«Чолбон» сурунаал нууччалыы аргыһа
50–60-с сылларга, «буржуазнай национализмы» утары охсуһуу үгэннээн турдаҕына. сахалыы, нууччалыы тахсар хаһыаттары редакцияларын холботолоон, биир коллектив оҥоро сатааһын дьаһала олоххо киирэ сылдьыбыта. Ол курдук «Кыым» уонна «Социалистическая Якутия» хаһыаттар, «Эдэр коммунист» уонна «Молодежь Якутии» холбоһуктаах редакциялара үөскэтэлээбитэ. Оройуон хаһыаттарыгар ол үгэс эмиэ тарҕаабыта. Ол эрээри ити дьаһал табыгаһа суоҕа биллэн, сотору редакциялар туһунан арахсыталаабыттара.
1964 сыллаахха атырдьах ыйыгар миигин, партия обкомугар бэчээт секторын сэбиэдиссэйинэн саҥардыы үлэлээн эрдэхпинэ, соһуччу «Хотуту сулус» уонна саҥа тахсар буолбут «Полярная звезда» сурунааллар холбоһуктаах редакцияларыгар кылаабынай редакторынан анаабыттара. Партия чилиэнэ, үрдүкү партийнай оскуолаҕа журналистскай үөрэҕи бүтэрбит киһи эбээһинэһим этэ – партия ханна ыытар сиригэр баран үлэлээһин. Бу иннинэ, 1960 сыллаахха үрдүкү партийнай оскуоланы Москваҕа бүтэрэн, «Кыым» хаһыакка үлэлиир баҕалаах кэлбиппин партия обкома атыннык дьаһайбыта: «Молодежь Якутии» хаһыат редакторынан учуутал киһини анаабыттарын комсомол Киин Комитета бигэргэппэтэх, онон миигин ол үлэҕэ умса анньан икки сыл үлэлэттилэр, онтон икки сыл партия горкомун идеологияҕа секретарынан ыыта сырыттылар. Онтон аны бу билигин икки тылынан тахсар литературнай сурунаал редакторынан анаатылар.
Бу иннинэ «Полярная звезда» сурунаал арыт альманах, арыт сурунаал быһыытынан быстах-быстахтык тахсыталаан сылдьыбыта. Оттон миигин редакторынан аныылларыгар сурунаал редакцията суоҕа. Онон саҥалыы нүөмэрдээн таһаарарбытыгар дьаһайбыттара.
«Хотугу сулус» сурунаал редакцията Киров уонна Орджоникидзе уулуссалара быһа охсууларыгар турар, аҕыйах сыллаахха диэри Минфин үлэлээбит дьиэтин маҥнайгы мэндиэмэнигэр, киирэ түһээти кытта аан хаҥас өттүгэр кыракый хоско баара. Редакторынан поэт С.Р. Кулачиков–Эллэй үлэлиирэ. Суруйааччылартан Н.М. Заболоцкай–Чысхаан, С.А. Саввин–Күн Дьирибинэ, Р.Д. Ермолаев–Баҕатаайыскай үлэлииллэрэ. Сурунаал 3–5 тыһ. экземплярынан, нүөмэрдэрэ олус хойутаан тахсаллар эбит этэ. Мин суохпуна правление мунньаҕар «Хотугу сулуһу» сахалыы-нууччалыы тылынан холбоһуктаах редакциянан уларытан таһаарар буолбуттарын туһунан боппуруоһу дьүүллэспиттэр. Онуоха правление председателэ Семен Петрович Данилов партия обкомун кытта сөбүлэһиннэрэн, мин кандидатурабын кылаабынай редакторынан мэктиэлээбит. Суруйааччылар үгүстэрэ миигин билэллэрэ. 1950 сылтан саҕалаан «Эдэр коммуниска» үс сыл, онтон салгыы кинигэ издательствотыгар үс сыл директорынан үлэлиирбэр, онтон кэнники сылларга үлэлээбит үлэбинэн үгүстэрин кытта алтыһарым, уус-уран тылбааска үлэлэһэрим, литературнай критикаҕа да орооһорум. Онон сурунаалга үлэлээн барбыппар суруйааччылар туора көрбөтөхтөрө, аан бастакыттан эйэлээхтик, көхтөөхтүк бииргэ үлэлээн барбыппыт. Редакция урукку састаабыгар холоотоххо маассабай-тэрийэр үлэни биллэрдик күүһүрдүбүппүт: ааҕааччылары кытта көрсүһүүлэри, конференциялары ыыталыырбыт, сурутуу хампаанньатыгар быһаччы кыттыыны ыларбыт, сурунаал актыыбынай ааҕааччыларыттан оройуоннарга постары тэрийтиирбит. Редакцияҕа киирэр бары матырыйааллары тус-туһунан редакцияларынан эридьиэстээн, хас биирдиилэригэр суругунан эппиэттээһини олохтообуппут.
Саҥа кэмҥэ саҥардыллыбыт холбоһуктаах редакция иннигэр саҥа соруктар турбуттара. Биллэрин курдук, ити сылларга алмаас промышленноһын сайыннарыы, Саха сирин соҕуруу өттүгэр Нерюнгритааҕы таас чохтоох сири туһаҕа таһаарыы, тимир суолу тутуу үлэлэрэ киэҥ далааһыннаммыттара. Республика улам промышленнай сайдыылаах регион буолан иһэрэ. Үлэҕэ кэлэр дьон республика нэһилиэнньэтин ахсаанын биллэрдик үксэппиттэрэ. Мирнэй, Айхал, Удачнай, Нерюнгри курдук аныгылыы куораттар үөскэтэлээн барбыттара. Хаҥаласка тутуу индустрията түргэн тэтиминэн сайдара. Республика столицатын Дьокуускай куората таас дьиэлэринэн тутууга киирбитэ. Куорат промышленнай предприятиелара эмиэ таас дьиэлэнэн дьэндэспиттэрэ. Культура, наука, үөрэх, доруобуйа харыстабылын саҥаттан саҥа объектара тутуллан барбыттара. Кырдьаҕас куорат Дьокуускай көстө кэҥээн, тэнийэн, киэркэйэн барбыта, нэһилиэнньэтэ балысханнык эбиллибитэ.
Идеологическай үлэҕэ эмиэ биллэр-көстөр уларыйыылар тахсыталаабыттара. Саха норуотун өйүн-санаатын уон сыл устатыгар хараҥа былыт буолан күөнтээн турбут партия обкомун 1952 сыллааҕы уурааҕа сымнатыллыбыта, саха литературатын төрүттээбит үс суруйааччылар айымньылара норуоттарыгар төннүбүттэрэ, саха интеллигенциятын буржуазнай национализмҥа харса-хабыра суох буруйдааһыннар тохтотуллубуттара. Онон саха норуота балачча көҥүллүк тыыммыта, уус-уран литератураҕа интэриэһэ күүһүрбүтэ. Саха литературатыгар саҥа талааннаах айымньылар суруллан барбыттара, литератураҕа үгүс эдэр автордар кэлитэлээбиттэрэ. «Литературалар доҕордоһуулара – норуоттар доҕордоһуулара» диэн девиһинэн элбэх бырааттыы литературалар уонна искусстволар күннэрэ норуот бүттүүнүн бырааһынньыгын курдук ыытыллар буолбуттара.
«Чолбон» сурунаал төрүттэммит маҥнайгы кэмнэриттэн аҥардас уус-уран литература эрэ буолбакка, ону тэҥэ норуот олоҕун киэҥник сырдатар общественнай-политическай сурунаал быһыытынан үлэлээн кэлбитэ уонна ол үтүө үгэһин билигин да салҕаан ыытар. Сурунаалы бэйэтин анал уурааҕынан төрүттээбит уонна уус-уран, идейнэй ис хоһоонун кыраҕытык көрөр-истэр уонна хонтуруоллуур партия обкома сайдыы саҥа кэрдиис кэмигэр, бэчээт бары органнарын курдук, «Хотугу сулус» уонна «Полярная звезда» сурунааллары республика баай ис хоһоонноох общественнай олоҕун киэҥник уонна толору сырдаталларыгар көрдөбүлүн күүһүрдүбүтэ. Сурунааллары биир редакцияҕа түмэн таһаарар кэмҥэ партия обкомун теоретическай уонна общественнай-политическай органынан буолбут «Ленин суолунан» – «По ленинскому пути» сурунаал тахсыыта тохтотуллубута. Онон, судургутутан өйдөөннөр, сорох эппиэттээх да партийнай үлэһиттэр биһиги сурунаалбытыттан партийнай олоҕу сырдатары кытта ирдиэхтэрин баҕарбыттара. Оттон сурунааллар ис хоһоонноро, бэчээттиир матырыйааллара биир буоларын өргө диэри тутуһуннара сатаабыттара. Ол тахсар сурунааллар хайдах да биир ис хоһоонноох буолаллара табыллыбатын сотору кэминэн ылынарга күһэллибиттэрэ. Биһиги иннибититтэн холбоһуктаах редакцияламмыт икки тылынан тахсар буряттар «Байкал» сурунаалларын опытын кытта билсиһэ Улан-Удэҕэ командировкаҕа барарбар сүбэлээбиттэрэ. «Байкаллар», кырдьык, модьуйуу күүһүнэн сурунаалларын сүрүн матырыйаалларын тылбаастанар курдук таҥан оҥороллор эбит этэ. Ону үлэһиттэрэ, чуолаан кылаабынай редактордара Африкан Бальбуров, истэригэр сөбүлээбэттэрин аһаҕастык эппиттэрэ. Нууччалыы тыллаах ааҕааччы интэриэһин хото тутуhap буоланнар, буряттыы тылынан тахсар сурунааллара баара эрэ 2-3 тыһыынча экземплярынан бэчээттэнэрэ. Хойукку да өттүгэр национальнай тылынан тахсар сурунаал тахсар ахсаана өнүйбэтэҕэ. Ол оннугар нууччалыы тылынан тахсар сурунаалларын тираһа 10–12 тыһыынчаттан түспэтэҕэ.
Икки тылынан тахсар сурунааллар холбоһуктаах редакцияларын туһунан уурааҕы партия обкома 1964 сыллаахха атырдьах ыйыгар ылыммыта, ол кэннэ тута сурунаал нууччалыы нүөмэрин сахалыытын кытта сэргэ таһааран барарбытын модьуйбуттара. Нууччалыы тахсыытыгар кылаабынай редактор солбуйааччытынан олохтоох нуучча биллэр суруйааччыта Юрий Шамшурин анаммыта, литературнай үлэһитинэн икки тылынан үчүгэйдик суруйар суруйааччы Лев Львович Габышев ылыллыбыта. Кэлин М. Усцелемова диэн үлэһити эбии ылбыппыт. Сүрүн отделлар сэбиэдиссэйдэрэ: прозаҕа Н.М. Заболоцкай–Чысхаан, поэзияҕа С.Р. Кулачиков–Эллэй нууччалыы тылынан айымньылары бэйэлэрэ көрөн быһаараллара, редакциялыыллара. Критика уонна публицистика отделыгар Г.Г. Окороков, быстах кэмҥэ И.К. Данилов тардыллан үлэлээбиттэрэ.
«Полярная звезда» бастакы нүөмэригэр бэлэмнээн таһаарыыга үгүс суруйааччылар актыыбынайдык кыттыбыттара. Поэзия салаатыгар Моисей Ефимов уонна Леонид Попов хоһооннорун тылбаастара бэчээттэммиттэрэ. Сурунаал бастакы ыалдьыттарынан Москва поэттара Михаил Львов уонна Николай Глазков буолбуттара. Прозаҕа Василий Протодьяконов–Кулантай «Байанай – хозяин тайги» диэн сэһэнин Юрий Шамшурин тылбааһынан таһаарбыппыт. Дьиҥэ да олус табыллан суруллубут уонна тылбаастаммыт айымньы этэ. Итини сэргэ Софрон Данилов «В ненастье», Николай Габышев «Орловы» кэпсээннэрин тылбаастара тахсыбыта. Саҥа сурунаал бастакы нүөмэригэр оччолорго Өймөкөөҥҥө Уус-Ньараҕа олорор уонна үлэлиир эдэр автор Юрий Чертов «Сирень в январе» диэн кэпсээнэ бэчээттэммитэ.
Бастакы нүөмэртэн саҕалаан сурунаалга «Молодые голоса» диэн ааттаан бастайааннай рубриканы арыйбыппыт. Онно нууччалыы суруйар эдэр автордар – поэттар уонна прозаиктар айымньылара бэчээттэнэллэрэ: Сергей Шевков, Юрий Дерфель, Лев Сучков, Леонид Коноплянко, Рудольф Соин, Николай Малышев, нууччалыы суруйар саха эдэр поэттара Чаҕыл Мординов, Алексей Михайлов уонна да атыттар.
Аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар литератураларын уонна тыйыс усулуобуйалаах олохторун проблемаларын сурунаал ордук чорботон сырдатара. Сурунаал бастакы нүөмэригэр юкагир Улуро Адо уонна эвен Василий Лебедев хоһоонноро бэчээттэммиттэрэ.
Саҥа сурунаалга республика хаһыаттарыгар үлэлиир талааннаах журналистары тардыбыппыт. «Очерки и публицистика» диэн сурунаал бастайааннай рубрикатын «Новостройки алмазного края» диэн Иван Аргунов репортаһынан арыйбыппыт. Бу рубрикаҕа Прокопий Егоров, Евгений Виллахов, Алексей Тимшин уонна да атыттар очеркалара, публицистическай ыстатыйалара, репортажтара, суоллааҕы бэлиэтээһиннэрэ тиһигин быспакка тахсаллара.
Эмиэ сурунаал маҥнайгы нүөмэриттэн «Из прошлого нашего края» диэн бастайааннай рубрика аһыллан, биһиги дойдубут историятын сырдатар матырыйааллар, архивнай докумуоннар утумнаахтык бэчээттэнэр буолбуттара. Бу рубриканы оччолорго эдэр учуонай, билигин биһиги кэккэбитигэр суох Семен Мостахов арыйбыта. Кини Саха сирин уонна Чукотка олохтоохторо А.Э. Норденшельд, Ф. Нансен уонна С.А. Андрэ полярнай экспедицияларыгар көмөлөрүн туһунан интэриэһинэй ыстатыйаны бэчээттэппитэ.
«Искусство» рубрикатын Москва искусствоведа И. Тупицын саҕалаабыта. Кини Саха АССР уонна РСФСР искусстволарын үтүөлээх деятелин, национальнай искусство биир чаҕылхай бэрэстэбиитэлин скульптор Прокопий Иванович Добрынин айар үлэтин сырдатар ыстатыйаны таһаартарбыта. Бу рубриканы редакция бүгүҥҥү күҥҥэ тиийэ салҕаан аҕалла.
Оччоттон билиҥҥээҥҥэ диэри саха литературатын биир хаалыылаах салаатынан литературоведение уонна литературнай критика буолар. Ону сэргэхситэр сыалтан холбоһуктаах редакция чопчу соруктары туруоруммута. Бастатан туран, литература историятын токурутан көрдөрүүнү көннөрүүгэ туһуламмыт сытыы уонна принципиальнай ис хоһоонноох ыстатыйалары бэчээттээбитэ. Итилэр ордук хото «Хотугу сулуска» тахсыбыттара. Олортон сорохторун бэлиэтээтэххэ манныктар: «Литература сүрүн соруга – бүгүҥҥү олоҕу көрдөрүү» (1965 с. 2 №-рэ), Күннүк Уурастыырап «Ырыа, күдээринэ күүрэн, эдэрдэргэ көрдөбүл» (1965, 1 №-рэ), «Саха литературатыгар критика оруолун күүһүрдүөххэ» – редакционнай ыстатыйа (1966, 4-с №-рэ).
«Полярная звезда» маҥнайгы нүөмэригэр «Критика уонна библиография» салаатыгар СГУ преподавателин Л. Морозова М. Горькай Саха сирин кытта сибээһин туһунан, СГУ аспиранын Е. Алексеев саха литературатын улахан доҕорун, Сибиир биир талааннаах поэтын, тылбаасчытын А.С. Ольхон туһунан ыстатыйалара бэчээттэммиттэрэ. Итини сэргэ кырдьаҕас краевед. Саха сирин историятын уонна культуратын дьаныһан үөрэппит Модест Алексеевич Кротов «Якутия в русской художественной литературе (Дооктябрьский период)» диэн К.Ф. Пасютин олохтоох кинигэ издательствотыгар тахсыбыт үлэтигэр боччумнаах бэлиэтээһиннэрэ бэчээттэммитэ.
Сурунаал хас нүөмэрин ахсын «Новые книги» рубрикаҕа саҥа тахсыбыт кинигэлэргэ кылгас сэҥээриилэр бэчээттэнэр буолбуттара. Холобура, сурунаал нууччалыы маҥнайгы нүөмэригэр «Поиск продолжается» диэн эдэр автордар хоһооннорун уонна кэпсээннэрин хомуурунньуга, Юрий Боксерман «Голубое пламя» диэн гааһы көрдөөччүлэр тустарынан документальнай сэһэнэ, литературнай критик Н.П. Канаев «Творчество Н.Е. Мординова» диэн чинчийэр үлэтэ, «Якутская советская литература и искусство» диэн ыстатыйалар хомуурунньуктара ырытыллыбыттара.
Сурунаал нүөмэрдэрин натуралист-суруйааччы, Саха сирин айылҕатыгар абылаппыт үтүөкэннээх киһи Иннокентий Ярыгин миниатюралара киэргэтэллэрэ.
Сурунааллар икки ыйга биирдэ тахсаллар. Саҥа сурунаал «Полярная звезда», «Хотугу сулус» нууччалыы варианын курдук аналлааҕын быһыытынан, сахалыы сурунаал нүөмэригэр сөп түбэһиннэриллэн, бастакы нүөмэр 5-с диэн нүөмэрдэммитэ. Сурунааллар тас көстүүлэрин тупсарар инниттэн, оччолорго үөрэҕи саҥа бүтэрэн кэлбит эдэр график Афанасий Мунхаловка сурунаал обложкатын уруһуйдаппыппыт. Сурунаал техническэй редакциятын издательство кырдьаҕас уонна опыттаах үлэһитэ Ф.П. Ефимовтан көрдөһөн оҥорторбуппут. Сурунаал обложкатын ис страницаларыгар олохтоох мелодистар саха поэттарын хоһоонноругар айбыт саҥа ырыаларын ноталаан биэриини саҕалаабыппыт. Ол курдук сурунаал бастакы нүөмэрин обложкатыгар Семен Данилов «Бастакы хаар» диэн ырыатыгар (мелодиһа В. Клячин, Н. Берестов тупсаран оҥоһуута) ноталаан бэчээттээбиппит, «Чолбон» сурунаал ити үгэһи күн бүгүҥҥэ диэри салҕаан ыытар.
«Полярная звезда» бастакы нүөмэрэ 4200 экземплярынан бэчээттэммитэ. Кэлин сурунаал суруйааччылара элбээннэр уонна «Союзпечать» тэрилтэни кытта дуогабар түһэрсэн, дойду үрдүнэн бүтүннүүтүнэн таргыыр буолан, тахсар ахсаана 10–12 тыһ. экземплярга тиийэ үүммүтэ. Ити сылларга «Хотугу сулус» тахсар ахсаана 20–25 тыһ. экземплярга тиийбитэ. Кэлин, сахалыы сурунаал ый аайы тахсар буолуоҕуттан, тираһа өссө сөҕүмэрдик үүммүтэ, 33 тыһ. экземплярга тиийбитэ.
1990 сыллаахтан сурунааллар редакциялара туспа арахсыбыттара. Онон үлэлииргэ ордук чопчу уонна табыгастаах буолбута. «Полярная звезда» саха уус-уран литературатын кырдьаҕас сурунаалын «Чолбону» кытта эҥээрдэһэн аргыстаһан тахсар буолуоҕуттан 47 сыл ааста. Бу кэм устатыгар сурунаал саха литературатын элбэх саҥа айымньыларын нууччалыы тылга тылбаастаан, киэҥ ааҕааччыларга тиэртэ, Саха сирин ити кэмнээҕи историятын сырдатарга элбэх өрүттээх үлэни ыытта, саҥа эдэр талааннары литература эйгэтигэр таһаарда. Онон бүгүн, «Чолбон» 75 сыллаах юбилейын бэлиэтээн тураммыт, сурунаал нууччалыы аргыһыгар «Полярная звездаҕа» махтал үтүө тылларын этиэҕиҥ уонна редакция үлэһиттэригэр инникитин өссө айымньылаах үлэни баҕарыаҕыҥ!
Дмитрий Кириллин, «Хотугу сулус» уонна «Полярная звезда» сурунааллар холбоһуктаах редакцияларын 1964–1967 сыллардааҕы кылаабынай редактора
