БАҺЫЛАЙ БААЙ БУЛЧУТТАРА
Баһылай Баай булчуттара – аһара киэҥ ыырдаах, бөрө сырыыта сырыылаах дьон. Баай булчуттарын эттээх аттарынан, саанан, саа сэбинэн, булт тэриллэринэн, аһыыр астарынан хааччыйар. Ол оннугар бултаабыттарын бэйэтигэр ылар. Баай Тыҥкыр диэн булчута уурайбытын эрэ кэннэ, Төмтө бултаабыт булдун баайга биэрэригэр сороҕун бэйэтигэр хаалларар буолбут.
Булчуттара – Төмтө, Тыҥкыр уонна өрүү бэйэтигэр тутан бултатар сааһыран эрэр эбээн киһитэ эбиттэр.
Баай сүөһүлэрэ кыстыгы булбуттарын кэннэ, Миитэрэйэпкэ булчуттарын тыаҕа таһаартыыр. Кылааннаах түүлээх түүтэ-өҥө ол кэмҥэ тупсан ситэр диэн. Төмтөлөөх Тыҥкыр миинэн тахсыбыт аттарын сиибиктэлээх сиргэ аһатаары тохтоон бултууллар. Эбээннэрэ кинилэртэн өссө ыраах, салгыы хайыһарынан үөһэ тааска тахсан бултуур. Сылбай буоллар эрэ, баай уһун кыһыны быһа бултаабыт бултарын тиэйтэрэн ылар.
Биирдэ Төмтө, Тыҥкыр уонна эбээн куолуларынан өрүс уҥуор тааска бултуу тахсыбыттар. Төмтө Тыҥкыры өйүнэн бүгүстүүр буолан, өрүү үүрэ сылдьара, атаҕастыыра үһү. «Соххор баара, көр, хотунуҥ сүөһүлэрэ кэлэн ааспыттар. Ыл, эккирэт. Хотуҥҥар киллэрэн биэр», – диир Төмтө Тыҥкыры элэктээн, тайахтар суоллара кэлэн ааспыттарын көрөн.
Ол иһэннэр, арҕахха киирбэтэх, таһырдьа кыстаабыт сүдү улахан эһэ ириэнэх суолугар түбэспиттэр. Тымтай түгэҕин уурталаабыт курдук суола тоҥуу хаарга нырылыйан, кинилэр иннилэригэр кэлэн ааспыт уонна сотору кырдал курдук отуулар көстүбүттэр. Эһэ оҥостуммут.
«Ити отуулар тураллар», – диэн Төмтө Тыҥкыры эмиэ элэктээбит. Хонук сирдэригэр тиийэн, уокка арыы, саламаат кутан алҕаан хоммуттар.
Сарсыарда, халлаан сырдыы да илигинэ, Төмтө Тыҥкыры:
– Аттары тутан аҕалтаа, ыҥыырдаталаа, – диэн соруйар.
Ыттардаахтара үһү. Аттарын үрдүгэр түһэн, эһэлэрин суолун көрбүт сирдэригэр барбыттар. Халлаан сырдыыта эһэлэрин суола баар сиригэр тиийбиттэр. Аты иҥэһэ тэбэринэн халыҥ хаары кэстэрэннэр, эһэлэрин суолун суоллаабыттар. Тиийбиттэрэ – сыһыы ортотугар ыттары кытары охсуһан, күөллүү аҕай сылдьар эбит. Ону көрөөт, тыаҕа тохтообуттар.
«Тыҥкыр, ыл, аттары баайталаа», – диэн Төмтө соруйбут. Бэйэтэ эбээнниин эһэни ытаары сыһыыга киирбиттэр. Тыҥкыр саата суох. Сүгэлээх эрэ. Аттарын тыаҕа баайталыы охсоот, кэннилэриттэн сүгэтин кыбыммытынан тута бу тиийэн кэлбит.
Сыба ыкса киирэннэр, Төмтө эһэҕэ: «Эһэккээ, ыраахтааҕы сэриитэ кэлэн турабыт. Бэттэх диэки хайыс эрэ», – диэбит. Төмтө саҥатын истээт, тыатааҕылара ыттар үрдүгэр түһэн харса суох тоҕута тыыталларын билиммэккэ, киниэхэ үөмпүт. Эбээн ытаары гыммытыгар Төмтө: «Булт туһугар этиттэриилээх кэриэтэ буолар саам, ыл, сүүһүн ортотунан сүнньүөххүн түһэр эрэ», – диэт урут ытан бинтиэпкэ саатын сомуогун түһэрбитэ, эстибэтэх. Эстэриигэ түһэн хаалбыт.
– Эһэни ытта эрэ диэн хара кырыыстаах саата эстибэккэ, хара төҥүргэһи ыта сылдьабыт, – диэн үөгүлээт, Төмтө эһэ түстэр эрэ быраҕан биэрээри, Тыҥкыры бэйэтигэр тардан ылбыт.
– Бэйи, доҕор, – диэн баран, Тыҥкыр кини бу майгытын сөбүлээбэккэ, илиитин эһэ тардыбыт, күүһүнэн Төмтөнү тулуппата үһү.
Эһэлэрэ кинилэргэ сыылларын тохтоппотох. Сатыы киһи мас да устата барбат халыҥ хаарыгар түбэһэннэр, эһэлэрэ адьас субу сиэтэлиирэ буолбут. Күн-хаан былдьаһар алдьархайа суоһаабыт.
– Атаскаан, киһини ойоҕолообот куолута, – диэбит эбээн, Төмтө өрүсүһэн урут ыппытын сөбүлээбэккэ. – Бэттэх мин диэки көр эрэ, – диэн баран, эһэни соҕотохто ытан кэбиспит.
Эһэлэрин астаан бүтэрэллэрин саҕана, Төмтөлөөх Тыҥкыр:
– Эһэҥ тириитин бүтүннүү биһиэхэ кулу. Оҕонньор сөбүлүө суоҕа, – диэбиттэр эбээннэригэр.
Эбээннэрэ:
– Байанай ону сөбүлээбэт ээ, – диэн баран тириини ортотунан аҥаардаан кэбиспит.
Бултаан таастан киириилэригэр Төмтө эһэтин тириитин аҥаарын баайыгар урут аҕалан биэрбит.
– Балай аҕай миигиттэн аһаан сылдьан, кини өссө бүтүн тириини баран алдьата сылдьар. Бэйикэй, миэхэ киириэ суоҕа, – диэн Баһылай Баай эбээн булчутугар кыыһырар.
Эбээнэ бэйэтин өлүүтүн, тириитин аҥаарын илдьэ кэлбитигэр:
– Тыыннаах ыт, эн өссө бүтүн тириини аҥаардаан аҕалбыт буола-буолаҕын. Сирэйгин быһыта охсон биэриэм, – диэн тойоно уордайар.
– Эрдин, кырдьаҕас, эрдин. Байанай хоргутар ээ, – диэбит эбээнэ.
– Бу хара ыт өссө үрэн эрдэҕэ кыһыытын! Тириигин сүлүөм, – дии-дии тойон кыыһыран маһынан кырбаары сутуруо оһоҕун сэттэтэ эргитэр.
1918 с.т. Марфа Степановна Бочкарева тылыттан 1986 c. суруллубута
ТЫҤКЫР
Тыҥкыр (сүрэхтэммит аата Сэмэн) – Баһылай Баай үчүгэй хамначчыта. Үлэһит, күүстээх. Кыһынын сүөһүтүгэр мэлдьи отун тиэйээччитэ, оттор маһын мастааччыта. Күҥҥэ түөрт уон көлө маһын кэрдэр. Хаҥылы айааһааччыта, тимирин ууһа, былыргы саха хотуурун бэрдин оҥорооччута. Сайын ону уһанарыгар утаҕар күҥҥэ отут муунта кымыһы иһэр. Хотуурун төбөтүттэн ылан эрийэ тардан баран ыыттаҕына, хотуура урукку оннугар көнө түһэр. Сытыыта күөх оту сиигин түһэрбэккэ быһа сотор.
Тыҥкыр – сааһын тухары хаарты, арыгы хамначчыта. Атын сиртэн ылбыт дьахтара оҕотун быраҕан, киниттэн баран хаалбыт.
Күһүн муҥхаҕа Баһылай Баай дьон билбэтинэн Тыҥкыры кигэн былдьаһык оҥорторор. Ол былдьаһыкка киниэхэ анаан кыл сииппэ оҥорон биэрэллэр. Сииппэтин айаҕын атытан баран соболорун ортотугар биирдэ ыстанан кэбиһэр. Барыта эрдэттэн оҥоһуу, кигии.
Ону: «Бу хара түөкүн балыгы былдьаан бараары гынна. Ылыҥ, атаҕыттан таҥнары соһон таһаарыҥ», – диэн баай муҥха дьонун соруйан үөгүлүүр.
Икки кыйахаммыт сэниэлээх киһи икки атаҕыттан эр-биир ыланнар таҥнары соһон таһааралларыгар, сииппэтин муҥунан толору балык сомсон тахсар. Тахсар да, сииппэтин айаҕын бүүрэ тардан кэбиһээт, сүгэн бара турар. Биэс-алта киһи мөрөйдөөннөр ыытымаары оройго охсо, тута, тохтото сатаан кэбиһэллэр да, киһилэрэ барыларын тоҕо садьыйталаан, сулбу ойон, иннин хоту түһэ турар. Кинилэри олох да билиммэт. Нэлэгэр илин баһыгар баай дьиэтигэр илдьэн, тусаһатыгар сииппэлээх соботун сүөкээн кэбиһэр.
1926 с.т. Спиридон Петрович Неустроев тылыттан 1992 c. суруллубута
ТЫҤКЫР ЫҤААҔЫ БАС БЫАЛЫЫ САТААҺЫНА
Баай сааскы хатаҥакка булчуттарын анаан тайахтатара.
«Хотунум, ыҥааҕы көрүөн баҕарар этэ», – диэн Төмтө Тыҥкыры элэктээн эппит.
Тыҥкыр Төмтө эппитин кырдьыктанан, ийэтин өлөрбүт ыҥаахтарын сааскы хатаҥакка хайыһарынан эккирэтэн, хотунугар көрдөрөөрү үүрэн киллэрбит. Ыҥаах уҥан турбут.
Тыҥкыр таһыттан ааны өҥөйөн туран тойонугар: «Хаҥыл тутар анал бас быаҕын көнтөстөрү аҕал эрэ», – диэбит.
Тойоно Баһылай Баай ампаарыттан тахсан ылан биэрбит. Ону ылан, хайыһарын устубакка сылдьан, ыҥааҕын үрдүгэр түһэр. Күүһэ баарынан тайаҕы илиитинэн тутан бас быалыы сатыыр. Тайаҕа орулуу-орулуу мөхсөн, хайыһарын үлтү тэпсэн кэбиһэр. Онно, дьэ: «Тайах күүстээх да кыыл буолар эбит», – диэн Тыҥкыр сөҕөр.
Ол кэмҥэ Баай Баһылайдаах бары дьиэ таһыгар тахсаннар көрөн турбуттар. Баай Тыҥкыры: «Оҕус күүһүн эрэ саҕа күүстээх. Туох да суох эрээри акаарытыгар мээнэ дадаһыйар», – диир.
1916 с.т. Михаил Степанович Бочкарев-Мэхээс тылыттан 1992 с. суруллубута
ТЫҤКЫР ХОРГУЙАН ӨЛӨӨРҮ ОЛОРОР ЭБЭЭН ОҔОТУГАР ТҮБЭҺИИТЭ
Тыҥкыр уҥуор тааска тахсан, тайах тобообутун кэннэ (биир сиргэ тохтоон турар буолбутун кэннэ) бултуу сылдьан, сиргэ аччыктаан өлөөрү олорор кыра эбээн оҕотугар түбэспит.
Кини кэлбит тыаһын истэн, оҕото хараҕын да көрөр кыаҕа суох олорон:
– Туоххунуй, атаас? – диэн ыйытар.
– Киһибин, киһибин. Сэмэммин! – диэбит Тыҥкыр.
– Ийэм, балтым ыксаан олороллор. Ийэм атаҕын иҥиирэ хоҥнон, тугу да бултаабат. Мин булка сылдьабын, – диэбит илиитигэр саатын ыйааһынын нэһиилэ тутар кыра уол.
Тыҥкыр аһыммыт. Илдьэ сылдьар буораҕыттан, буулдьатыттан, бурдугуттан, аһыттан бэрсибит. Тобообут тайаҕын ытан өлөрөн, астаан, оҕоҕо бэрсибит.
1918 с.т. Марфа Степановна Бочкарева тылыттан 1987 с. суруллубута
ТӨМТӨ
Төмтө – Баһылай Баай ааттаах булчута. Сааһын тухары үрэх баһынааҕы киһи. Сүөһү-ас ииттэр диэни билбэт. Икки атах үктэммэтэх, киһи эҥээрдэспэт сирдэринэн, түҥ тыаҕа олорор. Тойон Төмтөҕө тар сыыһа, үрүҥ ас биэрдэҕинэ – ол күндү. Билбитэ эрэ киниэнэ – хара тыа булда, күөх далай балыга. Наар Аллан кытыытынан сылдьан бултуур. Кэлтэгэй Хайа анараа өттүгэр олорбут. Ыар хааннаах, бидийбит дьүһүннээх киһи.
Эһэни сохсолоон маһынан баттатан өлөрөр. Ойоҕун, быычыкаа дьахтары, эһэттэн куттаммат оҥороору, тыҥыраҕыттан эрэ хаптаран дьулааннык хаһыыра олорор адьырҕаҕа, ыган туран, иннигэр уктан киирэр. Уунан эрэ тиийбэт сиргэ киллэрэн баран, эһэтин ытан өлөрөр.
Кээчирэ үрэҕэр кынна оҕонньор ууга түһэн, иирэттэн эрэ тутуһан хаалбыт. Күтүөтүн Төмтөнү: «Быыһаа! Абыраа! Кыыһым сулуутун ылыам суоҕа», – диэн элэ-была тылын этэ, көрдөһө сатаан кэбиспит.
Киһитин өй-мэйдээх тулуйбат ааттаһыытын-көрдөһүүтүн төрүт да истибэт курдук, кыратык да этин таттарбакка, оттуммут кутаатын таһыгар төбөтө халчайан баран, аһыы-сии олорбут.
– Аймах тардыстыбыт буола-буола. Одун Хаан оҥоһуута кытаанах. Оттон оҥорууҥ, чааһыҥ итинник эбит буоллаҕа. Өллөххүнэ сатаатар дьахтарым халыымын төлүө суох этим, – диир Төмтө.
– Түүн үөһүн саҕана төбөтө ууга «тэс» гынна, – диэн дьоҥҥо кэпсээбит.
Дьон кэлэн, кынна оҕонньору этэрбэһин быатынан иирэҕэ бааммытын булан ылбыттар. Сулуутун биэримээри кынна оҕонньору ууттан быыһаабатах.
Тайаҕы мээнэ өлөрөрө үһү. Сүүһүн сааскы тоҥокко бултуурбар толорботум диирэ үһү.
Хайдахтаах да бултаатын-алтаатын, дьахтара сааһыгар үөрбэт үһү. Арай алдьархайдаах сукка биирдэ эрэ үөрэн, саҥа аллайбыта үһү: «Ээ, көр эрэ. Мутуктаахпын көр эрэ», – диэбитэ үһү.
Төмтө бултууругар Баһылай Баай аатырбыт миҥэтин ылан көлүнэр. Уора-халыы сылдьан, атын сурааҕа түһэрэн өлөрөн баран: «Бу кэриэтин ойоҕум, оҕолорум өлбүттэрэ ордук этэ», – диэн атын аһыйан ытаабыт.
Төмтө икки кыыстаах.
1926 с.т. Спиридон Петрович Неустроев тылыттан 1992 c. суруллубута
ТЫҤКЫР ТӨМТӨЛҮҮН ОХСУҺУУЛАРА
Төмтө күүһүнэн Тыҥкырга тиийбэт. Ол эрээри сылбырҕата сүрэ бэрт үһү. Тыҥкырдыын охсуһан биирдэ да бэйэтин таба оҕустарбатах.
– Биирдэ эрэ алҕаска муннун көппөйбүтүм. Ону даҕаны уҥа илиибинэн охсорбор хаҥас илиибинэн тэҥҥэ охсон таппытым. Кэлин оннук да охсорбор таптарбат буолбута, – диирэ үһү Тыҥкыр.
Кэнники Төмтөтө Тыҥкыры атаҕастыырын билэн Баһылай Баай Тыҥкыры булдуттан ууратан, от тиэйээччи оҥостубут.
1916 с.т. Михаил Степанович Бочкарев-Мэхээс тылыттан 1990 с. суруллубута
ТӨМТӨ БАҺЫЛАЙ БААЙ СЫЛГЫТЫН ЫЛЫЫТА
Төмтө Баһылай Баай сылгыта ууга түспүтүн буллар эрэ бэйэтигэр ылан сиир идэлээҕин дьон билэллэр да, тыллаан биэрбэт эбиттэр.
Баһылай Баай Тобох Күөлүгэр ууга түһэн өлбүт сылгытын ортотунан быһан, акка ыҥырдан, өрүс уҥуор Күбээдэҕэ иккитэ эрэ илдьибитэ үһү. Атыгар бэйэтин кытары бииргэ курданан олорор. «Биэрэккэ киллэрэрбэр-таһаарарбар ыарахана көхсүбүн умса-тиэрэ тардан эрэйдээбитэ» – диирэ үһү.
1916 с.т. Михаил Степанович Бочкарев-Мэхээс тылыттан 1990 с. суруллубута
ТӨМТӨ ДЬААРЫ ӨЛӨРҮҮТЭ
Киис букатын эстибит кэмэ. Төмтө арай суолун көрбүтэ, биир кииһэ кини бултуур сиригэр тохтуу соруммакка, Дьаар бултуур сиригэр кутуруга хоройо турбут. Хоройо турбута турбутунан – эргиллибэтэх. Суола тоҥмут.
Дьаар кинини тута бултаан ылбыт. Атыыһыкка саа сэбигэр эргиммит.
Төмтө Дьаары булдуттан көҥөөн өлөрөн кэбиспит.
1926 с.т. Спиридон Петрович Неустроев тылыттан 1992 c. суруллубута
ТӨМТӨ УСТУГАҺЫ ӨЛӨРҮҮТЭ
Улахан оҥочолоох, батастаах, саалаах биир устугас өрүс кытыытыгар солуурга эт буһаран олороругар түбэспит. Буруо тахсарынан көрөн Төмтө кэлбит. Устугас күөһүн батаһынан булкуйар, саатын кыбына сылдьар. Оҥочотун кытыыга тардыбыт. Таныылара тыырыылаах, кыһыл сабынан имнэрэ имнэммит киһи эбит.
– Ыраахтан иһэбин. Дьонум кэннибэр иһэллэр. Арыый кыаллар киһилэрэ мин урутаан иһэбин, – диэбит.
Күөһүн таһааран, сыалаах байтаһын сүөһү этин, икки кырбаһы, бастакынан анньан Төмтөҕө биэрбит.
– Умса түстүм диигин. Мэ, сиэ, – диэбит.
Төмтө быһаҕын ылан, кырбас эттэри ортолорунан быһыта баттаталаан түөртэ эрэ ыйыстан кэбиспит.
Киһитэ ону көрбөхөлөөн баран:
– Миин иһэҕин дуо? – диэбит.
Төмтө:
– Суох, – диэбит.
Киһитэ миинин уотугар саба ыһан кэбиспит. Оҥочотугар киирэн, үөс диэки анньынан барбыт.
Төмтө албыннаан барбыта буолан иһэн, кытыыттан тэйэн эрэр киһитин эмискэ ытан хабылыннарбыт.
– Оо, ол иһин сирэйгиттэн-хараххыттан көрөн бэркэ дьаархаммытым. Сиэтиҥ! Манныккын билбэккэбин. Эн да мат, мин да матыым! – диэн баран киһитэ ууга ыстанан кэбиспит.
Төмтө тыытын ылан, оҥочону туппут. Оҥочо иһигэр биир кур оҕус этэ уонна ол-бу маллааҕа үһү. Көмүһэ суоҕа үһү. Онон көмүһүн бэйэтин кытары илдьэ барбыт.
– Көмүстээҕин билбэккэбин. Кытыыга өлөрбөккөбүн, – диэн Төмтө хомойбута үһү.
1918 с.т. Марфа Степановна Бочкарева тылыттан 1986 c. суруллубута
ТӨМТӨ МУУСКА БАРБЫТ КИҺИНИ ӨЛӨРӨӨРҮ ГЫНАН БАРАН ТОХТООБУТА
Сукуна сонноох, хара саһыл тыһа бэргэһэлээх, көмүс курдаах киһи муустан мууска ыстанан өрүһүнэн ааһан эрэрин Төмтө көрбүт. Киһи өрүс турбутугар илимнии сылдьан, мууһа быстан баран хаалбыт.
Төмтөнү көрөн:
– Быыһаа, абыраа! Быыһаатаххына, тугу көрдүүргүн барытын биэриэм, – диэн көрдөһөр үһү.
Киһитэ, кини көрдөҕүнэ, быыһаары киирэ-киирэ, төттөрү тахсар. Чэйэ Төрдүнэн мууһа туран хаалан тахсыбыт.
– Биир киһи миигин өрүһүйээри гына-гына өрүһүйбэтэ, – диэбит.
– Эйигин абыраабат киһи ол. Өлөрөөрү гынан баран өлөрбөтөҕө буолуо, – диэбиттэр.
Төмтө:
– Ыттахпына, син биир мууһу аннынан барыыһы диэн ыппатаҕым, – диирэ үһү.
1916 с.т. Михаил Степанович Бочкарев-Мэхээс тылыттан 1993 c. суруллубута
БУЛЧУТ ЭБЭЭН ӨЛҮҮТЭ
Төмтө эбээнниин куолуларынан тааска тахсан бултуу сылдьыбыттар. Төннөллөрүгэр, эбээнэ үлэхтээх кэмигэр кэлбэтэх. Күүтэн баран, сүтүктээн суолун суоллаабыта – киһитэ ыалдьан, ураһатын иһигэр дууһатын таҥараҕа туттараары сытар эбит. Кэлбитин билэн сүрдээҕин үөрэр. Кэриэһин этэр:
– Көмөргөр буорбун дириҥ гына хаһан эрэйдэнимэ. Син биир эһэ булан хаһан сиэ. Чычаас гына көм. Сиэтэҕинэ даҕаны бэлиэ хаалларыаҕа. Ону аны кыһын бултуу таҕыстаххына ылан, ийэ буорбар киһилии көмөөр, – диир.
Өлөрүгэр, дууһатын таҥараҕа тиксэрээри, айыытын-харатын түөрэ билинэн, барытын этиниэх аҕай буолбута – арай олорбутун устатыгар таҥараҕа туох да аньыыта-харата суох эбит.
Үлэспитин толорон, Төмтө эһиилигэр кыһын кэлбитэ эбээнэ эппитин курдук эһэ хаһан сиэн баран, окумаллаах тарбахтарын эрэ төҥүргэскэ ыйаан кэбиспит. Ону ылан, киһитин аһыйан ытыы-ытыы, дьэ, дьиҥнээхтик киһилии уҥуох тутар.
1916 с.т. Михаил Степанович Бочкарев-Мэхээс тылыттан 1990 c. суруллубута
ТӨМТӨ БЫЫПСАЙ ХАБЫРЫЛЛАҔА ХАРА САҺЫЛЫН БЫЛДЬАТЫЫТА
Эрэбэдэйбэр саһыл тириитинэ угаар диэбитин, дьахтара хара саһыл тириитин уган кэбиспит. Хара саһыл оччолорго отут ат сыаната үһү. Төмтө Быыпсай Хабырыллаҕа: «Кэһиибин аҕаллым», – диэн эрэбэдэйин бүтэйдии туттаран кэбиспит.
Быыпсай Хабырылла эрэбэдэй айаҕын сүөрэн, арыйан көрөөт, күлүгэр имнэммит. Мүчүк гына-гына, үрүүмкэҕэ арыгы кутан аҕалбыт.
– Кини киһи дэлэҕэ иҥнэстибэтэх буолуохтаах. Кыһыл саһылга ити курдук үөрүө суохтаах. Хара саһылым эбит буоллаҕа диэн, арыгы иһэ олорон, сүрэхпэр ыттарбытым, – диирэ үһү.
Оччолорго кыһыл саһыл, куобах кэриэтэ, аһара хойуута үһү.
Быыпсай Хабырылла кыра арыы, хайах биэрбит.
– Хаарыан түөһүгэр күннээх хара саһылбын былдьаппытым, – диирэ үһү.
1918 с.т. Марфа Степановна Бочкарева тылыттан 1988 с. суруллубута
ТӨМТӨ ТЫҤКЫРЫ БАҺЫЛАЙ БААЙГА УГАН БИЭРИИТЭ
Тыҥкырдаах Төмтөнөн Баһылай Баай ампаар оҕустарбыт. Ампаардарын бүтэрэн, даҥ ыһа тураннар, ампаар нөҥүө быраҕан кэбиһэн, ааһан иһэр Баһылай Баайы Тыҥкыр алҕас буорунан ыспыт.
Ону көрбүт Төмтө Тыҥкыр аттыгар туран:
– Доҕоор, киһиэхэ имнэнэн баран, дьоҕойон тойоҥҥор буору ыһаҕын дуу, – диэн сымыйанан саҥа аллайар.
– Тыыннаахтыы миигин көмөөрү гынныҥ дуо?! – диэн онуоха Баһылай Баай Тыҥкырга кыыһырбыт. Тута туттаран ылан, баҕанаҕа хам кэлгийтэрэр, чыпчахайынан таһыйар.
Тыҥкыры таһыйа турдаҕына түбэһэ уола Сүөдэкэ кэлэр. Аҕатыттан чыпчаххайын былдьаан ылар. Үлтү имитэн баран ыраах кыыратан кэбиһэр.
– Аны маннык дьадаҥыларгын таһыйаргын көрүөм да, олох сатаһыахпыт суоҕа, – диир.
Аҕата мөккүспэтэх. Сүөдэкэ Тыҥкыры кэлгиллэн турар быатын сүөрэн ыытан кэбиһэр.
Сымыйанан этэн биэрэн таһыйтаран баран, Тыҥкыр ытаабытын көрөн: «Оҕоҕо, дьахтарга дылы, ытыыгын дуу?» – диэн Төмтө Тыҥкыры ордук кыйахыыр.
1916 с.т. Михаил Степанович Бочкарев-Мэхээс тылыттан 1988 с. суруллубута
ТӨМТӨ СОБОҔО ХАРЫЫТА
Төмтө аһанньаҥынан аатырар. Хаттыгы харыс саҕа илим соботун сиикэйдии ыйыстан кэбиһэн сиир үгэстээх. Кырбас эти, уҥуоҕа суоҕун, ортотунан быһан, иккитэ эрэ ыйыстара үһү.
Биирдэ Баһылай Баай дьахтара Маарыйа:
– Тоҕо ити курдук өрүү төбө өттүнэн ыйыстаҕын? Кутуругунан ыйыстыахтааххын, – диэн дьээбэлэнэн эппит.
Собото кыайан барбакка, куолайыгар турбутун, харбытын дьон ороон ылбыттар.
Куолайыттан хаан барбыт. Үс-түөрт хонукка, оҕонньору сэмэлиэҕэ диэн, наар хааһынан куолайын ыарыытын аһаран аһаппыттар.
– Бу туох тоҕо-хайа тардан, сүрэҕин ыга туттан сытта? Хайдах ыалдьарый? – диэн тойон ыйыппытын дьахтара туой:
– Күөмэйэ ыалдьан… – диир.
1918 с.т. Марфа Степановна Бочкарева тылыттан 1988 с. cуруйбутум
ТЫҤКЫР ӨЛҮҮТЭ
Тыҥкыр тиһэҕин муҥхаҕа сылдьарыгар, таатталары кытары кинилэргэ күтүөт буолбут Луугун кэлсибит. Сылын аайы хотторор буоланнар, анаан оҥостон кэлбиттэр.
Эһии балык кэлбит. Онуоха Төмтө Тыҥкырга:
– Балыкпытын барытын кэлбит дьон ылар буоллулар. Ыл, былдьаа, былдьаа, – диэбит.
Тыҥкыр күүһүмсүйэн атын сиртэн кэлбит дьонтон туой өлүү балыктарын былдьаан ылар идэлээх киһи.
Балык түҥэтиитигэр эмиэ охсуһуу буолар. Таатталары кытары охсуһан, Тыҥкыр сэттэ киһини тахсыы чардаакка түҥнэритэ биэртэлээн түһэрэр. Ол мучумааҥҥа Луугун, Баһылай Баайтан куттанан, дьон быыһынан биллэрбэккэ саһан кэлэн, уоран көхсүгэ охсубутугар Тыҥкыр муннунан, айаҕынан хаана баран уҥан хаалар. Онон оҕус сыарҕатыгар тиэллэн тахсыбыт. Онтон тэптэрэн, ыалдьан нөҥүө сылыгар өлбүт.
Баһылай Баай Тыҥкыры охсубут киһи тойонугар илдьиттиир:
– Икки сүүс сүөһүбэр от тиэйэр тас үлэһитэ суох буоллум. Киһибин кырбаатыгыт. Сытар. Оппун киирэн тиэйэн биэриҥ. Киһибин мииннээҥ, – диэн.
Хас да киһини оннооҕу баай көлөлөөн ыытан, Баһылай Баайга отун тиэйэн биэрэллэр. Тыҥкырга мииннииригэр анаан биир тыһаҕаһы дойдуларыттан өлөрөн киллэрэллэр.
Ыт ыыта, саһыл дьаара буолан өлөөрү сытан Тыҥкыр:
– Ким миигин сиэтиҥ? Хайдах сирэйдээх-харахтаах, дьүһүннээх киһи бу айылаах буолуохпар диэри охсубутун көрүөхпүн, сатаатар, өлөрбөр дьүһүҥҥүн кэлэн көрдөрөн бар, – диэн ыҥыран, илдьит-кириэ бөҕөтүн ыыта сатаан кэбиһэр. Киһитэ кэлбэтэх.
Тыҥкыр алдьархайдаах ырыаһыта үһү. Өлөрүгэр ырыата иһиллибитэ үһү дииллэр.
1926 с.т. Спиридон Петрович Неустроев тылыттан 1988 с. суруллубута
ТӨМТӨ ӨЛҮҮТЭ
Төмтө өлөрүгэр, таҥараҕа аньыытын аччатаары, тыыннааҕар өлөрбүтүн-өһөрбүтүн, ырыа-тойук курдук чабырҕахтаан, барытын кэпсээн биэрбит. Күбээдэҕэ өлбүт.
1918 с.т. Марфа Степановна Бочкарева тылыттан 1986 с. суруллубута
Чолбон. – 2020. – №2
