэр таптал саһан сытар дииллэр! Кэл, аас, ытык олбоххо, эн олорор сириҥ саамай ортоку буолуохтаах, джигит! Һымм!.. Ыһым-һым!.. Бээрэ, ким чааскытай бу? Эмиэ умуннум, тпүү!..

— Бэйэҕиттэн саҕалаа, сыыһыаҥ суоҕа, Гималетдин убай, — Чулак Гамир күлэ-күлэ эппитэ. – Сыыстыҥ даҕаны эмиэ бэйэҕиттэн саҕалаа, оччоҕо ааттаах буолуоҕа!

Гимакай оҕонньор, аҕыйах сыллааҕыта эмээхсинин көмүөҕүттэн, кийиитин уонна уолун кытары олороро, дьэ уонна көр! – эдэрин эргитэн сыбаайбаҕа остуолу салайааччы, арыгыны дьаһайааччы буолбут. Оҕонньор билигин даҕаны чэгиэн, арай умнугана бэрт…

Багрим остуолу салайар оҕонньор ыйбыт миэстэтигэр барартан туттуммута. Төһө даҕаны туйгун хормуоскаһыт буол, кини миэстэтэ өрүү аантан чугас буолар уонна хаһан баҕарар кинини ыалдьыттар кэннилэриттэн күндүлүүллэр. Оттон ырыа, үҥкүү саҕаланна даҕаны – хормуоскаһыты, кини талаанын өрө тутуу саҕаланар. Ол олохсуйбут үгэс. Оннук буолуохтаах. Ол сөп уонна табыгастаах. Багрим Ихсан уонна Сабирзян икки ардыларыгар, оһох таһыгар тиийэн олорбута.

Ким эрэ итирик куолаһынан:

— Хормуоскаһыкка ыстараапта кутан биэриэххэ, — диэн хаһыытаабыта.

Хормуоскаһыты “ыстарааптыырга” суудайыы итинэн бүппүтэ, тоҕо диэтэххэ саалаҕа Разия ийэтэ эдьиий Рагиба киирэн кэлбитэ итиэннэ Гимакай оҕонньортон икки чааскыга арыгы кутарыгар көрдөспүтэ, онтон ону сыбааттарыгар уунан туран “Күөх аан” диэн былыргы ырыаны ыллаан сыыйан барбыта. Ырыаны бастакынан Масгут хабан ылбыта. Ити сиэр-туом ырыата этэ, Разия аҕатын оннугар ону Масгут ыллыырга быһаарыммыта. Багрим ырыа матыыбын билэрэ, ол иһин оргууй оонньоон барбыта.

Эдьиий Рагиба куолаһа олус кэрэ, наһаа иэйиилээх этэ! Кыһыҥҥы уһун киэһэлэргэ ардыгар Рагиба кинилэргэ киирэн олороро, оччоҕо Багрим эдьиий Рагиба уонна ииппит ийэтэ сап хата олорон оргууй бииртэн биир ырыаны ыллаан сыыйалларын тыыммакка да кэриэтэ истэрэ.

Оттон манна… маннык күҥҥэ… Рагиба ырыата түөһүн иһиттэн сүлбэттэн уу кылыгырыы сүүрүгүрэрин курдук кутуллара. Кини, бу дьикти матыыптаах ырыанан, түөрт оҕону ииппит, атахтарыгар туруорбут саллаат огдообото кыыһын атын дьоҥҥо, ыалга биэрэн эрэрин, саҥа уруулара оҕотун атаҕастаабаттарыгар көрдөһөрүн таайтаран этэ сатыырга дылыта… Бу былыргы ырыа тыллара кими барытын долгуппута, кутун аймаабыта, сүрэҕин ньүөлүппүтэ… Татаардыыттан ырыа тылын даҕаны тылбаастыыр кыаллыбата, матыыбын, омук ис кутун-сүрүн бүтүннүү иэтэр-куотар ураты дьайыытын тиэрдэр сатаммата олус да хомолтолоох. Итинтэн сылтаан былыргы Рим кэминээҕи уос номоҕун санаан кэлэҕин. Биир римлянин ханнык эрэ грек суолга, күргэ анныгар олорон, ыллыырын истибит. Ырыа Рим дьэбир тойонун сүрэҕин наһаа долгуппут, ол иһин тохтоон гректэн ити туох туһанан иэйэн-куойан ыллыырын ыйыппыт. Тылбаастаа диэн көрдөспүт…

Латынныы мөлтөхтүк билэр грек тылбаастыы сатаабыт: “Оттон… чыычаах көтөн испит… Олус кэрэ чыычаах… байҕал үрдүнэн… Түргэн баҕайытык көтөн испит… Онтон сууллан түспүт… Байҕал кытылыгар… Олус кэрэ чыычаах эбит… наһаа үчүгэйдик көтөрө үһү… Ол эрээри сууллан түспүт…”

— Онон бүттэ дуо? – диэн римлянин соһуйбут.

— Бүттэ, — диэбит өс киирбэх грек.

“Ырыа дьиҥэр туох да бэрдэ суох эбит ээ… – дии санаабыт римлянин. — Туох да туһунан буолбатах. Ол эрээри киһи кутун сүрдээҕин да аймыыр!”

Татаар ырыалара эмиэ ол курдук – туох да туһунан буолбатах курдуктар эрээри куту-сүрү ытаталлар, ыллаталлар.

Казаньтан күөх оҥочо устан таҕыста, оо, сыбаат,

Биһиги бары биир тимэх курдукпут, оо, сыбааттар,

Мин отон үргээбитим, пастила оҥорбутум,

Ежевика пастилатын, дьэ…

Биһиги билигин сыбааттардыын аймахтыыбыт,

Үтүөкэннээх сыбааттардыын,

Саамай үтүө сыбааттардыын!..

— И-и! – аһыы олорооччулар бары хабан ылбыттара.

— Олус үчүгэй! Маладьыас! Олус үчүгэй! – ханнык эрэ итирик ыалдьыт аймаммыта. – Адьас итинник, сыбаат Рагиба! Ол-лус үчүгэй, диибин мин! Өссө! Өссө биирдэ-э-ээ! Маладьыас!

Биһиги бары биир тимэх курдукпут, оо, сыбаат,

Өйдөһөн олоруохха дуу, биир ырыанан!..

Ойуур саҕатыгар талахтар үүммүттэр, дьэ,

Талахтарга бугуһуйбут аттар тураллар, дьэ,

Мүөккэ арыгы көөнньөрбүппүт, дьэ,

Ыллыахха эрэ, сыбааттар, ыллыахха, ыалдьыттар, дьэ!

Рагиба эдьиий уонна Масгут убай иһиттэрин сыбааттарыгар ууммуттара.

— Маладьыас, сыбаат, маладьыас, Масгут-сыбаат! – диэбитэ сыбааттара. – Аминь, оннук эрэ буоллун!

— Дьэ, маннык ырыа туһугар хаарынан бүрүллүбүт, эмэҕирбит чөҥөчөх даҕаны мутугун арыгылаах иһит диэки уунаа ини! – диэн саҥа аймахтартан биир эдэрчи киһи бэрт эриллэҕэстик, ол эрээри хомоҕойдук эппитэ, арааһа, наһаа долгуйан өйдөнөн хаалбыт быһыылааҕа, онтон аттыгар олорор ойоҕор тоҥолоҕунан имнэммитэ:

— Эй, эн эмиэ ыллаа эрэ, хаалсыма! – ити кэмҥэ саала анараа өттүгэр биир итирик куолас частушкаҕа майгынныыры ыллаан барбыта:

Кыыспыт намыын майгылаах,

Уол буоллаҕына атын кыһалҕалаах…

Биһиэхэ кэлбит сыбааппыт

Оройо тараҕайдаах эбээт!..

Онуоха көхтөөх күлүү ньиргийбитэ.

— Туох буолуой тараҕайа! – Ихсан саҥа аллайбыта. – Тараҕай итинник киһиэхэ кэлбэккэ, кимиэхэ кэлиэхтээх этэй, ээ? Оттон биһиги, култамактар, бары оннукпут, сөп буолбаат, Алтан Сүүс!

Багрим өһүргэммитэ уонна атаһын сымсыгар ыарыылаахтык имнэммитэ: дьэ эмиэ көрү көҕүлээччи буола сатаабыта да баар дии, частушка ыллааччы Сабахутдины тэптэрэн биэрбит буола-буола.

— Эйиэхэ тугуҥ итэҕэһий? Тоҕо аулгун түһэн биэрэ сатыыгыный? – Багрим киһитигэр кыбдьырыммыта.

— Оттон мин… Мин ити таах…

— Таах-таах… – Багрим үтүктүбүтэ. – Таах бараҥҥын талахтарга уонна сыһыыларга айдаар…

Ити частушканы дьээбэтинэн-хооботунан киһиэхэ барытыгар билэр, итирдэҕинэ өйүгэр туох баара барыта айаҕынан тахсар, ойоҕуттан кистээн номнуо балачча туттуммахтаах хаалбыт булчут Сабахутдин ыллаабыта. Сэлиэнньэҕэ кинини быһаччы Сабакай, эбэтэр өссө – Сунарчы Сабак, ол аата Сонордьут Сабак диэн ааттыыллара. Дьэ кини оол-ол турок курдук уһун, хара, уһуктаах бытыктарынан сэргэстэһэ олорор дьонун дьөлө кэйиэхтии олорор. Өрүү буоларыныы маннык далбардарга кэргэнин, эдьиий Мастураны, кытары кэлбит этэ, эрэ итирэн тулатын билбэт уонна сиэри таһынан мээнэ буолаары гыннаҕына ойоҕо бэрт түргэнник: “Дьээрэ, оҕонньоор, дьиэбитигэр бардыбыт, сөп буолуо, туох буолуохтааҕа барыта буолла…” – дии-дии түҥ-таҥ тутан илдьэ барааччы.

Сонордьут Сабак, биир өттүттэн ыллахха, онуоха-маныаха диэри олохтоммут халыыпка сөп түбэһэрдии туттан сылдьааччы. Ыксаабакка, амтаһыйа-амтаһыйа аһыыр, иһэр, сүрдээх үчүгэйдик, дьоһуннаахтык кэпсэтэр-ипсэтэр, хараҕын симэн олорон былыргы уп-уһун ырыалары ыллыыр. Онтон дьэ итирэн, быата-туһаҕа суох буолан киирэн барар, сөп-сөп кимнээхтиин олорорун умнан үгүстэр кыбыстар дьээбэлэрин-хооболорун этитэлээн кэбиһэр. Бу да сырыыга, саараҥныы да барбакка олус үөрүйэхтик үөхсэн кэбиһээт, синньигэс куолаһынан сыыйан киирэн барда:

Эбисийээнэлэр күлсэллэ-э-эр, икки бөлөххө арахса-а-ан…

Ол эрээри ким да күлбэтэҕэ, бэл кинини истибэттэр даҕаны этэ, тоҕо диэтэххэ, бастакытынан, кини тыллара дьон күүгээнигэр иһиллибэтэҕэ, иккиһинэн, истибит дьон ол тыллары өйдүүллэригэр мэйиилэрин балачча үлэлэтэллэрэ ирдэнэрэ. Оттон мэйиилэрэ адьас атыны саныыра…

Багрим ол да буоллар ити улдьаа соҕус Сонордьут Сабагы сөбүлүүрэ. Сонордьут Сабак көнө сүрүннээх, албына-көлдьүнэ суох, аһаҕас, сайаҕас киһи этэ. Ол эрээри – албыннаабат буоллаххына. Өскөтүн ким эрэ кинини албынныырын биллэҕинэ – иһигэр адаар муостаах киирбитин курдук буолара.

Кэлиҥҥи сылларга кини Багримы эмиэ кыһыҥҥы булка илдьэ барар буолбута. Ол иннинэ саас, сайын суроктары, хомяктары бултаһарыгар илдьэ баран тургутан көрбүтэ, онно сылдьан уолчаан сатабыллааҕын, мындырын сөбүлээбитэ. Уонна оттон, Сабак ол кыыллары сүлэрин адьас абааһы көрөрө, оттон Багрим уонна Ихсан олору наһаа түргэнник сүлэллэрэ, тириилэрэ адьас бэйэтинэн хастанан кэлэргэ дылыта, уонна оттон онно төрүөт да баара: тириилэрин “тирии тутааччы” Суфияҥҥа биирдиитин 20-лии харчыга туттараллара. Түмүгэр балачча харчы буолара. Сороҕор, булда табыллыбыт кэмигэр, туттарбыт кыылларынан дьиҥнээх цирка нүөмэрдэрин көрдөрөн биир дойдулаахтарын саататара. Холобур, былырыын, оҕолоох туруйаны туппут уонна олору дэриэбинэ устун хайдах эрэ гынан үҥкүүлүү-үҥкүүлүү хаамалларын ситиспит этэ. Көр бөҕө буолбута. Оҕолор бары уулуссаҕа кутуллан тахсыбыттара.

— Чэ эрэ, быраат!  — Масгута убай саҥата иһиллибитэ. – Кэл эрэ манна, кэл, хормуоскаһыт уол оҕото!

Кини Багримы аан аттыгар турар олоппоско күүһүнэн кэриэтэ илдьэн олорпута:

— Дьэ эрэ, биһиги “Шомыртыммытын” – “Хараспытын” ыллыахха эрэ. Ол эрээри, бастаан бу мүөккэ кырылыы кыынньыбыт быраагалаах куопсугу мин илиибиттэн ылан ис! Сөпкө этэбин буолбат дуо, күндү сыбаатта-аа-ар!

— Сөпкө-өө!.. Адьас сөп! Ама дуо…

— Суох, суох, киэр хайыһыма, доҕор, баҕар, олорон эрэ, баҕар, туран эрэ ис, ол эрээри бу чааскы эйиэнэ! Дьон минньигэстик ыллыырын туһугар күөмэйгин мүөттээх утаҕынан илиппэтэххинэ, хайдах хормуоскаһыт аатырыаххыный!

Багрим хаһан даҕаны арыгы иһэ илигэ.

— Испэппин, — кини быраагалаах иһити туора аспыта. – Хаһан даҕаны испэтэҕим.

— Эн туох буоллуҥ? Разия сыбаайбата эбээт!

— Ис ээ, эн, — Ихсан кулгааҕар сибигинэйбитэ. – Биһиги испиппит – онтон наһаа үчүгэй буолбута.

— Масгут убай сөпкө этэр, — Сабирзян тэптэрэн биэрбитэ. – Бу биһиги саастыылаахтарбытыттан бастакы сыбаайба. Чэ, кэнники кэмсинэ сылдьыбат туһугар. Баҕар, аны Разияны хаһан даҕаны көрүөхпүт суоҕа. Сотору аармыйаҕа барыахпыт, онтон… Ким билиэй…

“Разия сыбаайбата эбээт!”, “Баҕар, аны Разияны хаһан даҕаны көрүөхпүт суоҕа” диэн этиилэр кини сүрэҕин уотунан хаарыйбыттара…

— Испэппин, — куопсугу туора аспыта. – Испэппин диэтим да, бүттэ.

Багрим “Хараһы” оонньоон барбыта. Онтон ыалдьыттар сүргэлэрин таба тайанан тарбахтара “Донбаһы”, “Идели” оонньоон ирбинньиктэммитэ. Туох эрэ олус күүстээх, итии долгун сүрэҕин сабыта охсоро. Уруулуулар ол истиҥ матыыптартан долгуйан, уйадыйан бэйэ-бэйэлэрин арыгынан күндүлэһэллэрэ. Манна доҕордуулар даҕаны, өстөһөөччүлэр даҕаны суохтара, көннөрү саҥа аймахтыылар, бары бэйэ-бэйэлэригэр тэбис-тэҥ, тустаахтарыгар үтүөнү, кэрэни эрэ баҕарар дьон бааллара, кинилэртэн ким даҕаны бу үгэс буолбут дэриэбинэ сыбаайбатыгар күн сиригэр үрдүк айыылар саҥа улуу түһүмэҕи айбыттарын: илиититтэн хормуоскатын араарбат Багрим диэн ааттаах эдэр джигит олоҕун саҥа, көстүбэт кэрдииһигэр үктэммитин билбэт этэ…

… Кини хараҕар эмискэ саҥа төрөөбүт ый муус курдук кэлтэкэтэ көстөн кэлбитэ, ол анныгар хайдах эрэ кыра харахтаах илим тардыллыбыт курдуга. Ый кэлтэкэтэ сабыс-саҥа үөскээн эрэргэ дылыта, ол иһин кини: арааһа, онно, үөһэ халлааҥҥа баар оскуолаларыгар, Багрим уонна Разия курдук, бастакы эбэтэр иккис кылаастарыгар үөрэнэр быһыылаах дии санаабыта. Сабыс-саҥа, синньигэс ый кэлтэкэтэ татаардар бэргэһэлэрин курдук Разия төбөтүн үрдүнэн көстөрө.

Хаара өссө ситэ уулла илик хаспахтары үрдүнэн ойо-ойо, номнуо күөх от бытыгыраан эрэр  дулҕа төбөлөрүгэр үктэнэ-үктэнэ, кинилэр былырыыҥҥы тоҥмут минньигэс хортуопуйу көрдөөн төрөөбүт сэлиэнньэлэриттэн тэйдэр тэйэн иһэллэр, тиһэҕэр “хохуоллар” бөһүөлэктэригэр Петропавловскайга чугаһаабыттара, татаардар бу кинилэр тылларыттан адьас атын ааты олуттаҕастык “Питырпаул” дииллэрэ. Оҕолор сытыйбыт хортуопуйу көрдөөн хаһан даҕаны бачча ыраата иликтэрэ. Кинилэр аулларыттан Питырпаул – бүтүн биир көс этэ. Аччыктыыр муҥа хохуоллар бааһыналарыгар кытары тиэрпитэ…

Бу кыраайга биэс уонча сыл анараа өттүгэр Полтаваттан көһөн кэлбит украинецтары, чугастааҕы татаардар уонна башкирдар “хохуол” диэнтэн быһаччы уонна чуолкайдык “кахул” диэн ааттыыллара, кинилэр баайдык-тоттук олороллоро. Хутордарыгар оҕуруоттара түөрт уон, биэс уон суотай этэ. Култамак олохтоохторун киэнэ уон, уон биэс суотай буолара. Аччык татаардарга саас тоҥмут да хортуоска мааны ас буолара, оттон кахул онон сүөһүтүн да аһаппата. Манна хортуоскалаах бэрэски да элбэх буолуохтаах. Ол эрээри, татаардарга эрэ буолбатах. Хохуоллар татаардарга “сир дьаабылыкатын” биэрэн бэрт. Бэл, тоҥмут хортуосканы даҕаны хомуйтарбаттар. Харыһыйан буолбатах, татаардары хайдах эрэ гынан атаҕастаатарбыт диэн. Култамак уолаттара хаста даҕаны Хлебороб, Будяновка хутордарыттан кырбанан кэлбиттэрэ. Туох буолуой. Кылаабынайа – күрдьэхтэрин былдьаабатахтар, бэйэлэрин — оҥкучахха хаайбатахтар. Онтон атына – туох буолуой… Разиялаах Багрим үлүһүйэн халлаан боруорбутун билбэккэ хаалбыттара. Дьиэлэрин диэки хайыһан иһэн татаарга майгынныыр эр киһини көрсө түспүттэрэ. Һуу, куттаннылар даҕаны этэ! Аллахтан бу татаарга майгынныыр кахул бэйэтин оҥкучаҕар хаайбатын эрэ диэн көрдөһөөхтөөбүттэрэ. Ол эрээри таах дьиксиммиттэр этэ, ону таһынан, бу дьикти кахул мунан хаалбыт татаар оҕолоругар көмөлөһөргө тылламмыта. Оҕолор кахуллар ортолоругар татаардарга киһилии сыһыаннаһар дьоннор бааллар эбит дуу диэн соһуйбуттара. Тугу эрэ быһаара-быһаара ол кахул оҕолорго хортуоска хаһыспыта. Хортуоска диэн тылтан атыны тугу да өйдөөбөккө оҕолор симттибиттэрэ, кыбыстыбыттара. Онтон хутор олохтооҕо оҕолору дьиэтигэр ыҥыран үүтүнэн уонна ханнык эрэ араҥастыҥы килиэбинэн күндүлээбитэ. Арааһа, кини ону “кукуруза килиэбэ” диэтэ быһыылааҕа. Онтон, тугу эрэ өйдөөн кэлбиттии, ойон туран оҥкучаҕын аанын арыйбыта… Оо, айыым таҥарам! Оттон онно хортуоска бөҕө этэ! Уп-улахан хортуоскалар! Оҕолор бэл тыыннара хаайтарбыта. Оттон кахул илиитинэн сапсыйан ити тоҥмут хортуоскаҕытын быраҕыҥ уонна мантан ылыҥ диэбитэ.

Аньыы даҕаны! Ама, Култамак оҕото оннук кэрээнэ суох буолуо дуо! Үүттээх килиэби тото сиэн баран өссө оҥкучахтан лоһугурас хортуопуйу буор босхо ылыа дуо? Наһаа дии. Багрим уонна Разия хаһан даҕаны оннук гыныахтара суоҕа.

Оҕолор тугу гыныахтарын билбэккэ таалан хаалбыттара. Ол гынан баран, Багрим тоҥмут хортуоскатын үчүгэй хортуоскаҕа уларытарга бэлэм этэ, ол кэмҥэ Разия эмискэ аһыннарыахтыы өрө сыҥсыйбыта уонна оргууй сыыйан: “Исти-ии-ий, ама киһи бу кини оҕуруотуттан хомуйбут бэртээхэй хортуоскабытын быраҕыа үһү дуо? Төрүт да сытыйбатах ээ, арай бэрт кыратык… Суо-ох, манна туох эрэ баар… туох эрэ атын… Хата, түргэнник куотуохха, туох да буола илигинэ… ”

Кахул кинилэр диэки наһаа курутуйбуттуу, хомойбуттуу көрбүтэ, ол иһин Багрим бу дьикти киһини тугунан эрэ көнньүөрдүөн баҕарбыта. Ол эрээри, хайдах? Биир да тылы нууччалыы билбэт эрээри.

Оттон хохуол, арааһа, кини көрөрүттэн-истэриттэн баҕа санаатын таайбыта быһыылааҕа.

— А ти спивати може? – уонна тугу баҕарарын тута ыллаан иһитиннэрбитэ: “Широка страна моч родна-ая-я…”

— Билэбин, билэбин, билэбин! – кахул өйдөөбүтүттэн үөрэн Багрим хаһыытаабыта уонна кыратык тугу билэрин нууччалыы ыллаабыта:

Жултый-жултый жуп-жулгый,

Жултый пэке саплары.

Мин жултаймый кем жултайсын

Килми привет хатлары…

— итини быһа тарыйан нууччалыы тылбаастаатахха маннык ис хоһооннооҕо:

Желтая, желтая, совсем желтая

Рукоятка у ножа.

Как же и мне не желтеть, —

Не приходят с письмами приветы…

Хохуол истэн олорон күлбүтэ аҕай – ис сүрэҕиттэн, сатарыччы, бэл, тыынын нэһиилэ ылбыта. Онтон эрдийэн Багрим өссө биир “нууччалыы” ырыаны өйдөөн кэлбитэ.

Сербиянка, сербиянка,

Сербияночка моя.

Кичэ ыштаным бар идэ,

Бүген ынтаным кая?

Сэлээр соҕус тыллардаах ити икки күппүлүөтү быһаччы маннык тылбаастыахха сөбө:

При штанах я был вчера,

А сегодня где они?..

— Пыы, сааппат даҕаны! – диэн Разия кыыһырбыта уонна кинини көхсүгэ охсубута. – Ама итинник куһаҕан ырыаны биһигини кидиэбинэн уонна үүтүнэн күндүлээбит киһиэхэ ыллыахха сөп үһү дуо?

— Маладьыастар! – диэн дьиэлээх киһи хайҕаабыта, амарахтык көхсүлэриттэн таптайбыта. – Биһиэннэрэ эһиэннэригэр биир солкуобайга үҥкүүлүүллэр. Сарсын эмиэ кэлээриҥ!..

Тот уонна олус үөрбүт оҕолор номнуо арыый ирбит, көхсүлэригэр инчэҕэйэ биллэр буолбут тоҥмут хортуоскаларын сүгэн Дууптаах тумулга диэри ити дьикти хохуол, арааһа, татаар быһыылаах диэн мөккүһэ-мөккүһэ кэлбиттэрэ.

Кинилэри ууллубут арыы тоҥмут таммаҕа халлааҥҥа устарын курдук тунаархай ый арыаллыыра. Үрдүк тумултан түһэллэригэр оҕолор иэдээҥҥэ түбэһэ сыспыттара. Эмискэ кэннилэриттэн, былырыыҥҥы кур сэбирдэҕи бүрүнэ сыппыттарын тоҕо сүргэйэн туран  сүгэ тутуурдаах абааһы, өссө сүүс абааһы быһыылаах ыһыытыы-ыһыытыы эккирэппитэ! Оҕолор хатыҥҥа кэтэҕэр сөрүөстэн, харахтарын быһа симэн кирийэ сатаабыттара. Атах тыаһа кинилэр саспыт сирдэригэр тиийэн кэлбитигэр Багрим хараҕын аспыта… оо айыым таҥарам!.. – дууб мастаах ойуур хотооло бүтүннүү бөрөлөр уоттаах харахтарынан сириэдийэрэ: бөрөлөр сааскы бултарыгар тахсыбыттар…

Һуу, санаата даҕаны –иэнэ кэдэҥниир. Барыта, хайдах эрэ, этэҥҥэ ааспыта үчүгэй…

Кини көрдөҕүнэ, сыбаайба өрөгөйдөөх остуолуттан эмискэ туох эрэ уоттаах тордуохтар халлааҥҥа көтөн тахсыбыттара, олор Разия төбөтүн үрдүнэн төгүрүк ии курдук сыдьаайар ыйы ханна эрэ ньүкэн түгэҕэр сосуһан барбыттара, онтон аны Разияны соһуспуттара… Багрим ити түлээгириититтэн босхолоноору хараҕын быһа симпитэ уонна “Сарман”, “Джомга” диэн ырыалары оонньоон барбыта. Кинини Гимакай оҕонньор хаба тардан ылан, частушкалары ыллаан синньигэс куолаһа чугдаарбыта:

Балыыһаҕа мин барбытым,

Сүрэҕиҥ дииллэр, сүрэҕиҥ…

Икки сүрэх икки ардыгар

Сүүс грамы куппут киһи.

Дьэ уонна Разия, бөрө ардай аһыытыттан хайа эрэ албаһынан мүччү тардан ылбыт Разията, кинини хаалларан баран эрэр. Кини хайдах оннукка тиийдэ? Сүрэҕэ тоҕо итинник гынарын көҥүллүүрүй? Багрим эмискэ Разияны көрүөн баҕаран кэллэ.Санаатыгар Разия: “Багрим, миигин быыһаа! Миигин ити күлтэйбит харахтаахха күүстэринэн биэрэн эрэллэр! Оттон мин өссө куукуланан оонньуубун ээ!”

Кини наһаа айманар. Үөт сип-синньигэр маҥан былааттаах лабаатыгар майгынныыр, ол анныттан харас отонунуу ааттаспыт харахтара чоҕулуһаллар. Имнэрэ тэтэрэ кыыспыт аҕай…

Бээрэ, Разия ханнаный? Эринээн хоско дуо? Кини уокка оҕустарбыттыы ходьох гына түспүтэ. Бэл титирэстээн ылбыта, онтон сылтаан хаана тымырдарын устун олус күүскэ бүллүгүрүү-бүллүгүрүү тыгыалаабыта…

Багрим эрэйдэниитин холустук быһан ыалдьыттартан биирдэрэ олус улаханнык, уһуннук кэҕэрдибитэ.

— Арааһа, туох эрэ суулунна дуу, — аттыгар олорор сыбаат киһи кыбыстыбыттыы эппитэ. – Бары этэҥҥэҕит дуо?

— Таҥараҕа махтал, бары этэҥҥэбит! – диэбитэ Гимакай оҕонньор доргуччу.

Бары күлсүбүттэрэ. Багрим хормуоскаҕа оонньуурун тохтоппокко, чалбараҥҥа олорор дьону өссө биирдэ кэрийэ көрбүтэ. Кинилэр ортолоругар үтүө мөссүөннээх, күүстээх көрүҥнээх, чэгиэн туруктаах, өрө күүрбүт дьүһүннээх дьону көрдүү сатаабыта да — булбатаҕа.  Тоҕо эрэ итинник хомолтолоох көстүү, бастатан туран,  бу олорор, олох эрийбит-мускуйбут дьонун буолбакка — кинини, Багримы, эрэ хам баттыыр, кини тус бэйэтин иэдээнин эрэ курдуга. Кини эмискэ наһаа уйаҕас, тулатын бэйэтигэр олус чугастык ылынар буолан барбытын сэрэйбитэ. Биир өттүттэн ылан көрдөххө, кини  бэйэтин биир дойдулаахтарын, култамактары, туох да диэбит иһин сөбүлүүр ээ, ити сыбааттар курдук буолбатахтар – олор дьэ дьүһүн-бодо бөҕө дии. Оо, айыым таҥарам! Кэҕэрдибит ыалдьыт сүүнэ улахан муннун Багрим тоҕо эрэ тыһыынчанан хобулук, тилэх элэппит холумтанын курдук дии санаабыта. Багрим ыалдьыттартан кими даҕаны сөбүлүү көрбөтөҕө. Ким эрэ ханньаҕар, ким эрэ кылар этилэр… Биир тылынан эттэххэ, тиэрэ-маара, одьоо-бодьоо… Ханнык эрэ урут биллибэт сулустан кэлбит папуастар курдуктара. Эбэтэр араас күннээх-дьыллаах сиргэ үүммүт отоннор курдуктара: биир кураантан хордьоҥноон хаалбыта, атына сүмэһинэ тиийбэккэ мыччырыстыбыт, үһүс – наһаа сииктээх сиргэ үүнэн сытыйа үллүбүт. Бэл, аттарын самыыта даҕаны өрө лоппоһон тахсыбытыттар, —  кини ону номнуо өйдөөн көрбүтэ.

Багрим бу сүөргү көстүүттэн наһаа куттаммыта. Суох-суох, кини бу дьон хаһан даҕаны эдэр, кыраһыабай буолбатахтар этэ диэбэт. Арааһа, дьылҕалара кинилэри итинник улаханнык уларыппыта буолуо. Ол эрээри, баҕар, кинилэр Багрим көрүүтүгэр эрэ итинник бодоҥ буолан көстөллөрө буолаарай? Эбэтэр кинилэр бары хомолтолорун, аһыыларын-абаларын итирии-кутуруу чүөмпэтигэр тимирдэ сатыыр, мас курдук буолуохтарыгар диэри итирэн туох баар курус, ыар санааларын кыратык да буоллар умнуохтарын баҕарар буоллахтара дуу? Ол аата, арааһа, бу киһи сиргэнэр сүөргү көстүүтэ – быстах быһыы-майгы буолуо? Таҥара баарына, оннук эрэ буоллун. Өскөтүн бу дьон айылҕаттан бэриллибит мааны көстүүлэрин сүтэрбит, маннык быһыы-майгы куруутун салҕанан барар буоллаҕына Багрим кинилэр ортолоругар хайдах сатаан олоруой?

— Биирдэ ис ээ, — диэн бу сырыыга кинини Гимакай оҕонньор уонна күргэ таһыгар олорор Гиндулла оҕонньор хаайан барбыттара. – Хормуоскаҕыттан кыратык сынньана түс. Маннык үөрүүгэ-көтүүгэ оннооҕор хардаҕас даҕаны иһиэ этэ!

— Эппитим дии, испэппин диэн, — куруускаттан киэр хайыһан баран Багрим кыйахаммыттты эппитэ. – Эһиги арыгы иһэргэ социалистическай эбэһээтилистибэ ылыммыккыт дуо? Биир да өйдөөх киһи суох буолуохтаах диэн.

Ихсан Сабирзянныын тостубут бурдук куолаһын курдук, төбөлөрүн санныларыгар хоҥкутан, иҥнэри баран олороллоро.

Багрим тулатыгар баар дьон сирэйдэрэ холлон, кырдьан, аҥалатыйан иһэр курдуктара. Бу аата ханна барабытый? Ханнык ньүкэн түгэҕэр түһэн эрэбитий? Гимакай оҕонньор кэпсиир, били, бэстилиэнэй тыһыынчаҕа кэлиэхтээх Даджал бу чааскыга, бу куруускаҕа баар буолаҕа дуу? Баҕар, ол Даджал уҥуох да тирии атаҕын санньылытан номнуо бу айаҕа хам буолбат үтүөкэн оҕонньор үрдүгэр олороро, барыбытын да мииннэҕэ буолуо дуо?

Кини эмиэ Разияны көрүөн баҕарбыта. Кинини, тоҕо эрэ быыһыахха, босхолуохха сөп дии саныыра: киниэхэ санныгар кынаттаах эбээт!

Уол кутун туох эрэ ыарыылаахтык уонна минньигэстик хам кууспута… Багрим “Агымсуну”, “Баламишкины…” оонньоон барбыта. Аһыы олорооччулар кини кэнниттэн тута “Баламишкины” ыллаан ыыра барбыттара.

Оттон Багрим эмиэ ааспыты санаан барбыта. Кинилэр салааска ылан хатыҥ чараҥҥа барбыттара. Сарсыардаттан силбиктээх, бүдүө-бадаа күн этэ. Ону таһынан инчэҕэй хаар түһэн барбыта. Курданалларыгар диэри хаары кэһэн, сыра-хара бөҕөнөн баран испиттэрэ. Чараҥҥа үөһүгэр балачча киирэн баран тула көрүммүттэрэ: хантан, хайа хомурах анныттан сойбут оһохторугар оттук буолар хаппыт маһы булуохха сөбүй? Биир эмэ маһы кэрдэр, эрбиир туһунан санаабаккын даҕаны: бобуллар. Чэ, баҕар, ким да билбэккэ хаалыа, этэҥҥэ ааһыа диэн эр ылан кэртэххинэ даҕаны бу түҥкэтэх сиргэ сүгэ тыаһаабыта Оренбурга тиийэ сатараан иһиллиэ. Суох, таҥара быыһаатын! Ол иһин, саамай сөптөөх дьаһаныы, маска ыттан тахсан мутугун суллааһын буолар. Ону кинилэр олус үчүгэйдик оҥорорго үөрэммиттэрэ. Багрим сымсатык маска ыттан тахсан мутугун суллаабытынан барбыта, оттон Разия ону хомуйан салааскаҕа уурталаабыта.

“Киргизтэр суолларыгар” тахсан дьиэлиэх курдук буолан истэхтэринэ, кэтэһэ сылдьыбыттыы ойуур үлэһитэ Госман баар буола түспүтэ. Тоҥмут хортуопуйу хомуйа сырыттаххына хохуол кырбыыр, тыаҕа таҕыстаххына – ойуур үлэһитэ сордуур, солуоманы ыллаххына – биригэдьиир сутуругар кэтиллиэҥ, хормуоскаҕа оонньоотоххуна бэрэссэдээтэл Айсин сынньыа. Сүгүн олорпотторугар тиийдилэр! Итини тыытыма, маннык гыныма, күн “оннук буолуохтаах” диэнтэн саҕаланар, “сатаммат” диэнинэн бүтэр. Тугу гынабыт, дьэ? Ханна барабыт? Эбэтэр сэлиэнньэлэр эһинниннэр диэн соруйан итинник гыналлар дуу?…

Госман, арыгы дьаарынан аҥкылыйан, бастаан кинилэр мутуктарын тыаҕа илдьэллэригэр күһэйбитэ. Оҕолор сэниэлэрэ букатын эстибитэ. Онтон ол хара санаалаах сүгэлэрин былдьаабыта. Айыы таҥара! Дэриэбинэҕэ сүгэтэ суох хайдах сатаныаххыный? Сатаммаккын! Ити эр киһитэ суох ыалга баар-суох туттар сэптэрэ ээ. Уонна былыр былыргыттан сүгэтэ суох татаар – туох да бырааба суох татаар. Сүгэтэ ууга түспүт киһини, адьас дьоло суох киһиэхэ холууллара. Багрим ытыы-ытыы сүгэбитин аҕал диэн көрдөспүтэ. Ханна баарый! Итинник киһийдэх аһыммат. Госман сыарҕаҕа олорон атын соруйуох курдук буолан эрдэҕинэ, сүгэтин ылан хаалаары Багрим чаҕылҕанныы ыстаммыта, ол эрээри күүскэ түөскэ тэбиллэн эһиллэн хаалбыта. Онтон ыга кыыһырбыт ойуур үлэһитэ уолга сутуругунан түспүтэ. Разия сүүрэн кэлэн ытыы-ытыы: “Сүгэни аҕал! Сүгэни аҕал!”  — дии-дии кыракый сутугунан ол күтүр көхсүн тобугураппыта.

Ким күүстээҕэ, биллэн турар, биллэрэ. Госман онтон ордук тэбиэһирэн Багримы кымньыынан сирэйгэ сырбаппыта, хараҕын тэһэ охсо сыспыта. Ыйы быһа Багрим сирэйэ чэрдээх сылдьыбыта…

Багрим ол күнү өйдөөн кэллэҕинэ: “Госман өскөтүн, ол күн, кулун тутар 5 күнүгэр, Сталин өлбүтүн билэрэ буоллар биһиэхэ ити курдук кырыктаахтык сыһыаннаһыа этэ дуо?” диэн санааҕа эриттэрэрэ.  Багрим итинник ыйытынар, дьиҥэр, туох да туһата суоҕун билэрэ, ол эрээри, хайыыр да кыаҕа суоҕа, итинник санааҕа эрийтэрэн муҥнанара. Уонна дьэ, Разия кинини быраҕан, күлтэччи көрбүт киһилиин барар. Бу төрөөбүт-үөскээбит тумулларын, сыһыыларын хаалларан барар.

Күтүөт аҕата, бас-көс сыбаат эппитэ:

— Чэ-эрэ, доҕоттор, түҥүрдэрбитигэр махтаныаҕыҥ уонна хомунан айанныаҕыҥ. Аллаах биэрдэҕинэ, бырааһынньык биһиэхэ да салҕаныаҕа. Бу баай-талым остуолу хайҕаан малыыппаҕа ахтан ааһыахпыт уонна…

— Уу дьэ-э, түҥүрүм, — диэн сыыйбыта Рагиба эдьиий. – Аймахтыы дьон курдук ыалдьыттыы да түспэтигит. Саатар өссө биир күн тохтуу түстэргит.

— Суох-суох, түҥүрүм, махтал, рахмат! Олус үчүгэйдик ыалдьыттаатыбыт! Кийиит дьиэтигэр үс хонуу билиҥҥи кэмҥэ олус элбэх.  Аны биһиэхэ үс хонукка кэлээриҥ! Уонна бэрэссэдээтэлбит Айсин биһиэхэ аттары үс күҥҥэ эрэ биэрбитэ.

— Ол ханнык Айсиный? – Гимакай кырдьаҕас кини диэки уп-улахан, тааҥка башнятын курдук төбөтүн эргитэн өрө көрө түспүтэ.

— Ити эн, түҥүрбүт, Айсин туһунан туох диэтиҥ? Э-э?

— Оттон… Мин Габдулла Айсин туһунан этэбин… Туох диэхпиний… Сыыспат буоллахпына кинини биһиэхэ мантан ыыппыттара дии?

— Һм-м! Били “аармыйа бэрээдэгэ” дуо?

— Чопчу кини! – сыбаат олорор сиригэр мөхсүммэхтээн ылбыта. – Хантан билэҕитий?

— Һы-һыы! Хайдах билбэт буолуохпутуй? Өссө сэрэйдэххэ “Дунгыз Уйбаанабыс” диэн ааттыыллара буолуо?

— Ээ ону билиҥҥитэ истэ иликпин. Биһиэхэ өссө кини туһунан: “Киин Телеграф” дииллэр.

Култамак дьоно Айсин туһунан истэн, бэл, тиистэрэ ыалдьыбыттыы сирэйдэрин ханньары туттан ыстыылларын тохтоппуттара. Оттон Гимакай оҕонньор эмискэ төтөлө суох бөтөн барбыта.

— А-а-а! – кини бөтөрүн кыатана сатаабыта. — То-то-ҕо ин-ин-ньэ диэн аат-аат-тыылларый?

— Хайдах тоҕо… Туох эрэ буолла да төлөпүөҥҥэ сүүрэр уонна туруупкаҕа ыһыытаабытынан барар: “Сынтыральная! Сынтыральная!” Кини сирэйэ көҕөрүөр диэри оннук хаһыытыыр кэмигэр оройуону иккитэ эргийэн кэлиэххэ сөп.

Дьэ ити кэмҥэ, Айсин үтүөтүнэн биир сыл хаайыыга олоро сылдьыбыт Чулак Гамир тулуйбатаҕа, кэпсэтиигэ кыттарга санаммыта. Кини дьэбирдик:

— Эн, түҥүрбүт, туохтаа… Таҥара туһугар, кинини биһиэхэ төттөрү ыытыма. Онно кийиит курдук олордун: биэрдилэр, ол-бу буолума, олороргунан олор, этэргэ дылы хаһаайыстыба туһунан эрэ санаа. Һм-м…

Анараа уһуктан Сабахутдин үөннээх саҥата иһиллибитэ:

— Киэн тутун, түҥүрбүт, ити биһиги кинини эһиэхэ ыыппыппыт… Таракаан эмин оннугар диэххэ сөп… – Ким эрэ күлэрин кыатана сатаан тыбыырбыта.

— Ой-ой! Ол аата, биһиги икки бүк аймахтыылар эбиппит! – диэн сыбаат ити кэпсэтиини түмүктээн кэбиспитэ:

— Эһиги, күндү түҥүрдэр, биһиэхэ Аллагуакка тиийэн Габидулла Султанмуратавичтыын өссө көрсүөххүт!

Багим итини истэн тыына ыгыллыбыта, кута долгуйбута. Тарантаас көлүөһэтин анныгар хормуоска кубалыы бүтэһик хаһыыта иһиллэргэ дылы гыммыта.

Аллаахха сүгүрүйэллэрин биллэрэн тиэтэллик малыыппа аахпыттара, ким аахпатах сулбу-халбы соҕус ытыһынан сирэйин имэриммитэ, сорохтор арыгы дьаарыгар ылларан төрүт хамсаабатахтара даҕаны, онтон бары туран үрүөтэспиттэрэ. Дьэ онтон түҥүрдэри атаары аймалҕана саҕаламмыта. Бу сиэр-туом ханнык булгуччулаах бытархайтан, ханнык кыракый эрээри ураты суолталаах уонна олус дьоһуннаах курдук эрээри акаары соҕус суоллартан турарын быһаарар кыаллыбат. Ону бэйэҕинэн билиэххин, көрүөххүн-истиэххин наада. Ыалдьыттары күтүөт дьиэтигэр үс күннээх аһааһын-сиэһин күүтэрэ. Ол иһин өссө былыргылар уруу өһүргэнсиитэ суох ааспат диэн эрдэхтэрэ.

III

Аттар номнуо көлүллүбүттэр этэ. Күтүөккэ уонна кийииккэ тарантаас бэлмнээбиттэр, онно көлүллүбүт хара туйахтарынан сири табыйа, токур моонньуларын кэҕилдьитэ тураллара, ол ахсын дуҕаҕа иилиллибит хоболор лыҥкынаһан киһи кутун-сүрүн курус санаа хам кууһара. Ас-үөл тиэллибит тэлиэгэтэ дьон, дьэ кэмниэ-кэнэҕэс сэрии кэннинээҕи аас-туор олохтон тахсан эрэрин туоһулуура. Онно туох-туох суоҕай! Бастатан туран, көстүүлээх сиргэ кийиит энньэллэх сундууга турара. Онтон – маҥан таҥаска сууламмыт утуйар таҥас, сыттыктар. Салгыы – ас-үөл дэлэйбитин бэлиэтэ: буочукалаах мүөккэ көөнньөрүллүбүт арыгы, иһит сотор соттордорго сууламмыт уп-улахан үрүҥ килиэптэр, бурдук ас арааһа…

Ихсаннаах Сабирзян холуочуйан хаалан баран Багримы хаайа сатаабыттара:

— Ээ, Алтан Сүүс! Биһигини түҥүрдэри Буляк тыатыгар диэри атаарыҥ диэтилэр. Убайбыт Масгут барсыҥ уонна эйигин илдьэ барыҥ диэтэ. Бардыбыт!

— Суох, барбаппын, — Багрим буолумматаҕа. – Мин манна атаарыам…

— Эн туох буоллуҥ, иирдиҥ дуо? Хайдах хормуоската суох барыахпытый? – Ихсан кинини санныга охсубута. – Ама, биһиги Разиябытын тыа саҕатыгар диэри атаарсыбаккын дуо?

— А-а!.. Эһиэхэ мин хормуоскам эрэ наада дуо? Ол гынан өйдөөн кэбиһиҥ: хормуоска уонна Багрим биирдэр, кинилэри хайдах да араарбаккын. Өйдөөтүгүт? Барбаппын диэтим, ол аата барбаппын.

Доҕотторо кини биир тыллааҕын билэллэр, онон кыратык сүөм түспүттэрэ.

— Эн тоҕо эрэ олус төттөрү буолбуккун, доо, — Ихсан хоргуппуттуу боллугураабыта. – Бүгүн хайдах эрэ буолбуккун.

— Бүгүн өйдөөбөтөххүнэ, баҕар, кэлин өйдүөҥ… – Багрим иһигэр туох мучумааҥҥа сылдьарын доҕотторугар сатаан быһаарар кыаҕа суох буолан тииһин быыһынан ыган таһаарбыта, – Ол оннугар эн миигин өйдөөбөккүн, мин өйдүүбүн.

Кини Разия аҕата – Минабей өссө сэриигэ барыан иннинэ ойууртан киллэрбит, хайыта хаппыт тэтиҥ дүлүҥэр олорбута уонна “Их, алмагачлар!” – “Ох мин дьаабыланньаларым!” диэн ырыаны оонньоон барбыта. Ол эрээри, биир ыалдьыт төһө кыайарынан имигэстик хамсанан сатыы-сатыы үҥкүүлүү сатаабытын көрөн, тута, “Корт чакты” (“Ыҥырыа ытырда”) диэн үҥкүү матыыбыгар көспүтэ.

— Ас-са!..

Сабахутдин, тугу даҕаны кэргэнэ суох оҥорорун сөбүлээбэт буолан ойоҕун чэрчи ортотугар соһон киллэрбитэ:

— Чэ-эрэ, эмээхсиним Мастура! Үҥкүүлээ! Уязи кытылыгар талахтар үүнэллэр, үҥкүүлээ эрэ эн нарыннык! Ух!

— Багрим, “Холкуостаахтар үҥкүүлэрин” оонньоо!

— Багрим, сэгэртэйим, “Мин сутука олооччум” диэни тардан кэбис!

Багрим, өскөтүн хормуоскаһыт буолбатаҕа эбитэ буоллар, сэлиэнньэҕэ бастыҥ сутука олооччу байааччы быһыытынан номоххо киириэ этэ. Төһө да эдэрин иһин киниэхэ тиийэр сутуканан баайааччы суоҕа. Сутуканан баайыы, син биир хормуоскаҕа оонньуур кэриэтэ ураты уустук эбээт. Ити Разия эмиэ Багрим киниэхэ баайбыт сутука олооччутун кэтэн улааппыта. Ол эрээри, кини биирдэ оннооҕор Багрим баайбыт олооччутун кэппэт буолбута.

Ол маннык этэ. Саҥа үөрэх дьыла саҕаланыахтааҕа. Багрим, өрүү буоларын курдук, ыаллыы сэлиэнньэҕэ аргыстаһан үөрэнэ бараары киниэхэ киирбитэ. Дьиэ иһиттэн Разия ааттаһар саҥата иһиллэрэ:

— Ийээ! Ийээ! Кэппэппин, өлөр даҕаны, кэтиэм суоҕа! Атын сэлиэнньэҕэ олооччулаах барыам суоҕа. Оннук дьадаҥы үһүбүн дуо?

— Киһини кыыһырдыма эрэ! Көр да маны – улуу тойон кыыһа эбит дии! – ийэтэ хаһыытыыра. Курунан охсор тыас иһиллибитэ.

— Кэппитиҥ эрэ баар буолуо!

— Су-ох! Кэппэппин! Аҕам миигин ыаллыы сэлиэнньэҕэ, өссө оскуолаҕа, олооччунан адьас ыытыа суоҕа этэ!

— Туох диэтиҥ?! Баҕар, эйиэхэ аҕаҕыттан хаалбыт баайдааҕын буолуо? – саллаат огдообото ис сүрэҕиттэн саҥа аллайбыта. – Кини уҥуоҕа даҕаны хаалбатаҕа, сытыйдаҕа буолуо!

Рагиба эдьиий ороҥҥо нукус гына олоро түспүтэ уонна ытаан барбыта.

Багрим бэйэтэ да билбэтинэн эмиэ ытамньыйбыта – кинилэри оннук күүскэ аһынан кэлбитэ. Кини дьиэтигэр төттөрү ыстаммыта, ииппит ийэтигэр ойон тиийбитэ.

— Ийээ, күндү киһиэм, били, кылабачыгас холуоһаны, таайым Сафа эйиэхэ Донбасстан ыыппытын, бука диэн, миэхэ биэр эрэ!

Сонно тута да буолбатар, кини холуоһаны биэрбитэ. Разияҕа ол кылабачыгас, кыһыл истээх холуоһалар сөрү-сөп этилэр. Оскуолаҕа бары кинини эрэ көрөр курдуктара.

Бүгүн кини Разиятын төрөөбүт уйатыттан, сэлиэнньэтиттэн букатынныы ылан баралларын өйдөөн дьигиһийэн ылбыта. Тохтоо эрэ? Тоҕо оннугуй! Кини тоҕо, биирдэ баран эттэххэ барарый, тоҕо, бу диэтэххэ кэлбэтий? Ама, холобур, Багрим хормуоскатын тыаһын бу үрүйэ үрдүнэн санаарҕаабыттыы суугунаһар талахтартан хоҥнору тардан ылыаҥ дуо? Суох, суох, өссө төгүл суох! Ол гынан баран уол сүрэ-кута уонна кыыс сүрэ-кута майгыннаһаллар дуо? Ама кинилэр бииргэ алтыһан олорботтор дуо? Хайдах оннугуй: манна кутуҥ-сүрүҥ үөскүүр, онтон эмискэ, бу туох баар кэрэни хаалларан, ханна эрэ баран хаалаҕын дуо? Оннук буолбат. Этиҥ-сииниҥ барбытын да иһин, кут-сүр син биир хаалар. Бэл, кинини кытары ханнык эрэ мал-сал барсыбытын даҕаны иһин. Тоҕо диэтэххэ, кут-сүр син биир төннөр…

Ити курдук кыргыттар уолаттардааҕар эрдэ ситэллэрин, оҕолуу ыраас таптал, истиҥ сыһыан кини өйүгэр-санаатыгар эрэ чараас кынат буоларын уонна кыргыттар, уолаттар төрөөбүт төрүт сирдэриттэн тэйдэхтэринэ араас-араас санаалаах буолалларын туһунан төрүт билбэт, билигин даҕаны уолан сааһыгар үктэнэ илик уу ньулдьаҕай Багрим кут-сүр уонна эт-хаан алтыһыыларын туһунан бөлүһүөктүү сатаан эрэйдэнэ олорбута.

Көрдөөх саҥанан-иҥэнэн уонна хаһыынан туолбут тиэргэн үҥкүүттэн “сылайбыта”.

Багрим “Озата барма” (“Атаарыма”) диэн ырыаны оонньообута. Ким эрэ күөмэйин муҥунан хабан ылбыта:

Атаарыма, тапталлааҕым, атаарыма,

Тэргэн суол киэҥ эбээт, мунуом суоҕа…

Тальянка иэйбитэ-куойбута, ытамньыйбыта. Туора соҕус көрөн олорон Багрим ити матыыпка, тулатыгар буолар туох баар сүпсүлгэҥҥэ адьас сыһыана суох курдук, ханна эрэ адьас туспа эйгэҕэ сылдьардыы, оонньуура. Ол өйдөнөр: сир үрдүгэр үөттэр уонна хормуоска хаһан даҕаны арахсыспаттар, кут-сүр уонна эт-хаан курдук мэлдьи бииргэ сылдьаллар, икки сүрэх холбоспутун кэриэтэлэр, эбэтэр хам бааллыбыт киин курдуктар диэн өйдөбүллээх татаардартан ураты омук суоҕа буолуо. Тальянкаҕа татаар кута уонна үөт кута иҥэн сылдьарын курдук. Татаар тальянката – үөт кута-сүрэ. Бу итальянскай хормуоска татаардар үөттэригэр көтөн кэлбит. Оо, Айыы таҥара, ити тыллары төһө баҕарар өрө таҥнары тутуталыахха сөп. Тальянката суох татаар, биир тылынан эттэххэ, татаар быһыытынан өлөр.

Түҥүрдэри атаарар дьон тиэргэҥҥэ баппакка уулуссаҕа кутуллан тахсан, хатыйыы күрүө уонна соппулуот таһыгар бөлөх-бөлөх турбуттара. Сылаас, сымнаҕас тыал илгийбитэ, ону кытары сүрэх мөхсөрүнүү үөттэр сэбирдэхтэрэ тэлибирэспиттэрэ. Уязи уутун килэркэй иэнэ долгуннуран ылбыта.

— Тахсан эрэллэр!

Багрим хараҕын ыга да ыга симпитэ, мэктиэтигэр кыламаннара хардарыта барбыттара, оттон бэйэтэ оччолорго саҥа үөдүйэн эрэр “Хуш, авылым!” (“Быраһаай, мин сэлиэнньэм!”) диэн ырыаны таһаарбыта.

Дьон ити ырыа саллаат огдообото Рагиба кыыһа төрөөбүт сириттэн баран эрэригэр анаан суруллубутун курдук тута иилэ хабан ылбыта.

Быраһаай, мин сэлиэнньэм, күүтээр миигиттэн,

Сарсыардааҥҥы тыалы кытта эҕэрдэтэ…

Ырыа Уязи сүнньүнэн дьүрүһүйэн ой дуораана талахтарга охсуллара. Уйаҕас матыып сүрэҕи хам тутан, Багримҥа бас бэриммэккэ күөрэгэй курдук халлааҥҥа кыырайа көппүтэ. Багрим бу матыыбы үүннүөн-тэһиинниэн, ханна эрэ кистии анньыан баҕарара эрээри, ол номнуо кини кыаҕын таһынан этэ. Дорҕооннор кини иһиттэн, эрэйи-муҥу көрбүт этиттэн-хааныттан кутуллан тахсарга дылылара.

Мин, эйигин ахтыам, сүрэҕим ньүөлүйүө, оччоҕо төннүөм…

— Билигин тахсыахтара!

Кини саҥа диэки хайыспыта, ол эрээри хараҕын аспатаҕа: онно күүһэ тиийбэт этэ.

Кини бэйэтин кутугар, этигэр-сиинигэр бэринэн кэбиспит курдуга. Кэмниэ-кэнэҕэс кини, ыар таһаҕаһы көтөҕө сатыыр киһилии сордонон халтаһаларын аспыта, кыламаннарын быыһынан хаайыы эрэһиэҥкэтин курдат көрөрдүү сырдык кутуллубута, ол сыдьаай быыһыгар дьиэттэн тахсан эрэр Разия мөссүөнэ көстүбүтэ.

Тулата сыыйа сырдаан дьэҥкэрбитэ, кэҥээбитэ. Күлтэччи көрбүт күтүөт күлүгэ көстүбүтэ. Ол күлүк адьырҕа кыыллыы Разияны окумалыттан ылан тарантаас диэки илпитэ.

Разия маҥан ойуулардаах от күөҕэ ырбаахылааҕа, ону таһынан улахан сибэккилэр быысапкаламмыт бэриэнньиктээҕэ, атаҕар – сабыс-саҥа соппуоскалааҕа. Арааһа, ити барыта халыыма быһыылааҕа.

Багрим күүһэ баарынан хамсанан хормуоскатын ыыра тарда сыспыта. Разия умса туттан баран, Култамах тоҕойдорун кэтэҕиттэн тахсан эрэр күннүү, мичээрдии иһэрэ.

Итэҕэйэргит дуу, суоҕа дуу? Разия, кыратык симиттиннэр, кубарыйдар даҕаны, — мичээрдии иһэрэ!

Ол аата, төрөөбүт дьиэттэн, көмүс ньээкэ уйаттан барар – наһаа үөрүүлээх буоллаҕа дуу? Баҕар, дьол диэннэрэ ол буолаарай?

Эдэр куучар, бугуһуйбут аттар муоһаларын ох саа кирсин курдук чиккэччи тардан тарантаас инники олбоҕор олороро.

Багрим атаарыы бу аймалҕаныгар Разияны ылан баран эрэр тарантааһы эрэ көрөрө. Ол Разия Күлтэччи көрбүт илиититтэн тайанан тарантааска таҕыста, талахтан өрүллүбүт, эмэҕирбэтин диэн хара кыраасканан сотуллубут олбоҕор олордо. Кини кытары тула көрүммэхтээн, кимиэхэ эрэ кэҕис гынан баран күтүөт сэргэстэстэ. Сэлиэнньэ олохтоохторо эдэрдэри эргийэн кэбистилэр. Арай кинилэр ортолоругар Багрим суох этэ.

Алгыс тыллары, баҕа санаалары эттилэр. Түҥүрдэр эмиэ тэлиэгэлэргэ олортоон бардылар. Багрим эмискэ оонньуурун тохтотто. Нэһиилэ атаҕар турда, санныгар хайаны сүгэ сылдьар курдук. Кинини кытары хормуоската эрэ буолбакка тулата барыта: аттыгар ас тобоҕун көрдөөн ойуоккалаһа сылдьыбыт барабыайдар, дьиэ, күрүө, үөттэрдээх үрэх, бу киһи хайдах да сатаан өйдөөбөт аан дойдута барыта туран кэлэргэ дылы буолла. Һуу, бүтүн Сири, өссө хормуоскалаах тутуурдаах өрө сүгэн турар олус ыарахан этэ!

Кини оргууй аҕай тарантаас таһыгар тиийбитэ уонна тохтообута. Күтүөтү дьэ аан бастаан сирийэн көрбүтэ. Кинини төрүт сөбүлээбэтэҕэ. Кырдьык, күлтэччи көрбүт, хайдах эрэ салаҥ баҕайы, имиллибит-хомуллубут, чэ… холобур, гречка туорааҕын курдук.

— Быраһаайдаспаккын даҕаны дуу, Разия? – иһиллэр иһиллибэттик ыйыппыта.

Разия хардарбатаҕа. Кини хараҕын өрө көрүөн куттанара. Баҕар, кини кыбыстара буолуо. Багрим иккистээн ыйыппыта.

— Быраһаай… – Разия сибилигин ытыах курдук кытаран баран нэһиилэ сибигинэйбитэ. – Быраһаай, Багрим…

— Кимий бу? – Күлтэччи көрбүт өрө көрө түспүтэ. – Ханнык Багримый? Уоһугар уоһаҕа куура илик хайа оҕо мин кэргэммин доппуруостууруй?

Турбакка да эрэ кини саппыкылаах атаҕынан Багримы хормуоскатыттан күүскэ киэр үтүрүйбүтэ. Багрим охто сыспыта. Тальянка бааһырбыт кубалыы кыламмыта.

Ити барыта чыпчылыйыах түгэнэ буолбута. Сорох-сорохтор өйдөөн көрбөтөхтөрө да быһыылаах.

Күлтэччи көрбүт сиэбиттэн бытархай харчыны ытыһан ылан мустубут дьон атаҕын анныгар ыспыта. Онтон эмиэ сиэбин хаһыспыта. Алтан харчылар Багрим үрдүгэр саккыраспыттара. Оҕолор үтүрүйсэ-үтүрүйсэ манньыаттары хомуйан барбыттара.

Багрим иһигэр туох эрэ тоҕо барарга дылы гыммыта. Кини туймаарбыт төбөтүгэр чаҕылҕан кэриэтэ ханнык эрэ бэлиэ көстүүлэр элэҥнэспиттэрэ, сир халлаанныын силбэһэргэ дылы буолбута. Халлаан тугу эрэ сипсийэрэ.

Тарбахтарын сүрэҕэ ыалдьыар диэри тимэхтэрин ыга баттаан хормуоскатын хам туппута, онтон кыаҕа баарынан ыыра тардыбыта, онуоха ынырык дорҕооннор иһиллибиттэрэ, сонно эмиэ хам тутан дьүүлэ-дьаабыта биллибэт тыаһы таһаарбыта. Хормуоскатын итинник хардырҕата-хардырҕата хатыйыы күрүөҕэ тиийбитэ. Били маҥан түөрт муннуга ардыгар кыччаан, ардыгар уунан ылыталаан кылбаҥнаабыта. Хатыйыы күрүө таһыгар бүтэһик туохха да маарыннаабат тыаһы таһааран баран, эмискэ хормуосканы күөрдүнэн күрүө тоһоҕотугар батары саайбыта. Бу Разия күрүөтэ этэ. Чопчулаан эттэххэ, хаһан эрэ Разия олорбут дьиэтин күрүөтэ…

Хормуоска хардьыгынаат хам барбыта. Дьон соһуйан саҥа аллайбыта. Өлөрдүү бааһырбыт куба курдук бүтэһигин кыыкынаат хормуоска күрүөҕэ ыйанан харбыйан турбута. Өлөн эрэр куба кынаттарыныы налбыйбыта.

Багрим итинэн тохтуур кыаҕа суоҕа. Тарантааска чаҕылҕанныы ойон тиийэн Күлтэччи көрбүт уолугар түспүтэ:

— Күлгүн тэбиэм! Илдьи тэпсиэм! Разияны биэрбэппин! Биэриэм суоҕа!..

Мустубут дьон аймана түспүттэрэ. Түҥүрдэр уонна саҥа аймахтар булумахтана түспүттэрэ, сорохтор үрүө-тараа ыстаммыттара.

— Аттары быһа биэр! – диэбитэ Күлтэччи көрбүт уонна муоһа хаба тардан ылбыта. – Һай! Бардыбыат! Ыстаннар!

Аттар хаһыҥыраһа түһээт ойон кэбиспиттэрэ. Дуҕаҕа иилиллибит хоболор лыҥкынас тыастара сэлиэнньэни толорбута.

— Итирик дии кини! Тохтотуҥ эрэ!

— Биир курууска арыгыттан өйүн сүтэрэр туох буолбут джигитий?

— Сыбаайбаны ыста дии, чолохочоос!

Разия дьиэтин таһыгар сүүһүнэн киһи аймалҕана иһиллибитэ.

— Тохтоо, Багрим! – хас да киһи ыга кыыһырбыт Багримҥа иилистэ түспүттэрэ.

— Эн туох буоллуҥ, Багрим? Кинилиин саатар күүлэйдээбэтэҕин даҕаны дии! – хантан эрэ Ихсан баар буола түһээт доҕорун санныттан туппута. – Итинник хайдах сатаныай?

Кинини булгу сөрөөн түһэрбиттэрэ, ол да буоллар төлө көтө сатыыра. Үрдүгэр саба түһэн сиргэ хам баттыырга күһэллибиттэрэ. Дьоннор итии тыыннара өрө мөхсө сытар Багрим кулгааҕар сиртэн тэйэр курдук суоһуура.

— Бэйэҕит билбэт суолгут, уолу онно үөрэтэ сатаамаҥ! – диэн Багримы көмүскээн муударай кырдьаҕас Гимакай ыксаабыт саҥата иһиллибитэ. – Төрүт атыны туойаҕыт! Эдэргэр итинник буолар. Чопчута, эдэр саас эрэ итинниккэ тиэрдэр… Эдэр, акаары, хаана оргуйар…

Ол кэмҥэ өссө уол эрэйдээҕи көмүскэһэр саҥа иһиллибитэ:

— Сөөп… Ити… Биһиэхэ маннык джигиттэр баар буоллахтарына, өссө да олоруохпут, доҕоттоор!

Ити, аныаха диэри күрүө таһыгар саҥата суох турбут, Зимагур Зиннатуллов саҥарбыта.

— Кини күнүүлүүр ээ, — ким эрэ быһаара сатаабыта.

— Былахы ыстаан иһиттэн төһөнөн үөһэ ыттар даҕаны, эр киһи өссө кыынньан иһэр, ол биллэр.

— Күнүүлээбэппин ээ мин! Күнүүлээбэппин! – Багрим кинини өйдөөбөттөрүттэн абаран хаһыытаабыта. – Миэхэ абалаах! Кыбыстыылаах! Ыарыылаах!

Кини бэлэһэ хайдарынан хаһыытаабытыттан итириктэр өйдөммүттэрэ, өйдөөхтөр аах-маах буолбуттара.

— Ээ-э-э-х, акаарылар, саатар итини өйдөөбөккүт, — эмискэ Сабакай холкутук эппитэ. – Кини кинини таптыыр эбээт. Таптыыр. Ис сүрэҕиттэн таптыыр, өйдүүгүөт? Ол эрээри, эһиги хантан оннук тапталы билиэххитий…

— Оччоҕо Разия тоҕо кинини таптаабатый? – ким эрэ мээнэ ыйытан чалыгыр гыннарбыта. – Тоҕо таптаабатаҕай, ханнык эрэ туора сир ааргытыгар эргэ тахсыбытай?

— Акаары! Багримы таптаабат буолар сатаммат, — Гимакай оҕонньор кинини саба саҥарбыта. Онтон санаатын сааһылыырдыы тохтуу түһэн баран салҕаабыта: — Киниэхэ маннык этэр кыаҕыҥ суох: “Кутум-сүрүм, мин эйиигин таптаабаппын…” Инньэ диир туһугар сүрэҕиҥ оннугар тааһы укта сылдьар буолуохтааххын… Манна, доҕоттоор, адьас атын түгэн… Атыннык быһаарыллар…

— Даа, Багрим… Кинини бүтүн сэлиэнньэ эмсэхтээбитэ. Кини – култамактарга барыларыгар бэйэлэрин уоллара, биир эмиий үүтүн иһэн улааппыт бырааттара… – Чулак Гамир тугу эрэ суолталааҕы өйдөөн кэлбиттии эппитэ.

— Биһигиттэн сэлиэнньэ биир кэрэ куота барда, култамактар ырыаҕа хоһуйуохтарын сөптөөх кыыстара. Джигит кута-сүрэ онтон айманар… – Зимагур Зиннатуллин бэйэтин ис санаатын быһаччы эппитэ.

Дьэ итиннэ, Багрим сирэйин сиргэ ыга анньан сытан, эмиэ ытаабыта:

— Үөттэртэн куттара барда, өйдүүгүт дуо эһиги? Үөт кута миигиттэн көттө! Бу тумуллар, ол хайалар – кинилэр эмиэ миигиттэн бардылар!

Кийиит ийэтэ, кыбыстан хайдах да буолуон билбэт, Рагиба эдьиий кэлбитэ.

— Туох да төрүөтэ суох, — диэбитэ кини сааппыттыы бэриэнньигин имитэ-имитэ. – Иһигэр адаар муостаах киирибитин курдук. Сыбаайбаны ыс диэн көстүбэт киктэҕэ буолуо. Оо, айыы таҥара! Туох буруйбут иһин биһигини таҥара накаастаата? Сыбаайбаны ыһыма, истэҕин, Багрим, бырааһынньыгы буортулаама!

— Бырастыы гын, Рагиба эдьиий… Таҥара туһугар, бырастыы гын… – Багрим ийэтиттэн көрдөһөрдүү оргууй уонна ис сүрэҕиттэн ыган таһаарбыта. – Мин итинник буолуон баҕарбатаҕым… Ити мин да буолбатах… Өйдөө… Үөһээҥилэр оннук дьаһайбыттара…

— Дьэ ити сөп, быр-раат, сөп, — сүлбэ таһыгар олорор орто холуочук Гиндулла сонно кини тылларын хабан ылбыта. — Мин бу… итирикпин… Мин – си-сибиинньэбин. Ол да буоллар этэбин: биһигини үөһэттэн дьаһайаллар… Ч-ч-чопчу оннук…

Сыбаайбалааччылар кэннилэриттэн тэлиэгэттэн тэлиэгэ субуһан испитэ. Рагиба эдьиий олору куоттаран кэбиһэн кыыспын соҕотохтуу хаалларыам диэн, бүтэһик тэлиэгэни эккирэтэн сүүрбүтэ.

Багрим санаатыгар ырыых-ыраах саҕахтан түөһүгэр икки мэтээллээх, уларыйбат галифелаах Айсин бэрэссэдээтэл бүтүн бэйэтин мөкү мөссүөнэ көстөн кэлбитэ уонна саҕаҕы бүтүннүү сабардаабыта. Кини Ашказар кытылыгар, Аллагаут сэлиэнньэтин таһыгар айаҕын атыаҕынан атан, Разияны ыйыстан кэбиһиэхтии күүтэн турара.

Багрим эмискэ ити кини Гимакай оҕонньор этэр Даджала илэ бэйэтинэн турар дии санаата.

Онтон эмискэ абааһы имнэммитинии туох баар күүһүнэн саба баттаан сытар дьону өрө сүгэн тураат, хотоҕостуу субуллан эрэр обуостаахтар кэннилэриттэн хаһыытыы-хаһыытыы түһүнэн кэбистэ:

— Төнүн! Разия, төнүн! Араҕыс уонна төнүн!..

Ким эрэ кинини ситэн кэлэн сирэйгэ сырбатта:

— Тылгын быһа ыйыһын, дьиккэр!

Ити — Разия тастыҥ убайа Масгут убай этэ. Багрим быһа охсуллубут уоһуттан хаан оҕуолаабыта. Ол эрээри, кини туох да буолбатаҕын курдук ойон туран эмиэ обуостаахтары эккирэппитэ.

… Ити күнтэн номнуо үйэ аҥара ааста. Ол кэмтэн ыла хаһан эрэ Разия олорбут дьиэтин хатыйыы күрүөтүгэр эргэ, куурбут-хаппыт хормуоска ыйанан турар. Ардыгар Ашкагар үрэҕин диэкиттэн, бадаҕа Оренбург истиэптэриттэн үрэр тыалга биэтэҥниир. Тыал эмискэ күүһүрдэҕинэ хормуоска ардыгар бааһырбыт куба саҥарарын курдук тыаһы таһаарар.

Оттон Багрим туһунан эттэххэ, кини онтон ыла, күн бүгүнүгэр диэри, сыбаайбалаахтары эккирэтэн тохтообокко сүүрэр курдук.

Багрим дьиэтин таһыгар, ол күннэри санатан, хаһан эрэ кини туруорбут холуодьаһын хандаата хоройон көстөр. Хандаа маһа кими эрэ көрдөөн халлааҥҥа кыырайа көтөн тахсыахтыы өссө да үйэлэр тухары туруох курдук…

Нууччалытттан Данил МАКЕЕВ тылбааһа.