(Кэпсээн)
Театртан хайдах эрэ санаам алдьанан, дэлби сылайан кэллим. Киһи да маарыннаһар буолар эбит! Олох үүт-үкчү! Бэл, куолаһа кытта. Бүгүн театрга көрбүт эдэркээн артисткам кэргэммэр майгынныыра бэрдиттэн санаам оннук долгуйда. Кэргэммэр диэхтээн даҕаны, кинилиин биһиги баара-суоҕа биир эрэ нэдиэлэ ыал аатын ылан олоро түспүппүт ээ. Ол тыһыынча тоҕус сүүс түөрт уон биир сыл сайыныгар этэ. Биһиги хас да уол, орто оскуоланы бүтэрээт, фроҥҥа тылланан, райвоенкомакка сайабылыанньа ыыппыппыт. Биһигини армияҕа ылалларыгар саарбаҕалаабат буоламмын, бииргэ онуһу бүтэрбит, ахсыс кылаастан ыла доҕордоспут кыыспын Поляны «сыбаайбаланыах, Совекка баран суруллуох» диэн биир күнү быһа хаайан тылын ылан, сарсыныгар сыбаайба тэриттэрэн, бэйэлэрэ да кырдьаҕас төрөппүттэрбин ууга-уокка түһэрбитим. Поля да, мин да дьонум уонна Поля бэйэтэ даҕаны сэрии кэнниттэн налыччы тэриниэххэ баар этэ диэн этэ сатаабыттара да, истэ даҕаны барбатаҕым. Онуоха эбии биһиги бары даҕаны сэриини уһуо суоҕа, сотору кыайыахпыт дии саныырбыт. Халхин-Голга уонна Финляндияҕа буолбут сэриилэр курдук барыта бэрт сотору кыайыынан түмүктэниэ диирбит. Оттон мин биричиинэм диэн кыра этэ. Поля: «Миигин умнарыҥ буолуо», – диэн оонньуур кэриэтэ хомуруйа эппитигэр таптыырбын уонна хаһан да умнубаппын дакаастаары эрэ сыбаайбанан тииһигирбитим. Дьэ ол курдук сабыс-саҥа малааһыннаат, саллаакка баран хаалбытым. Биһигини, орто үөрэхтээх дьону, сонно тута үөрэххэ ылбыттара. Бастаан Сибииргэ танковай училищены бүтэртэрээт, командирдар оскуолаларыгар үөрэтэ Казахстаҥҥа ыыппыттара. Оскуоланы бүтэрбитим кэннэ, кадр тиийбэтинэн сибээстээн, ол оскуолабар аны офицердары бэлэмниир үлэҕэ хаалларбыттара. Инньэ гынан 1944 сыл сааһыттан дьиҥнээх сэриигэ барарга, дьэ, көҥүл ылан, фроҥҥа дьулуспутум. Уонча күн төрөөбүт дэриэбинэбэр бара сылдьар көҥүллээх этим да, дьиҥнээх сэриигэ киирэ охсон өстөөҕү өһүөннэһэр баҕам баһыйан, арҕаа ааһа турбутум. Оччолорго фронт линията биһиги государственнай кыраныыссабыт таһынан ааһара. Советскай Армия кыраныысса таһынааҕы походка бэлэмнэнэн, күүс-күдэх мунньунаары, кылгас бириэмэҕэ кимэн киириитин тохтоппут кэмэ этэ. Мин чааспын булбут түүммэр кимэн киирии саҕаланыахтааҕа. Онон хамаандалыахтаах ротабын бастакы чуумпуруу бириэмэтигэр тутуохтааҕым. Кимэн киирии саҕаламмыта. Мин сонно тута, ротаны хамаандалыахтааҕар, бэйэбин да кыайан илиибэр ылынар кыаҕа суохпун билиммитим. Дьиҥнээх сэрии уонна полигоҥҥа эрчиллэн сэриилэһии икки ардылара наһаа ыраах эбит этилэр. Им балай хараҥаҕа танкаҕа олорон, тугу да көрбөккө иннибит хоту ыстаннарбыппыт. Бу айылаах хараҥаҕа өстөөх ханан сытарын хантан кыайан көрүөҥ баарай! Инним хоту мээнэ көтүтэн истэхпинэ, сүүнэ улахан уот шардар өрүтэ түллэҥнээн эрэллэрэ баара да, ханна да барбыппын өйдөөмүнэ хаалбытым. Харахпар биир кэм ол уот шардар өрүтэ көтө олорор курдуктара. Ханна баарбын таайа сатыыр курдугум да, биир кэм тохтообокко эргичийэн кулахачыйа турар дьиэҕэ дуу, сиргэ дуу, танкабар дуу быһыылааҕым. «Түүл дуу, илэ дуу?» диэн санаталаан ыларым да, харахпар били шардар көстөн кэлэллэрэ, сытар дуу, олорор дуу сирим эмиэ күөрчэх курдук ытыллан барара…
Сэриилэһэн бүттэҕим дьэ ол. Сыл кэриҥэ ол-бу госпиталлары кэрийэ сылдьан эмтэнэ сатаабытым да, байыаннай сулууспаҕа сөбө суох буолан, саппааска тахсыбытым. Аан бастаан, госпитальтан тахсаат, дьоммун, кэргэммин Поляны көрдүүр былааннаах төрөөбүт дэриэбинэбэр аттаммытым. 1941 сыл күһүнүттэн Смоленщина бүтүннүүтэ өстөөх ылан олорор сирин дириҥ тыыла буолбута, онон Полябынаан саҥа суруйсан эрдэхпитинэ, сибээспит быстан хаалбыта. Төһөнөн дойдубар чугаһыыбын да, соччонон дьоммун ахтыбытым улаатан иһэргэ дылыта. Төрөөбүт дэриэбинэм миигин олох атын хараҕынан көрсүбүтэ. Дэриэбинэбин да, дьонун-сэргэтин да билбэккэбин төннө сыспытым. Арай үрүччэбит, куруук сөтүөлүүр көлүйэбит эрэ оннуларыгар этилэр уонна туох баар барыта, оннооҕор дьон, чыҥха атын көрүҥнэммит этилэр. Миигин да дьон бэрт эрэйинэн, улахан быһаарыы эрэ көмөтүнэн билэллэрэ. Оттон дьонум, Поля туһунан туоһуластахпына, бары үтүктүспүт курдук, тыла суох киһилии, төбөлөрүн быha илгистэллэрэ уонна атын сир диэки хайыһан кэбиһэллэрэ, кырдьаҕас өттүлэрэ кистии-саба кириэстэнэн ылаллара. Түһэ сытар ыалым уола, били миигинниин тылланан армияҕа барсыбыттартан биирдэстэрэ, сэрииттэн аҥаар атахтаах эргиллэн кэлэн, холкуоһугар биригэдьиирдиир эбит. Кини биһикки кэннэ дэриэбинэлэригэр тыыннаах төннүбүт биллибэт. Баҕар, тыыннаах да буоллахтарына, ханна эрэ эбиттэрэ дуу, эбэтэр бары өлөөхтөөбүттэрэ дуу? Дьэ ол ыалым уола хаайыы муҥунан дьонум дьылҕаларын туһунан кэпсээбитэ. Дэриэбинэм дьоно, өстөөхтөртөн кыайан куотар кыаҕа суох буолан, олорон биэрбиттэр. Өстөөх, ол курдук уоттуу саба салаан кэлэн, дэриэбинэни ылбыт. Ыал аайы немец офицердара тохтообуттар. Дьэ уонна бэйэлэрэ билэллэринэн дьаһайан барбыттар. Дьон эдэр өттө, ханна эрэ ыраах партизаннар баар сурахтарын истэн, утуу-субуу күрэтэлээн испиттэр. Оттон Полям төрөппүттэрин быраҕан барыан кэрэйэн дуу, чэ, туох эрэ биллибэт биричиинэнэн хаалан хаалбыт. Немецтэр бэрт сотору сытырҕалаан, дьон партизаннарга күрүүллэрин билэ охсубуттар уонна тутуу былдьаһан туох баар эдэр ыччаты, оҕону, дьахталлары барытын испииһэктээбиттэр. Өскөтүн ол испииһэккэ суруллубут киһи ыйыллыбыт болдьоххо кэлбэтэҕинэ, ол киһини бэйэтин уонна төрөппүттэрин барытын өлөртүөхпүт диэн сааммыттар. Кырыыстаах ыамалар тылларыгар турбуттар – балтым дьүөгэлэринээн партизаннарга күрээн истэхтэринэ тутаттаан ылбыттар уонна кинилэри бары аймахтарын кытта бүтүн дэриэбинэ дьонун хараҕын ортотугар ытыалаан кэбиспиттэр. Ордон хаалбыт дьахталлары, кыргыттары барыларын хомуйан поездка симэн Германияҕа утаарбыттар. Полям олору кытта барсаахтаабыт. Эрэйдээҕим сыыһа Германия хайа эрэ муннугар муҥу көрө сылдьан өлөөхтөөтө буолла. Оттон Поля дьоно, дьоно да диэн – аҕалаах ийэтин кэннэ туга да суоҕа, бэл, чугас уруулара да баара биллибэт этэ, кинилэр хантан эрэ революция кэнниттэн көһөн кэлэн олохсуйбуттара үһү. Поля ол туһунан миэхэ, бэйэтэ да билбэт буолан, кэпсээбэт этэ. Дьэ ол Поля дьоно кыыстарын өстөөххө былдьатан, өйдөрүттэн тахсан, поезд хоҥнон эрдэҕинэ, кыһыл илиилэринэн немец генералыгар саба түспүттэр, ол генерал кинилэри тус бэйэтинэн дьаһайталаабыт. Хата, поезд ыраата охсон, Поля төрөппүттэрин сэймэктииллэрин көрөөхтөөбөтөх. Кэлин хаста да ол аҥаар атахтаах уолтан Поля туһунан суругунан сураһан көрө сылдьыбытым да, туох да туһа тахсыбатаҕа. Мин саныырбынан, өскөтүн Поля тыыннаах эрэ буоллар, дэриэбинэтигэр охсуллан ааһыахтаах этэ. Ол курдук чороҥ соҕотох туран хаалбытым. Аһыы бөҕөнү аһыйан, кутурҕан бөҕөҕө ылларан, бэйэм да аһаах буолан, оройуон киинин балыыһатыгар тэлиэгэҕэ тиэллэн киирбитим. Балыыһаттан тахсаат, дэриэбинэбэр таарыйбакка эрэ, Смоленскайга барбытым, онтон сурук ылан, Москваҕа үөрэххэ ааспытым. Үөрэхпин, сыра-муҥ бөҕөнөн сордоон, син бүтэрбитим. Онон учуутал буолан баччаҕа диэри кэллэҕим. Үлэбин сирбэппин, куруук үөрэтэр оҕолорум ортолоругар сылдьыахпын баҕарабын да, бу кэнники кэмҥэ туой тоҕо эрэ соҕотох буолуохпун баҕарар буолан хааллым. Сүрэҕим чэрдийэн эбитэ дуу, ааспыты эргитэ санаатахпына, Полябын кытта хайдах билсибиппин, хайдах доҕордоспуппун өйбөр бэрийдэрбин эрэ, хайдах эрэ сылаанньыйарга, сынньанарга дылы буолабын. Уһун түүнү быһа ол курдук харахпын симмэккэ сытан таҕыстахпына көҥүлүм. Биирдэ эмэ табаарыстарым: «Кэргэннэн, ыал буол, ааккын ааттатар киһитэ суох бу дойдуттан бараары гынаҕын дуо?» – диэн этэн көрөллөр да, суобаһым көҥүллээбэт. Мин санаабар, Поля хантан эрэ ырыых-ыраахтан миигин көрөр уонна миэхэ кэлиэн төһө да баҕарбытын иһин, кини биһикки икки ардыбытыгар туманынан сабыллан турар түгэҕэ биллибэт киэҥ да киэҥ аппа уҥуор буолан, кэлэр кыаҕа суох курдук. Оттон үөрэтэр оҕолорбун быраҕыахпын санаам буолбат, мин кинилэргэ туох эрэ олох төлөммөт иэстээх курдук сананабын. Эдэр эрдэхпинэ, биирин үксүн ол эрэ инниттэн куруук оҕолор ортолоругар сылдьарбын сөбүлүүрүм. Дьэ оччоҕо ханнык да санаа миэхэ чугаһааччыта суох. Оттон бу бүгүн көрбүт эдэркээн артисткам үүт-үкчү Полям курдук. Полябын санаатарбын эрэ, кини куруук уон аҕыстаах кыысчаан уонна били мин саллаакка барарбар таҥныбыт маҕан платьетынан көстөн кэлэр. Кини ол платьетын кэтэн хаартыскаҕа түһэн, танковай училищеҕа үөрэнэ сырыттахпына ыыппыта билигин да баар. Соторутааҕыта биир билэр фотографпар саҥардан кулу диэбиппин сонно тута толоро охсубута. Дьэ ол саҥардыллыбыт фотоҕа баар Полям бу киэһэ театрга көрбүт эдэркээн артисткабар үүт-үкчү буолан көстүбүтэ миигин улаханнык сөхтөрдө. Антракт бириэмэтигэр Полям хаартыскатын бииргэ үлэлиир учууталбар көрдөрбүппэр, киһим: «Эҕэрдэлиибин!» – диэн баран илиибин хабан ылан, соһутан өлөрө сыста. «Кэргэним ээ», – диэбиппэр: «Бырастыы гын, билбэтэҕим. Хаһан сыбаайбалаабыккытый?» – диэтэҕэ. Онтон сүүрбэччэ сыллааҕыта холбоһо сылдьыбыппын эппиппэр тиэрбэс курдугунан түөлбээриччи көрөн баран: «Күлбэккэ эрэ этэр кыаҕыҥ суох дуо?» – диэн өссө сөхтөрбүтэ. Өр быһаарыы эрэ кэнниттэн, ону даҕаны Полям уонна сценаҕа оонньуу сылдьар артистка майгыннаһалларын бэйэм да бэркиһиирбин эппиппэр, киһим тута уларыйа охсубута уонна: «Ол оонньуу сылдьар артистка эн кэргэниҥ буолбатах дуо? Мин кини хаартыската диибин ээ. Эчи, хаартыскаҥ да саҥата бэрт. Дьон сүрдээҕин да майгыннаһар буолаллар эбит. Күн сиригэр араас да дьиибэ баар ээ», – диэн улаханнык сөхпүтэ. Киһибиттэн кимиэхэ да бу туһунан этимэ диэн көрдөспүппэр бэрт улгумнук сөбүлэһэ охсубута да, хараҕа атыны кэпсиирэ. Дьэ ол иһин санаам алдьанан, долгуйан, улаханнык илистибит дьүһүннэнэн театртан кэллим. Таах көрдөрөн, кимиэхэ эмэ кэпсээн кэбистэҕинэ көҥүлэ. Сатаатар хаартыскам саҥата сүр. Түүнү быһа ону-маны эргитэ санаан адьас утуйбатым. Сарсыарданан биир бигэ санааҕа кэлэн, онтон санаам көнөн, мэктиэтигэр эдэрбэр түспүт курдук чэпчээн, ойон тураат, бүгүҥҥү уруоктарбар бэлэмнэнэн бардым. Оскуолаҕа тиийиибэр били киһим кэпсээн кэбиһэн, киһини күлүүгэ ыытара дуу диэн куттана санаан ылбытым да, хата киһим көрүдүөргэ көрсөөт: «Доҕор, кыбыстыма, миэхэ мас-таас курдук эрэн, хата туох эмэ көмөлөһөрдөөх буоллахпына, этээр», – диэн дьиибэлээх баҕайытык имнэнэн ылбыта. Хайдах баҕайыный? Баалаан бөлүүҥҥү санаабын сэрэйбит баҕайы дуу, эбэтэр бэҕэһээ кэпсээбиппин оччо итэҕэйбэтэх бэйэтэ дуу? Чэ, ол эрээри туох буолуой, кылаабынайа тарҕаппатын эрэ. Үөрэҕим кэнниттэн куруук аһыыр остолобуойбар сыыһа-халты эбиэттээт, сонно тута театрга бардым. Театр директора, бэрт модьу да буоллар, наһаа имигэстик хамнанар киһи миигин хаһан эрэ өрдөөҕүттэн билэр, кэтэспит киһитинии, остуолун түөрэ көтөн кэбиһэ сыһаат, икки илиитин даллаппытынан утары хааман дьигиһийэн кэлэн, илии тутуһан дорооболоһор, онтон илиитин киэҥник далайан, бэйэтин кириэһилэтин утары турар сымнаҕас дьыбааҥҥа олорорбор көрдөһөр. Баһыыбалаан баран олорон эрдэхпинэ, киһим иннибэр кэлэн атаҕын аччаччы тэбинэн, аҥаар илиитинэн ачыкытын, аҥаарынан көстүүмүн тимэхтэрин «бааллар дуу, суохтар дуу» диэбиттии тутта түһэн баран:
– Доҕоччуок, кыбыстыма. Туохтааххын-ханныктааххын тэбии оҕус, – диэн хараҕынан суумкам диэки ыйан кэбиһэр.
– Бырастыы гын, суумкабар туох да оннук тэбии охсон көрдөрөрүм суох ээ.
– Да, бачча сааска көрсүллүбэтэх сэмэй быһыы буолаарай? Ол эрээри мин сэмэй дьону сөбүлүүбүн, аан боруогуттан бэйэлэрин драмаларын дуу, пьесаларын дуу тамнаабытынан киирэр драматурдааҕар, сэмэй автор төһө да кыра пьесата ордук буолан тахсааччы.
– Бырастыы гын, табаарыс…
– Модест Миронович.
– Бырастыы гын, Модест Миронович, мин ханнык да драматург да, суруйааччы да, биллибэт автор да буолбатахпын…
– Аа, өйдөөтүм. Оччотугар син биир тэбииргэр тиийэҕин, музыкаҕа син ону-маны удумаҕалатабын, оннооҕор мелодия суруйа сатаабыт түбэлтэлээхпин.
– Модест Миронович, музыка да буолбатах.
– Оччоҕо тугуй?
– Туох да суох. Модест Миронович, көннөрү тэтэрээт, кинигэ эрэ. Модест Миронович, мин төрүт атын наадаҕа кэлэн олоробун.
– Кэпсээ, кэпсээ. Мин эйигин истэргэ куруук бэлэммин.
– Новгородова туһунан тугу билэргин кэпсии түстэргин улаханнык махтаныа этим.
– Ханнык Новгородова?.. Аа, бэҕэһээҥҥи премьераҕа оонньообут кыысчааны этэр эбиккин дуу. Тугуй? Репортаж дуу? Баһаалыста, суруй, ол эрээри ханнык хаһыаттан сылдьаргын билиэххэ син дуо?
– Суох-суох, Модест Миронович, мин ханнык да корреспондент эбэтэр журналист да буолбатахпын. Мин учууталбын.
– Баарыҥҥаттан инньэ диэн этиэҥ этэ буоллаҕа дии, – диэн баран киһим сиэбигэр уктан турар илиилэрин сулбурута тардан ылаат, кириэһилэтигэр баран лах гына олоро биэрдэ уонна тугу гына олорон турдум этэй диэбиттии, сүүһүн мырдыһыннаран биир сири тобулу көрөн олорбохтоото, онтон мин баарбын өйдүү биэрбиттии, өрө көрө оҕуста.
– Модест Миронович, мин мэһэйдээбит буоллахпына бырастыы гын, – диэн баран тураары гынан эрдэхпинэ:
– Суох-суох, баһаалыста олор. Мэһэйдии сылдьыаҥ баара дуо? Мин тугу кэпсиэхпин толкуйдаан ылбыт быһыым. Новгородова Уля биһиэхэ быйыл күһүн саҥа кэлбитэ, театральнай училищены бүтэрээт кэлбитэ да диэтэххэ сыыһа буолуо суоҕа. Сүүрбэччэлээх, кэргэнэ суох, дьоннооҕун, дьоно суоҕун билбэтим, ол гынан баран манна соҕотох. «Муса Джалиль» 8/15-һигэр олорор. Эн, арааһа, үөрэтэр оҕоҥ тылын быһа гыммакка кэлэн олордоҕуҥ. Оҕолор оннук учууталы хаһан баҕарар убаастааччылар. Билэбин, билэбин. Уонна тугу ыйытабын? Баһаалыста ыйыт, – диэи баран Модест Миронович харытын чаһытын көрүнэ охсон ылар.
Баһыыбалаан, өссө төгүл бырастыы гынарыгар көрдөһөн баран кэлбиппин кэмсинэн дьиэбэр аа-дьуо сукуҥнуубун. Хайдах эрэ элбэҕи билиэх курдук туттан-хаптан кэлбитим ханна баарый? Сыта-тура ону-маны толкуйдуу сатаан кэбистим да, туох да туһа тахсыбата. Хаста да, тоҕо барарбын бэйэм да билбэккэ, «Муса Джалиль» 8/15 бара сырыттым да, киирэ сылдьыахтааҕар, ол дьиэ таһыгар да чугаһаабакка, ыраахтан көрө-көрө төннүтэлээтим. Сырыы аайы бэйэбиттэн бэйэм кыбыстан, уулуссаҕа көрсөр дьонтон сирэйбин кистии туттар буолан хааллым. Мин санаабар, дьон бары мин кистэлэҥмин билэр курдуктар уонна тастарыгар таһаарбакка, бүтэйдии истэригэр күлэр курдуктар. Ол сылдьан уулуссаҕа кыысчааммын иккитэ-үстэ көрөн аһарбытым. Кыысчаан миигин киһи кэтэһэрэ, уоран кыҥастаһара буолуо диэн сэрэйэн да көрбөккө, бэрт холкутук туттан ааһан хаалааччы.
Полябар майгынныыр кыысчааны көрбүт күммүттэн ыла балачча бириэмэ ааста да, сүрэҕим киниэхэ курдаттыы таттарыыта үүнэн истэ, көрбөтөх күммэр туох баар дьыалам табыллыбат курдук, туох эрэ итэҕэс курдук буолан хаалла. Кинини кытта хайдах, туохтан саҕалаан кэпсэтиэхпин толкуйдуу сатаабытым иһин, туох да тахсыбат. Туой дьон биллэҕинэ күлүү гыныа диэн санаабыттан куттанан, уотум-күөһүм умуллан барар. Кимтэн эмэ сүбэ көрдөөбүт киһи диэн арыт-арыт санаталаан ылабын да, оннук айылаах көмөлөһүөх киһим көстө охсубат. Били хаартысканы көрдөрбүт киһибэр эттэхпинэ, син биир өйдөөбөтө биллэр. Кини санаатыгар, ол кыысчаан миигин кытта өртөн билсэр, миэхэ хаартыскатын бэлэхтээбит курдук көстүөхтээх, оттон биир эмэ кэргэннэммэккин ээ диэн миэхэ санаа уга сатыыр бииргэ үлэлиир учууталбар эттэхпинэ, сөбүлээбэтэ илэ: «Сүүрбэччэлээх кыысчаан буоллаҕа, эбиитин артистка! Коллега! Ама, атын бэйэҥ сааскар сөптөөх дьахтар көстүө суох бэйэтэ дуо? Ити кыысчаан эйигин ханна-ханна илдьэн сабыан билэҕиэн? Артистка буолбатаҕа буоллар, син сананан көрүөххэ сөп даҕаны, кэбис, сыыстарыма, олоххун алдьатыма, билэн этэбин, эйиэхэ үтүөнү эрэ баҕаран», – диирэ чахчы. Санаан көрдөххө, сөпкө дылы. Оо, артистка буолбатаҕа буоллар! Билигин эмиэ мин курдук ханнык эрэ эдэркээн уол кинитэ суох олоҕо олох буолбакка эрэй бөҕөнү көрө сылдьара дуу! Арай оннук уол биир эрэ буолбакка, элбэх буоллун! Оччотугар миигин кыысчаан таһыгар чугаһатыахтааҕар, саа да тэбиитигэр киллэрбэтэ илэ. Кырдьык даҕаны, сыыстаран эрэбин быһыылаах. Ама, атын дьахтар суох үһү дуо? Суох буолбатах – баар. Баар эрэ буолбатах – бааллар. Холобур, начальнай кылаастарга немец тылын биэрэр учууталынса даҕаны. Дьон кэпсииринэн, урут кэргэннээҕэ үһү да, арахсыбыттар курдук. Хайа уонна кэргэнэ самолет авариятыгар түбэһэн өлбүт оскуола библиотекатын сэбиэдиссэйэ даҕаны, ол кэргэниттэн оҕо хаалбыт да буоллар, туох буолуой!
Һы! Эҥин-эҥини киһи син саныыр ээ. Кэргэннэнэр эрэ туһуттан ол эдэркээн артистканы таптаабыт үһүбүн дуо? Оннук айылаах дьулуспутум буоллар, арыый эдэр эрдэхпинэ ылыам этэ буоллаҕа дии. Дьахтар суох буолан көннөрү сылдьыбыт үһүбүн дуо? Дьахтар суох буолбатах этэ. Оннооҕор бэйэлэринэн тыл киллэрэ сатаабыт түбэлтэлэрэ баар буолуталыыра. Киһи үйэтигэр биирдэ дьиҥнээхтик таптыахтаах дииллэрэ кырдьык эбит. Полябын таптыыр буолан, киниэхэ майгынныыр кыыска бачча ылларан эрдэҕим дии? Ол аата, ол суос-соҕотох тапталым умуллубакка, бу элбэх сылы уҥуордаан, дьэ бу билигин хат күөдьүйэн, күүдэпчилэнэн эрдэҕэ. Атыны кими да буолбакка, үйэбэр биирдэ көрсүбүт тапталым харыс даҕаны тэйбэккэ, бу айылаах бүүйэ-хаайа тутан эрэр бэйэтэ буоллаҕа. Ону ытыктыах да баар эбит. Оо, өскөтүн ханнык эрэ ньыманан Полябыттан ыйытарым буоллар. Бука, сөбүлэһиэ этэ. Эрэйдээҕим сыыһа тылбыттан хаһан да тахсааччыта суох ээ. Мин тугу этэрим, саныырым барыта киниэхэ кырдьык курдук буолара. Оннук күүскэ таптыыра… Мин киниэхэ саамай өйдөөх, саамай күүстээх, саамай көрсүө киһи этим. Оттон кини миэхэ саамай кырасыабай, саамай күндү киһи этэ. Бэл, бииргэ үөрэнэр уолаттарым ордугургууллара. Ааспытын кэннэ киһи, бара сатаан, сонньуйар даҕаны. Поля миэхэ бүтэһик суругар хайаан да герой буолуоҥ диэбит этэ. Онтуката ханна баарый? Баара-суоҕа аҕыйах мүнүүтэ сэриилэһээт, өлө сыһан, балыыһа киһитэ буолан хаалтым. Сэриилэһээт диибин да, саатар биирдэ да ыппакка хаалбыт абам баар!..
Эмиэ ыраатан хааллым. Киһи сороҕор санаа кулута буолан ылар дииллэрэ кырдьык эбит. Дьэ бу онно-манна тиийэ олордохпун. Тэтэрээт бэрэбиэркэлиэхтээх киһи санаам ол кыысчааҥҥа бара турар. Үөрэтэр оҕолорбун наһаа кыра дьон курдук саныыбын, мин кинилэр саастарыгар таптал диэни билбит киһи курдук сананарым. Баҕар, оҕолорум эмиэ мин оччотооҕум курдук эбиттэрэ дуу? Кистииллэрэ сөп. Ким да билиэ суохтаах. Таптал оччотугар эрэ ытык, сибэтиэй буолуон сөп. Мин Полябар тапталбын ахсыс кылааска үөрэнэ сылдьан эппитим. Ол иннинэ биһиги син биир атын оҕолордуун хайдах сыһыаннаһар этибит да, ол курдук сыһыаннаһарбыт. Ол да буоллар Поляны ханнык да кыыстааҕар ордорорум. Ол тапталбын эппит күммүн бу баардыы өйдүүбүн. Ыкса күһүн этэ. Ол да буоллар, хаар түһэ илигэ. Биһиги, ахсыстар, Өктөөп бырааһынньыгар оонньуу көрдөрөр буолан, киэһэ аайы оскуолаҕа баран, бэлэмнэнэн сүпсүк бөҕөтүн түһэрэрбит. Арыт-арыт дэриэбинэ утуйбутун кэннэ тарҕаһарбыт. Биирдэ Поля миигин дьиэтигэр тиэрдэн биэрэргэ көрдөспүтэ. Кини дьиэтэ дэриэбинэ саамай уһугар турара уонна кини өттүгэр ким да биһиги кылаас оҕолоруттан олорбот этэ. Поля миэхэ ким да истибэтинэн кистээн сибигинэйбитэ: «Хараҥата бэрт, куттанабын», – диэн. Мин да ол хараҥаттан син толлорум, ол да буоллар Поля миигин олох куттаҕаһа суох уол курдук санаан көрдөспүтүттэн эр ылан, сөбүлэһэ охсубутум. Баҕар, оҕолор истэн турдахтарына көрдөспүтэ эбитэ буоллар, бука, ылыныа суох эбитим буолуо. Ол курдук биһиги, уолаттар, кыргыттар ол-бу көрдөһүүлэрин толорортон кыккыраччы аккаастанар идэлээх этибит. Быһатын эттэххэ, «хамначчыт» буолуохпутун баҕарбаппыт. Ол «суруллубатах сокуону» кэһии улахан буруйу оҥоруу дуу, эбэтэр уол чиэһин түһэн биэрии дуу курдук көрүллэрэ. Бадаҕа, Поля ону билэн, ким да истибэтигэр көрдөспүтэ буолуо. Баран иһэн, оҕолор саҥалара иһиллибэт буолбутун кэннэ мин:
– Поля, эйигин таптыыр эрэ буолан, эн көрдөһүүгүн ылынным, өскөтүн эн миигин таптыыбын диэн эттэххинэ, эйигин киэһэ аайы уонна хаһан баҕарар, куруук бу курдук дьиэҕэр аҕалан биэрэр буолуом, – диэн улахан киһилии боччумнаахтык эппитим.
Онуоха Поля:
– Сөп, Слава (ити мин оҕо эрдэҕинээҕи аатым, билигин ким да миигин инньэ диэн ааттаабат. Сэрии буолбатаҕа буоллар, Полям билигин да итинник ыҥырыа этэ. Кини эрэ Слава диэн ыҥырар этэ. Онтон атын дьон, оннооҕор төрөппүттэрим, Славик диэн ньырамсытан ааттыыллара), – диэбитэ. Ол арааһа, куруук атаарар буолуом диэбитим иһин эппитэ буолуо.
Ол курдук куруутун бииргэ сылдьыы уонна ыкса доҕордоһуу эрэ кэнниттэн дьиҥнээх биһиги сыһыаммыт тапталга кубулуйдаҕа.
Оттон Уляҕа (артистка кыысчаан аата) тапталбын хайдах этиэх бэйэбиний? Суругунан этиэҕи, олох билбэт киһититтэн уонна буолаары буолан кырдьаҕас киһиттэн кини, биллэн турар, оннук суругу күүппэтэ чахчы. Уонна бэйэм хаһан да тапталбын суругунан эппэтэх буолан, хайдах эрэ илиим барбат. Оттон тылбынан этиэхпин, кинини кытта оннооҕор тыл да быһаҕаһын бырахсан көрө иликпин. Өскөтүн этэр эбэтэр суруйар да эбит буоллахпына, кини миигин туох-ханнык иннинэ өйө хамсаабыт диэн түмүккэ кэлэн, кэпсэтиэхтээҕэр куота сылдьыа. Хайыах бэйэкэбиний?
Муҥур уһукпар тиийэн, таптал туһунан түбэһиэх кинигэлэри ааҕан көрдүм да, киһи туһаныаҕын биири да булбатым. Үгүс кинигэлэргэ уоллаах кыыс тапталларын хоһуйан суруйбут эбэтэр мин саастыылааҕым ханнык эрэ огдообону дуу, эбэтэр кыыһынан кырдьан эрэр дьахтары дуу, тиһэҕэр ыал ийэтин иирдэрин дуу туһунан киһи олох итэҕэйиэ суоҕун курдук үлүннэрэн суруйбут буолан иһэллэр. Биһиги бириэмэбитигэр кырдьаҕас киһи эдэркээн кыыһы кэргэн ылара олус толоостук көстөрүттэн эбитэ дуу, эбэтэр оннук түбэлтэ аҕыйаҕа бэрдиттэн дуу, олох суруйбаттар эбит. Оттон революция иннинэ… Ээ, чэ, эмиэ ыраатан хааллым. Мин бэйэм да үйэбэр кырдьаҕас киһи эдэркээн кыыһы кэргэн ылбыт түбэлтэлэрэ баарын син билбэхтэһэрим да, ол туох-ханнык биричиинэттэн тахсарын ыйыталаһа барбат этим. Оттон билигин сураһан көрүөҕү сүрэ бэрт, санаа буолбат.
Толкуйдаан-толкуйдаан баран, кэмниэ-кэнэҕэс биир бигэ санааҕа кэллим. Бары санаабын умнубат баҕаттан ымпыгар-чымпыгар тиийэ сурунан ыллым уонна хас да пууҥҥа үллэрэн, былаан оҥоһуннум. Хас да күн, баҕар, туох эмэ саҥа санаа дуу, туох эрэ уларытыы дуу киирээрэй диэн көһүтэн көрдүм. Оннук саҥа санаа киирбэккэ, аны хайаабытын да иһин бу ылыммыт былааммын толорор эрэ мөккүөрүгэр түстүм. Биир сарсыарда ичигэстик таҥнан, аҕыс чаас ааһыыта Уля олорор уулуссатыгар бардым. Төрдүс уруоктаах буолан, ол күнү соруйан талбытым. Уля хас сарсыарда аайы аҕыс аҥаар ааһыыта, эбэтэр аҕыс аҥаарга дьиэтиттэн тахсан, чугас көстөн турар автобус тохтобулугар барааччы уонна «Тохсус» автобуска олорон, «Драмтеатр» диэн тохтобулга тиийэр. Ону барытын билэр буолан, судургу ол тохтобулга тиийэн, кинигэ, хаһыат атыылыыр киоск күлүгэр баран турдум. Уля дьиэтиттэн тахсан автобус тохтобулугар кэлэрэ мантан барыта бэрт үчүгэйдик көстөр. Өр кэтэһиннэрбэккэ Уля кэлэн автобуһун кэтэһэ таарыйа идэтинэн куруук ааҕар биллэриилэрин көрбүтүнэн барар. Дьоннор киирэллэр-тахсаллар, бары үтүктүспүт курдук ханна эрэ тиэтэйэллэр, үтүрүһэллэр-анньыһаллар, ардыгар аҕыйах хатыылаах тылы бырахса түһэн ылаллар. Тоҕонох уулуссаттан «Тохсус» автобус бэрт мөдөөттүк быган тахсар. Дьон, ити автобуска олорон, барааччы өттө суугунаһа түһэллэр уонна хайдах эрэ аны хаалыахпыт дэспиттии, эрдэттэн үтүрүһэн, бастакы киирэ охсоору булумахтаһаллар. Уля автобуска киирээри баран истэҕинэ, мин урутаан киирэр ааҥҥа ыстанабын, иннигэр түһэн иһэн, бартыбыалбынан Уляҕа сигэнээт, төлө тутабын. Араас учебниктар, тэтэрээттэр, ону сэргэ харандаас бөҕө тоҕо сүөкэнэллэр.
– Уой, бырастыы гын, табаарыс, – диэт, Уля буруйдаах киһи быһыытынан миэхэ көмөлөспүтүнэн барар.
– Ничего, ничего, мин бэйэм буруйдаахпын, – дии-дии малбын хомунабын уонна испэр Уля автобуска эрэ киирбэтэр ханнык дии саныыбын.
Барыта мин толкуйдаабытым курдук буолан истэ. Хомуйан бүтээппитин кытта атын автобус дьэргэйэн кэлэр. Биһиги дьоҥҥо мэһэйдээмээри, кыратык тыл бырахса түһээт, иккиэн туораан биэрэбит.
– Эн ийэҕэр сүрдээҕин майгынныыр эбиккин, – диибин уонна, Уля туох диирин күүтэн, киниттэн харахпын араарбаппын.
– Эн, бадаҕа, кими эрэ булкуйаҕын быһыылаах. Мин ийэбэр олох да майгыннаабаппын. Ийэм этэринэн, мин үүт-үкчү аҕам курдук үһүбүн.
– Да, мин эйигин биир билэр дьахтарбар майгыннатан этэбин, кырдьыга баара, мин эйигин кини кыыһа буолуо диэбитим. Эн аҕаҕын билбэккин дуо?
– Ийэм сэриигэ өлбүтэ диэн кэпсээччи.
– Аҕаҥ туһунан уонна тугу билэҕин?
– Ийэм кэпсээччитэ суох уонна бэйэм да ыйыта барааччым суох, ийэбин санаарҕатыахпын баҕарбаппын ээ.
– Билигин ийэҕиниин олороҕут дуу?
– Суох, ийэм дойдутуттан арахсыан баҕарбат уонна куорат тыаһын-ууһун сөбүлээбэт.
– Ийэҥ оччоҕо дэриэбинэҕэ, эн куоракка олоруоххутун баҕарар буоллаххыт дии?
– Мин ийэбиттэн арахсыахпын төһө да баҕарбатаҕым иһин, үлэм куоракка олорорго күһэйэр. Сотору, ийэбин тылбар киллэрэн, куоракка көһөрөн киллэриэм. Билигин сөптөөх квартира көстө илик.
– Ийэҥ кэннэ тугуҥ да суох?
– Суох.
Онтон автобуспут кэлэн, онно киирэн, дьон элбэҕэ бэрт буолан, туран эрэн айанныыбыт. Мин төһө да кэпсэтиэхпин баҕарбытым иһин, дьон үтүрүйэн, Уляттан ыраатыннаран кэбиһэр. «Драмтеатр» диэн тохтобулга урут түһэн Уляны күүтэбин. Кини мин бу тохтобулга түспүппүттэн сүрдээҕин дьиктиргээбит курдук туттар.
– Туран эрэ айанныырбын сөбүлээбэт буолан, биир тохтобул инники түстүм. Хайа диэки бараҕын, баҕар, аарааҥҥа диэри аргыстаһар дьон буолаайабыт?
– Мин оол көстөр икки этээстээх дьиэҕэ барабын.
– Оччоҕо аргыстаһар дьон буоллахпыт. Бээ-эрэ, эн бу төрөөбүт уобалаһыҥ буолбатах дуо?
– Суох. Ийэм хантан эрэ арҕааттан кэлэн олохсуйбут.
– Бу уобаласка?
– Да, бу уобаласка. Мантан алта уонча километрдаах сиргэ турар кырачаан дэриэбинэҕэ тохтоон олохсуйбут. Чэ, пока, көрөн кэбис, бу мин үлэлиир дьиэм, – диэн баран Уля драмтеатр дьиэтин ыйан кэбиһэр.
– Театрга үлэлиир эбиккин дуу? Чэ, пока, – диибин уонна сонно тута библиотекаҕа ыстанабын.
Библиотекаҕа ыйанан турар уобалас картатыттан Уля ийэтэ ханнык дэриэбинэҕэ олорорун бэрт эрэйинэн да буоллар, син сөпкө соҕус таайан булуохха сөп. Хас да дэриэбинэ аатын блокноппар сурунан ылабын. Уонча хонук устата онон-манан эргитиһэн, Уля ханнык дэриэбинэттэн сылдьарын син биллим. Уляҕа тапталбым этиэм иннинэ кини ийэтин көрсөр санааланным. Кыһыҥҥы каникул буолуор диэри эмиэ былаан оҥостон, ону хайдах олоххо киллэрэрбин толкуйдаан таҕыстым.
Кэмниэ-кэнэҕэс каникул дьэ кэлэн, Саҥа дьыл сахсаана ааһаатын аҕай кытта Уля дэриэбинэтигэр аттанным. Биир билэр учууталбар тохтоотум. Киһибэр туох сыаллаах кэлбиппин кэпсээн биэрдим, ол эрээри таптал туһуттан сылдьарбын эппэтим. Сарсыныгар киэһэ алта чаас саҕана Уля ийэтин дьиэтигэр тиийдим. Дэриэбинэ ыала ааннарын утуйалларыгар эрэ хатаналларын билэр буолан, кыратык тоҥсуйа түһээт, дьиэҕэ киирдим. Ааны аһааппын кытта сирэйбэр сып-сылаас салгын ил гынна. Оҕо сылдьан, хас да хонукка хонууга үлэлээн баран дьиэбэр төнүннэхпинэ биллэр, киһи таныытын кычыгылатар туох да аһара күндү сыт, төрөөбүт төрүт дьиэм сыта, саба охсон ааста. Оо, ахтыбыт да эбиппин төрөөбүт балаҕаммын! Арай, бу дьиэ хаһаайката мин Полям буоллун! Уля этэринэн, кини ийэтигэр майгыннаабат. Ол эрээри Уля соруйан утары да этиэн сөп ээ. Суох, Уля кырдьыгы эрэ эппит, түспүт учууталым этэринэн, ийэлээх кыыс олох майгыннаспаттар үһү…
– Хаһаайка, дорообо! – диибин ааны сабаат.
– Дорообо! – диэн баран дьиэлээх дьахтар тугу эрэ баайа олорорун тохтоппокко эргиллэн миигин көрөн ылла, онтон билбэт киһитэ киирэн турарын көрөн, аа-дьуо туран, миэхэ утары хааман кэллэ.
Бадаҕа, биэс уончалаах эрээри дьахтардыы быһыытын-таһаатын сүтэрэ илик эбэтэр түөрт уончалаах эрээри санаа-оноо сарбыйан, эрдэ кырытыннаран эрэр, ол да буоллар үлэлиир дьоҕурун ыһыкта илик дьахтар быһыылаах. Итини барытын сүүһүгэр уонна хараҕын тулатыгар олорон хаалбыт мырчыстаҕастар туоһулууллар. Кырдьык, Уляҕа олох майгыннаабат эбит. Бэйэтин уҥуоҕар сөбө суох модьу, эттээх сирэйдээх, кэтит буолан баран, кылгас сүүстээх, сырдык күөх харахтаах, көлөппүнэ өҥүнүү бэрт убаҕас баттахтаах, куолаһа чиҥ-чаҥ гынан баран, куруубай буолбатах. Хайдах эрэ Уля тугунан эмит ийэтигэр майгынныахтаах дии санаабытым да, кинилэргэ туох да уопсай баара биллибэт, атыҥырыы санаабыт санаабар, хааннара кытта атыҥҥа дылы.
– Бырастыы гын, хаһаайка. Мин аҕыйах мүнүүтэҕэ эйигин тута түһүөм, туора көрбөт инигин? Дьыалам оннук.
– Баһаалыста! Тоҕо тураҕын? Киирбит киһи олорор куолута, олорон кэбис.
– Баһыыба… Мин эн Уляҥ туһунан кэпсии түһэргин истээри кэлбитим, – диибин дьахтар ыйбыт өйөнөрдөөх олоппоһугар олорон баран уонна, туох диир эбит диэн, кинини харахпын араарбакка одуулуубун уонна аа-дьуо уолугум сиэбиттэн Поля хаартыскатын (били фотографка саҥардан кулу диэн биэрбит эргэ хаартыскабын) ылан, саҥата суох дьахтарга уунабын.
Дьиэлээх дьахтар, ону көрөөт, сонно тута хаанныын-сиинниин, сирэйдиин-харахтыын уларыйа түһэр. Сирэйэ, кубарыйан ыла-ыла, кытаран барар. Хараҕа дьиктиргээһин да, сөҕүү да, уорбалааһын да, куттаныы да, сэрэнии да кыымнарынан умайбахтаан ылар. Туох эрэ кистэлэҥ баара тута биллэ охсор. Онтон хаартысканы саҥата суох өссө көрөн олорбохтуур уонна илиитэ титирэстээбитинэн миэхэ төннөрөр, онтон аны «букатын бүттүм» диэбиттии, саҥа таһааран, хаһан да көрбөтөх киһитэ баарыттан кыбыстыбакка, күрүлэччи ытаан барар. Саба түһэ сытар остуолуттан туран, утуйар хоһугар тэлиэс-былаас хааман киирэр. Хаһаайкам ытаан бүтэрин кэтэһэн көрдүм да, уурайыах быһыыта биллибэт, хата эбии сэтэрэн иһэр. Сарсын уоскуйбутун кэннэ хат кэлэн кэпсэтиэх баҕайым дуу? Суох, бүгүн эрэ ити дьахтартан дьиҥнээх кырдьыгын истиэхпин сөп. Өссө күүтэ түһүөххэ. Онтон дьахтарым ытыыра иһиллибэт буолтун кэннэ:
– Миигин бука диэн баалаама, баһаалыста, бырастыы гын. Ол эрээри туох баарынан кэпсээн кулу. Куттаныма, ким да эйигиттэн Уляны былдьыа суоҕа, – диэн хайа кыалларынан ылыннара сатыыр куолаһынан саҥарабын.
Сотору соҕус дьахтарым, былаатынан төбөтүн кэлгинэн баран, утуйар хоһуттан тахсан кэлэр. Хараҕа, кытаран-кытаран баран, эбиитигэр испит көрүҥнэммит.
– Мэ, көр, – диэн баран үүт-үкчү билигин мин киниэхэ көрдөрө биэрбит Полям хаартыскатын курдук хаартысканы туттаран кэбиһэр. Бэйэтэ тугу да саҥарбакка остуолун тардан барар.
– Сэрии буолар сааһыгар Виктордыын холбоспуппут, – диэн дьиэлээх дьахтарым чэйдии олорон кэпсээн барар. – Аҕыйах ый бииргэ олороот, Викторым саллаакка баран хаалта. Сотору, сэрии саҕаламмыта аҕыйах хоноотун кытта, биһиги оройуоммутун немецтэр былдьаабыттара. Бастаан утаа биһиги немецтэртэн куота сатаабыппыт да, кырыыстаахтар баара биһиги тиийиэхтээх сирбитигэр бэйэлэрин былаастарын олохтуу охсубут этилэр. Биһигини ытан кэбиһиэхпит диэн куттаан, хантан кэлбиппитий да, онно төннөрбүтүгэр бирикээстээбиттэрэ. Ол курдук ыттыы өлүөхпүтүн баҕарбат буолан, биһиги төннөргө күһэллибиппит. Дьэ ол төннөн истэхпитинэ, хас да киһи ойууртан тахсан биһигини тохтоппуттара уонна «немецтэргэ олорон биэриэххит кэриэтэ, биһиэхэ холбоһуҥ, биһиги партизаннарбыт» дэспиттэрэ. Биһиги үксүбүт ол хорсун дьоҥҥо холбоспуппут, арай аҕыйах аҕай эмээхситтэр уонна кыра оҕолор дэриэбинэлэригэр төннүбүттэрэ. Дьэ ол партизаннары кытта сылдьан, саас муус устарга мин Викторбыттан кыыстаммытым. Кыыспын Уля диэн ааттаабытым. Ол кыысчааным, аҕыйах хоноот, тымныйан өлөн хаалта. Ыам ыйын бастакы күннэригэр партизаннар ойууртан биир кыысчааны булан миэхэ аҕалан биэрбиттэрэ, кыысчаан суутун быыһыгар ити хаартыска баара. Ол Улям ийэтэ буолара улаатан истэҕин аайы биллэн барбыта. Сэрии кэнниттэн, төрөөбүт дэриэбинэбэр олорор кыаҕа суох буолан, Улябынаан манна көһөн кэлэн олохсуйбутум. Билигин миэхэ Улям кэннэ кимим да суох. Викторым сэрии бастакы күннэригэр өлбүт сураҕа иһилллибитэ, оттон иккиэммит дьонун хас да оҕонньоттору-эмээхситтэри кытта, партизаннарга көмөлөстүгүт диэн, дэриэбинэлэрин иһигэр дьакыйбыт этилэр. Биирин үксүн ол иһин дэриэбинэбэр хаалыахпын баҕарбатаҕым. Улябар кини ким кыыһа буоларын этиэхтээҕэр бу хаартысканы да көрдөрө иликпин. Санаабар өлөр күммэр этиэм диэн былааннаах этим да, Улям дьоно көстөн, кыыстарын көрдөөн буллахтара, – диэн баран дьиэлээх дьахтар эмиэ ытаан барар.
– Серафима Степановна, бука диэн ытаама, көрдөһөбүн. Уля эйигиттэн ханна да барыа суоҕа. Уля эн кыыһыҥ уонна… уонна оттон… оттон, биллэн турар, биһиги кыыспыт, – үөйбэтэх-ахтыбатах өттүбүттэн дьыала тиэрэ эргийэн тахсыбытыттан өйбөр туох көтөн түһэрин тыллаһабын, онтон Полям өлбүтүн санаан, күөмэйбэр кыбыс-кытаанах хомуок туран, хараҕым ууланан барар.
Эмиэ да муҥура суох дьоллоох, эмиэ да туох эрэ көстүбэт сүтүктээх курдук санаан үөрэрбин да, хомойорбун да билбэккэ, аны мин Серафима Степановна уоскутар киһитэ буолан хааллым. Бэйэм, Полям туспутунан Серафима Степановнаҕа кэпсээн биэрэбин. Ол эрэ кэнниттэн кэҥээн, Уля мин туох да аһара күндү киһим буоларын сүрэҕим сэрэйбитин кэпсиибин, киниэхэ тапталым муҥура суох дириҥин, билигин кинини төрөппүт аҕа тапталынан муҥура суох таптыырбын санаан, бэйэбин туох да аһара дьоллоох киһинэн ааҕынабым. Уля мин оҕом! Ааппын ааттатар хаан уруу киһилээхпин! Ол аата мин бу күн анныгар соҕотох буолбатахпын. Оо, дьол диэн маннык эбит дии!
Саба халыйан кэлбит үөрүүбүн хайдах да уҕарытар кыаҕа суох буолан, ойон туран Серафима Степановнаны хам кууһан ылан баран: «Бу мин ааппыттан, бу Поля аатыттан, бу Улям аатыттан!» – дии-дии убураан чобурҕатабын.
– Баһыыба. Серафима Степановна, эн баар буолан мин дьоллоохпун. Махталбын, үөрүүбүн эйиэхэ тылбынан хайдах тиэрдиэхпин билбэппин!
Үөрүү… үөрүү араас буолар, оттон миигин иилии эргийбит үөрүү – сир үрдүгэр баар бары үөрүүлэрдээҕэр сибэтиэй, ыраас, ытык. Үөрүүм муоратыгар чачайан тылбынан да, суругунан да кыайан аттаран кэпсиир кыаҕым суох. Үөрүүнү кылгас кэмнээх дьоллонуу дииллэр да, мин үөрүүм уостуон, сүтүөн хайдах да табыллыбат. Үөрүүм, дьолум соҕотох хаан уруу киһибэр, Улябар, түмүллүбүтүн кэннэ, хантан сүтүө, уостуо баарай! Туох барыта миэхэ бүгүн сонун, дьикти буолан көһүннэ. Хас көрсүбүт дьонум, үөрүүбүн үллэстэрдии, бары мичээрдээн ааһарга дылылар.
Автобустан түһээт, Улям олорор дьиэтигэр барабын. Кини билигин күүтэн олорор буолуохтаах. Бэҕэһээ Серафима Степановна Уляҕа телеграмма ыыппыта. Уля квартиратын аадырыһынан ыйдаран син кэбэҕэстик булабын. Электрическэй звоногу тыаһатыам иннинэ, кыратык тохтуу түһэн, тиҥиргэччи тэбиэлиир сүрэхпин уоскутабын. Дьэ ол эрэ кэнниттэн звонок тимэҕин бэркэ сэрэнэн баттыыбын. Хос иһиттэн сүрдээх чэпчэки атах тыаһа иһиллээтин кытта аан тэлэллэ түһэр. Уля, ааны аһаат, миигин билэн, дьиктиргээбиттии тохтоон, батары көрөн турбахтыыр, онтон:
– Бырастыы гын, эн Виктор Пермяковичкын дуо?
– Суох. Мин Святослав Борисовичпын…
– Мин аҕам дии санаабытым ээ…
– Уля, мин ээ, эн аҕаҥ. Мин сип-сибилигин кэпсиэм…
– Уой! Киир, киир!
Уля биһикки көрсүһүүбүт мин санаабытым курдук тахсыбатаҕыттан кыратык хомойо түһэбин, ол хомойуум кэпсээн бүтээппин аҕай кытта ханна эрэ ырыых-ыраах көтөн хаалар, атыннык эттэххэ, Улябынаан көрсүһүүм мин кэпсээним эрэ кэнниттэн санаабытым курдук буолар. Уля: «Папочка!» – диэт, мин моойбор иилистэ түһэр уонна ол тылын араастаан ааттыы-ааттыы, ханан да миэстэ ордорбокко убуруур, оттон мин соҕотох Уля диэн тылтан атын тылы билбэт курдук, ол эрэ тылы ботугуруу-ботугуруу, Улябын, оҕобун, убураа да убураа буолабын. Иккиэн дьол хараҕын уутун харыстаабакка тоҕобут, иккиэн бэйэ-бэйэбититтэн олох кыбыстыбакка ытаан да ылабыт, күлэн да ылабыт. Иккиэн ити курдук нөҥүө күн үүнүөр диэри дьыбааҥҥа куустуспутунан утуйан хаалан баран уһуктабыт.
Ол күн Уля мин квартирабар көһөн кэлэр. Урут квартирам киэҥ буолан, киһи кута-сүрэ тохтообот этэ. Уля кэлээтин кытта дьиэм хайдах эрэ киһи букатын билбэт гына уларыйа оҕуста. Урут үксүгэр дьиэбэр утуйарбар эрэ кэлэр эбит буоллахпына, билигин дьиэбиттэн тахсыахпын баҕарбат киһи буоллум. Улялыын хас да кыайан быһаарыллыбат боппуруоска кэлэн иҥнэ түстүбүт. Ол кытаанах боппуруостар тустарынан саас-сааһынан кэпсиир буоллахха, маннык: Уля аҕатын аатын уларытарга дуу, уларыппакка дуу диэн аан бастакы кытаанах боппуруос күөрэйдэ. Иккис кытаанахпыт диэн, мин да, Серафима Степановна да Улябытыттан харыс даҕаны халбарыйыахпытын баҕарбаппыт саарбаҕа суох, онон бары бииргэ олорор кэммитигэр Уля миигин аҕам, оттон Серафима Степановнаны ийэм диэхтээх. Онно ханнык да утарсыы баар буолуон сатаммат. Уля мин төрөппүт оҕом буоларын быһыытынан миигин аҕам диирэ сокуоннай, оттон эмиийин үүтүнэн эмсэхтээн, көрөн-харайан улаатыннаран, бэйэтин оҕотун курдук таптаан-маанылаан киһи гыммытын иһин, төһө да төрөппөтөх оҕото буоллун, Серафима Степановна Уляны оҕом, оттон Уля кинини ийэм диирэ эмиэ сөптөөх. Оччоҕуна иккиэн биир оҕону оҕобут диэн ааттаан, биир дьиэ иһигэр олорор буоллахпытына, мин Серафима Степановнаны кэргэним дииргэ тиийэбин дуу? Серафима Степановна миигин эмиэ кэргэним диэхтээх. Дьэ моһуок, доҕоор. Биир өттүнэн санаатахха, кэргэннээх, оҕолоох буолуу курдук дьол суох, утары өттүнэн ылан көрдөххө, мин Серафима Степановнаны олох билбэт дьахтарым уонна иккиэн кини Викторыгар, мин Полябар тапталбытын ыһыкта илик буолан, бачча кырдьыахпытыгар диэри кэргэннэммэккэ кэллэхпит. Улябытынаан киэһэ аайы ити боппуруоһу быһаара сатыыбыт да, ханнык да түмүккэ кыайан кэлбэппит. Айаҕалыы сатаан сайын Уля ийэтэ кэллэҕинэ, дьэ онно үһүөн сүбэлэһэн биир түмүккэ кэлиэхпит диэн бэйэбитин уҕарытынабыт да, син биир ол санаа ааспакка-арахпакка миигин түүн-күнүс кэрбээн тахсар. Кимтэн эмэ сүбэ көрдүөхпүн кыбыстабын даҕаны уонна дьиэ иһинээҕи боппуруос буоллаҕа дии, ону таска таһаарар табыллыбат курдук.
Муус устарга Ульяновскайга ыытыллар РСФСР учууталларын мунньахтарыгар биһиги уобалас делегациятын састаабыгар киирэн барыстым. Хас да күн барбыт мунньах кэнниттэн Ульяновскай куорат оскуолаларыгар биһиги, мунньах делегаттара, тарҕаһан, уруоктарга сылдьыталаатыбыт. Күн аайы семинардары ыытан, бэйэбит үлэбит үөрүйэҕин үллэстэбит. Биир оннук семинарга мин бэйэм үлэм туһунан кэпсээбитим кэнниттэн семинар салайааччыта:
– Тылы Саха АССР-тан сылдьар Ольга Святославовна Шумская ылар, – диэн биллэрбитигэр соһуйан ходьох гына түһэбин.
Трибунаҕа эдэркээн баҕайы кыыс тахсан, бэрт чуор баҕайытык саҥаран киирэн барар. Кини, бэйэтин опытын аҕыйах тылынан сырдата түһээт, Саха сирин учууталларын үлэлэрин-хамнастарын уонна кинилэр үлэлэригэр көрсөр ыарахаттарын туһунан кэпсиир. Учебниктар сыл аайы саҥардыллар буоланнар, Саха сирин курдук ыраах кыраайдарга кыайан тиийбэттэрин, онон үөрэтэргэ улахан эрэйдээҕин уонна учууталлары иитэн таһаарар училищелар Саха сиригэр бэрт кэмчилэринэн сибээстээн, начальнай оскуолаларга учууталлар тиийбэттэрин туһунан тохтоон, араас холобурдары аҕалтаан, мустан олорооччу учууталлар болҕомтолорун бэйэтигэр түмэ тарта. Оттон ити трибунаҕа тыл этэ турар кыысчаан араспаанньалыын, аҕатын аатыныын үкчү миэнин курдук буолан хаалта миигин улаханнык сөхтөрдө. Төһө да биир ааттаах дьон син баалларын иһин, ити кыысчаантан кини аҕатын туһунан ыйытарга быһаарынным. Кыысчаан сөрү-сөп эттээх-сииннээх, бэрт боростуой гынан баран, ис киирбэх, бэйэтигэр барар баҕайы таҥастаах-саптаах, онтуката бэйэтин кыраһыабайын төһө да саба сатыыр курдук көстүбүтүн иһин, хайдах да кистиир кыаҕа суох, мин санаабар, өссө тууһаан биэрбиккэ дылы. Ити кэмҥэ кини тыл этэн бүтэн, бэйэтин миэстэтигэр тиийэн олорор. Төбөбүн кыратык эргилиннэрэн, кини олорор сирин диэки көрөбүн. Сонно тута иккиэн харахпыт харса түһэр. Аҕыйах сөкүүндэ утарыта көрсүмэхтээн баран, иккиэн кыбыстыбыттыы атын сири көрө охсобут. Арааһа, кини эмиэ ааппыт биирэ бэрдиттэн дьиибэргээбит быһыылаах.
Мунньах бүтэн фойеҕа тахсан истэхпинэ, ким эрэ миигин ыҥырарын истэн, эргиллэ биэрэбин. Били тыл эппит кыысчаан эбит.
– Святослав Борисович диэн эн дуо?
– Мин, Ольга Святославовна, мин буолабын, Шумскай Святослав Борисович, – диибин уонна гардеробтан таҥаспытын ылаары уочараттаан туран: – Ольга Святославовна, бырастыы гын, эн аҕаҥ толору аата ким диэний? – диэн ыйытабын.
– Святослав Борисович, – диэн баран кыыһым, мин сирэйбиттэн тугу эрэ булуохтуу, хараҕын араарбакка одуулуур.
– Дьэ буолар да эбит! – диибин улаханнык сөҕөн. – Оттон мин эмиэ Уля диэн эн бараллаата кыыстаахпын ээ. Үүт-үкчү ийэтэ ийэтинэн, букатын көрөн төрөөбүт да диэтэххэ, сыыһа буолуо суоҕа, ийэтин эдэр эрдэҕинээҕи хаартыскатын кытта киһи булкуйуох айылаах. Көрдөрүөхпүн сөп.
– Оттом кэргэниҥ аата кимий? – диэн аны кыысчааным Полям аатын ыйытар.
– Поля диэн, Полина Корнеевна Шумская. Кыыс эрдэҕинээҕи фамилията Заровняева диэн этэ. Оттон эн ийэҥ аата ким диэний? Ама, ийэҥ аата атын ини, доҕор, – диэн баран эппиэт күүтэрдии, уулуссанан сэргэстэһэ хааман иһэн, кыысчааным сирэйин көрөбүн.
– Оттон кэргэниҥ билигин тугу гынарый? – диэн мин ыйыппыппар эппиэттээбэккэ хардары ыйытар.
– Да, ити кытаанах боппуруос. Киһи ылбычча эппиэттии охсубат суола, ол эрээри эн истиэххин оннук баҕарар буоллаххына, баһаалыста, бу киэһэ миигинниин рестораҥҥа барыс. Кэргэним туһунан хайдах да биир тылынан кэпсиир кыаҕым суох.
Кыысчаан, кыратык саараан баран, истиэн баҕарбыта оччото дуу, сөбүлэһэр. Сонно автобуска олорон ресторанныыбыт. Онно тиийэн муннук остуолга ас сакаастаан баран, дьэ Полям уонна бэйэм туспутунан аан бастакытыттан саҕалаан сэһэргээн киирэн барабын. Сэһэммин Улябын хайдах булбуппунан уонна Серафима Степановна кэпсээнинэн түмүктүүбүн. Кэпсиирим былаһын тухары кыыһым миигиттэн хараҕын араарбакка, биир да тылы быктарбакка истэр. Онтон бүппүтүм кэннэ чочумча саҥата суох сүүһүн тарбахтарын төбөтүнэн имэриммэхтиир, тугу эрэ этээри гына-гына туттунан сымыһаҕын быһыта ытырбахтыыр, мин кэпсии олорон көрдөрө биэрбит хаартыскаларбын эргитэ сылдьан бэркэ сирийэн одуулаһар. Имэ кыыспыта, хараҕа сырдаабыта сүрдээх. Онтон миигин сып-сылааһынан имэрийэ көрөн мичилиҥнэтэн уонна кини кэпсиирин быспакка истэрбэр көрдөһөн баран:
– Мин ийэм аата эн кэргэниҥ аатыгар фамилиятыттан аҕатын аатыгар тиийэ, оннооҕор кыыс эрдэҕинээҕи фамилията кытта биир. Ол аата мин ийэм эн кэргэниҥ, оттон эн мин аҕам буолаҕын, – диэн миигин муҥура суох дьоллообут да, долгуппут да кэпсээнин саҕалыыр. – Эн туох эрэ биллибэт биричиинэнэн ийэбин партизаннарга күрэспэккэ хаалбыт диэтиҥ. Ол биричиинэтинэн партизаннарынан булуллубут эн дьиҥнээх төрөппүт кыыһыҥ Уля буолар. Уляны ийэм ыам ыйын саҥатыгар (күнүн чуолкай бэйэтэ да билбэт) Германияҕа үүрүллэн иһэн суолга аһаҕас халлаан анныгар төрөппүт. Хромово диэн тимир суол станциятыгар партизаннар алдьаппыт линияларын абырахтыылларын устатыгар тохтоон ылбыттар. Онтон хоҥнор күннэригэр ийэм оҕотун талах төрдүгэр, илдьэ барар кыаҕа суох буолан, туох баар таҥаһын сыыһыгар суулаан, сытыаран кэбиспит уонна оҕотун суутун быыһыгар бэйэтин баар-суох соҕотох хаартыскатын кыбыппыт. Баҕар, оҕом дьоллоох буоллаҕына, ытыыр саҥатын истэн, ол станция олохтоохторуттан ким эмэ булан ылыаҕа диэн бэйэтин уоскутуммут. Кумааҕы, харандаас хантан кэлиэй, онон сурук суруйаахтаабатах. Оҕотун бэйэтин кытта илдьэ барыан, төһө да баҕарбытын иһин, кыаҕа суох эбит. Немецтэр ким эмэ төрөөтөҕүнэ оҕотун былдьаан ылан, хаһыытаппытынан түннүк нөҥүө элитэллэр эбит. Хабарҕаларын муҥунан: «Улуу Германияҕа айах адаҕата буолбакка, үлэһит илии наада!» – диэн хаһыытыыллар үһү.
Германияҕа тиийбиттэрин кэннэ барыларын ол-бу киһи аайы тарҕаталаабыттар. Ийэм биир офицерга хамначчытынан түбэспит. Ол күтүр ийэбин илдьэ Польшаҕа кэлбит. Онно ол офицер хас санаатаҕын аайы күүһүлүүрүн иһин, биир түүн арыгытыгар дьааты кутан өлөрөн баран, атах мээнэ барбыт. Кини дьолугар, ол түүн биир үтүө санаалаах полячканы көрсөн, дьиэтигэр барсыбыт. Ол поляк дьахтар көмөтүнэн ийэм партизаннарга түбэспит. Онно сылдьан били сидьиҥтэн оҕоломмут уонна Оля диэн ааттаабыт. Дьэ ол Оля – бу олоробун.
Польша босхоломмутун кэннэ, дойдутугар төннөн иһэн, били оҕотун хаалларбыт станциятыгар сылдьан, олохтоохтортон хаалларбыт кыыһын ыйыталаһан көрбүт да, биир да билэр киһи көстүбэтэх. Истибитэ диэн арай ол саас, ол сиргэ баһаар буолбута үһү. Ытаан да хайыай. Нуучча дьахтара оннооҕор буолуох ыары, муҥу-сору тулуйан баччаҕа тиийэн кэллэҕэ. Онтон аҕыйах хонон баран, аара тимир суол вокзалыгар биир билэр киһитин көрсөн, ийэлээх аҕатын сураспыт. Ол киһи улахан хаайыы, көрдөһүү кэнниттэн туох буолбутун кэпсээн биэрбит.
Ол кэнниттэн ийэм дойдутугар барар санаатын уларытан, сол күн олохтоох госпитальга сиэстэрэнэн үлэҕэ киирбит. Ол госпитальга үлэлии сырыттаҕына, биир танкист аны эн тускунан кэпсээбит. Ол манныктан саҕаламмыт. Танкист дьонугар бэйэтэ кыайан суруйар кыаҕа суох буолан, мин ийэбин көрдөспүт. Ийэм танкист көрдөһүүтүн толорон, сурук суруйбут уонна танкист илдьэ сылдьар хас да хаартыскаларыттан биири эмэ суругу кытта ыытаары тала олорон, эн түһүспүт хаартыскаҕын булан, бэйэтин хараҕар эрэммэккэ, киниттэн ыйыппыт. Танкист эн ааккын ааттаабыт уонна, ийэм көрдөһүүтүн толорон, эн тускунан кэпсээбит.
Старшай лейтенант Святослав Шумскай танкиһы Казахстаҥҥа офицерскай оскуолаҕа үөрэтэ сылдьыбыт. Кинилэр онно сылдьан доҕордоспуттар. Арахсалларыгар хаартыскаҕа түспүттэр. Сыл аҥаарын кэриҥэ буолан баран, Шумскай кини сулууспалыы сылдьар чааһыгар рота командирынан ананан кэлбит. Кини кэлбит түүнүгэр кимэн киирии саҕаламмыт. Кимэн киирии иннинэ, куруук буоларын курдук, чаас командирын блиндаһыгар мустан, сүбэлэһэн ылар бириэмэлэригэр кини Шумскайы элэс көрөн аһарбыт. Блиндаж хараҥа уонна бары ыксалынан сылдьар буолан, кинилэр бастаан бэйэ-бэйэлэрин билсибэтэхтэр. Мунньах бүтэн блиндажтан тахсан иһэн, бэйэ-бэйэлэригэр кэтиллэ түһэн эрэ бараннар, билсэн куустуһа түспүттэр. Онно Шумскай бэрт аҕыйах тылынан 3-с ротаны тутуохтааҕын туһунан уонна танкатын нүөмэрин эппит. Оттон кини, тохтобул буоллаҕына хайаан да булуом диэт, илии да тутуспакка, дьоннорун кэнниттэн сүүрэ турбут. Кини онно хантан билиэй кинилэр ол көрсүһүүлэрэ тиһэх көрсүһүү буолуон.
Нэдиэлэ кэриҥнээх хабыр хапсыһыы кэнниттэн дьэ аҕыйах хонукка сынньалаҥҥа тахсыбыттар. Кини сонно тута Шумскайы көрдүү ыстаммыт. Штабка тиийэн сураспытыгар штаб начальнига, старшай лейтенант Шумскай хорсуннар өлүүлэринэн өлбүтүн, кинини ол күн көмүөхтээхтэрин туһунан иһитиннэрбит. Быһата уот сиэн киһи билбэт киһитин көмпүттэр үһү. Дьонноро ханна баалларын билбэт буолан, кини өлбүтүн туһунан иһитиннэриини ханна да ыыппатахтар.
Онтон ийэм ытыы олорорун көрөн, Шумскай кини туга буоларын ыйыппытыгар ийэм ол кинилэр көмпүт киһилэрэ кини кэргэнэ буоларын эппит уонна хайдах уот сиэн киһи билбэт буолбут киһитэ Шумскай буоларын билбиттэрин ыйыппыт. Онно танкист Шумскай экипаһын радист-пулеметчига командирын уонна механик-водителин умайа турар танкаттан оротолообут. Онтон танкаттан тэйиччи соһуталыы сырыттаҕына уматыктарын бааҕа тоҕу тэбэн, бары умайан барбыттар. Кини нэһиилэ механик-водителин эрэ өрүһүйээхтээбит. Ону даҕаны санитардар түбэһэ кэлэн иккиэннэрин санчааска аҕалтаабыттар. Механик-водитель өйө суох сытан самолетунан «улахан сиргэ» ыытыллыбыт, оттон радист эмискэ хаана тоҕо баран санчааска сытан өлбүт. Кини өлөөрү сытан: «Быраһаай, доҕорум Козьма!» – диэ да диэ буолбутун иһин, «улахан сиргэ» ыытыллыбыт киһи механик-водитель эбит диэн түмүккэ кэлбиттэр. Сатаатар синиэлин, гимнастеркатын уот дэлби сиэн кэбиспит үһү. Онтон ийэм тохтоло суох ытаан барбытыгар: «Ытыыгын дуу? Ытыырыҥ сөп. Оннооҕор биһиги, эр дьон, ытыыр түбэлтэбит баар буолааччы. Ол эрээри биири өйдөө – аҥаардас харах уутун тоҕон биһиги, тыыннаах хаалбыттар, өлбүттэри кэриэстиир буоллахпытына, хантан бааспытын оһорунуохпутуй, сүһүөхпүтүгэр туруохпутуй? Көҥүл, дьоллоох олоҕу көмүскүү сылдьан охтубуттары бу биһиги, өссө да охто илик дьон, солбуйуохтаахпыт. Сыппаан, мөлтөөн биэрии эн саамай күндү киһиҥ кэриэһин толорбоккор тэҥнэһэр», – диэн, ийэбэр хайдахтаах курдук күүһү укпутун бэйэтэ да билбэккэ, кэпсээнин түмүктээбит.
Ийэм ол госпитальга Кыайыы буолуор диэри үлэлээбит. Онтон үчүгэй үлэһиттэр ахсааннарыгар киллэриллэн, госпитальтан сурук ылан, фельдшердэр курстарыгар ыытыллыбыт. Курсун бүтэрэн баран, икки сыл ол госпитальга фельдшеринэн үлэлээбит, онтон көрдөһөн, 1948 сыллаахха Саха сиригэр үлэлии кэлбит. Кинини сонно тута Ньурба оройуонун Чакыр нэһилиэгэр фельдшеринэн анаабыттар. Биһиги ол нэһилиэккэ ол дьыл күһүнүгэр тиийбиппит. Ийэм ол нэһилиэк дьонун-сэргэтин сөбүлээн, онтон ханна да барбакка, билиҥҥэ диэри фельдшеринэн үлэлии сылдьар. Билигин сахалыы ыраастык саҥарар уонна суруйар даҕаны. Оттон мин 1950 сыллаахха ол нэһилиэк сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ киирбитим. Хара бастакыттан сахалыы үөрэммитим. Ол оскуоланы бүтэрээт, педагогическай училищеҕа үөрэнэ барбытым. Н.Г. Чернышевскай сыылкаҕа баран олоро сылдьыбыт куоратын истэриҥ буолуо? Бүлүү диэн ааттаах. Дьэ ол куоракка түөрт сыл үөрэнэн, начальнай оскуола учууталын аатын ылан, үөрэммит оскуолабар анатан кэлбитим. Учуутал тиийбэт буолан, миигин начальнай кылаастарга буолбакка, 5-с, 8-с кылаастарга нуучча тылын үөрэтэрбэр эппиттэрэ. Хайыахпыный, сөбүлэһэрбэр тиийдэҕим дии. Инньэ гынан билиибин үрдэтинэр сыалтан Якутскайдааҕы госуниверситекка кэтэхтэн үөрэнэ киирбитим. Билигин история, филология факультетыгар нуучча тылын отделениетыгар үһүс курска үөрэнэбин… Хайа, аҕаа, ытыыгын дуу?
– Суох. Оленька, ити үөрүүбүттэн.
– «Аҕа!» Үчүгэй да тыл! Хаһан да аҕа диэни билбэтэх буолан, олох тылым өҕүллүбэт. Аҕаа, мин эйигин итинник ааттыырым сөп ини?
– Кыысчаныам, туох диэн эттэҥий, Ольга Святославовна диэн ааттанарыҥ тухары мин кэннэ ким кыыһа буолуоххун сөбүй? – диибин уонна аҕыйах чаас анараа өттүгэр диэри олох да билбэт кыысчааным бу кылгас бириэмэ иһигэр аҕалыы уйан сүрэхпэр миэстэ булуна охсубутуттан сүрдээҕин үөрэн, туох да диэхпин булбакка, кыыһым илиитин имэрийэртэн атыны билбэтим.
– Аҕаа, ийэм иһиттэҕинэ, төһө эрэ үөрэр.
– Кыысчааныам, Оленька, этимэ даҕаны! Бэйэм үөрүүбүттэн хайыыр да кыаҕым суох. Полям эмиэ дьол хараҕын уутун тохтоҕуна, Оленька, тохтотоойоҕун. Биһиги ити сортон-муҥтан, аһыыттан куура хаппыт сүрэхпитин сиигирдэр, угуттуур быһыыбыт. Бу сүрэх ытааһына буолбатах, бу дьолломмут дууһа илгэлээх ардаҕа. Ол ардах хас биирдии таммаҕа өлбөт мэҥэ уута буолан, биһиги сүрэхпитин угуттуур, бааһын-үүтүн оһорор. Оннук улуукан суолталаах, Оленька, дьол хараҕын уута!
***
Уу трамвайа Марха өрүс ыстаал ньуурун хайа тыыран, сүүрүгү өрө устан сундулуйар. Мин Саха сирин дьикти айылҕатын утаппыттыы таттаран одуулаһабын. Миэхэ бу дойду саҥа, дьикти, кэрэ буолан көстөр.
Баччааҥҥа диэри дойдум айылҕатын маннык умсугуйан көрбөт этим. Баҕар, ол олорбут сирим отун-маһын күн аайы көрөрбүттэн эбитэ буолуо, баҕар, бу билигин, ол төрөөбүт кыраайым ыраах хаалбытын сүрэҕим-быарым билэн, урут кинини ахсарбатахпар буруйданан, Саха сирин айылҕатынан сиэттэрэн төрөөбүт дойдубун санаан эбитэ дуу. Бука, оннук быһыылаах. Тоҕо эрэ дойдубун санаатарбын эрэ куораттар, сэлиэнньэлэр буолбакка, харахпар улаҕата биллибэт күөх хонуулар, арыы тыалар, олордуу ойуурдар, муоралыы долгуйар бааһыналар уонна бэйэтин туһугар дьикти сиэдэрэй өҥнөөх тэтэрээт лиистэрин санатар оҕуруоттар көстөн кэлэллэр. Дойдуҥ барахсан, төһөнөн киниттэн ыраатаҕын да, соччонон эйиэхэ чугас, күндү, уруулуу буолан иһэргэ дылы. Баҕар, бу ахтылҕан эбитэ дуу? Ама, бачча кырдьан баран, оҕо курдук дойдубун суохтаан муҥнаныам дуо?
Суох, бу маҥнай утаа эрэ. Бу синньигэс да буоллар, туһугар дохсун өрүһү икки өттүнэн сэлэлии тайаан сытар, бастаан көрүүгэ дьиикэйдиҥи, айылҕа нарын кырасаабыссатын – халыҥ тайҕаны – баҕар, үйэм тухары арахсыбаттыы итиитик, уохтаахтык таптыам. Бу билигин хайдах эрэ сонургуу умсугуйан арахсыбакка ылларан одуулаһан айылҕабын таптыыр курдук сананабын да, баҕар, Полябын таптыырым иһин буолуо. Мээнэҕэ эппэттэр ээ, өскөтүн чахчы таптыыр буоллаххына, таптыыр киһигиниин күүлэйдии сылдьан олорбут ыскамыайкаҕын, кинилиин көрбүт киинэҕин уонна кини дьиэтин син биир таптыыр кыыһыҥ курдук истиҥник, нарыннык таптыыгын диэн. Бу кырдьык. Мин Полям олорбут, биһиги дэриэбинэбит саамай уһугар турар, эргэрэн кэдэйбит хаптаһын сарайдаах икки хостоох дьиэтин наһаа убаастыы, ытыктыы уонна, этэллэрин курдук, таптыы көрөрүм.
Биирдэ Василь диэн бииргэ үөрэнэр табаарыс уолбунуун экзамеммытын ойуурга тахсан бэлэмнэнэн киирэн иһэн, күүстээх да күүстээх ардахха баттатан ньылбы сытыйан нэһиилэ Полялаах дьиэлэригэр куотан киирбиппит. Дьиэҕэ ким да суоҕа. Хостор истэрэ хайдах эрэ киһи дууһатын ыбылы баттыахтыы боруҥуйдара. Эркин эргэ чаһыта сүрэҕэлдьээбиттии талырдатан өссө эбии барыардарга, чуумпурдарга дылыта. Былыргылыы киэргэллээх аһыыр остуол, намыһах оһох уонна оһох үрдүгэр дьаарыстаммыт утуйар таҥас үрдүгэр биһигини атыҥыраан икки хараҕын сап-саһархай уотун биһиэхэ хатаабыт күл өҥнөөх атыыр куоска хайдах эрэ былыргы үйэтээҕи дьиэ иһигэр киирэн турар курдук санаппыта. Таһырдьаттан Поля Галя диэн дьүөгэтинээн, күлсэн чачыгыраһа-чачыгыраһа, дэлби самыырга сытыйан, платьелара эттэригэр хам сыстан баран, көтүөлэһэн түспүттэрэ. Биһигини көрөөт, өссө күүскэ күлэ-күлэ, саалаҕа элэс гынан хаалбыттара. Кинилэр дьиэҕэ уруок ааҕа олорон самыырга соруйан тахсан баттаппыттар этэ. Хайдах Поля дьиэҕэ киирдэ да, мин санаабар, дьиэ иһэ сырдыы, сэргэхсийэ, киһи санаата хонор буола түспүтэ. Ол эрээри Полялаах киириэхтэрин иннинээҕи хартыынаны хаһан да умнубаппын. Ол былыргыны санатар көстүүнү Полябын таптыырым тухары умнубакка, саамай күндү курдук саныырым чахчы. Онон бу бастаан көрүүгэ тымныы, курас, иччитэх курдугун иһин Саха да сирин айылҕатын таптыырым, ытыктыырым илэ. Олох икки аҥыы араартаан баран, манна хат көрсүһүннэрэн эрэр. Дьылҕабыт дойдубутугар саҕаланан баран, манна түмүктэнэн эрдэҕэ.
Билигин Полябынаан көрсүһэрим чугаһаан истэҕин аайы сүрэҕим дириҥник нүөлүйтэлээн ылар уонна мэктиэтигэр чугас дьон истиэр дылы тыастаахтык тэбиэлиир. Күүппүт санаабар, трамвайбыт төһөнөн Чакырга чугаһыыр да, соччонон бытаарарга дылы уонна, оо, бириэмэ баран испэтин эриэхсит! Чаһыбын хаста да, утуйбут дуу дии санаан, иһиллээн көрөбүн, аны утуйан хаалыа диэбиттии сотору-сотору собуоттуубун. Чаһы утуйдаҕына, тиийбэккэ хаалыам дии саныырым оччото дуу? Киһи күлэр даҕаны!
Мин манна миэстэбин булуом дуо? Улям уонна Серафима Степановна миэстэлэрин булуохтара дуо? Мин аҥаарым – кэргэним, оҕом манналар. Онон буоллаҕына, мин дьиэм манна. Ол аата миэстэм эмиэ манна буоллаҕа дии. Мин манна буоллум да, Улям мин таспар буолбакка ханна барыан сөбүй? Эбэтэр Уля манна буолла да, Серафима Степановна ханна миэстэтин булуон сөбүй? Биһиги биир сыалайбыт. Биһиги биир дьиэ кэргэммит. Ол аата биһиги биир сүрэхпит. Биир ыалы ханна араарыаҥый? Биир сүрэҕи хайдах аҥаардыаҥый?
Биһиги үһүөн Чакыр биэрэгин тулуйбакка кэтэһэбит. Бары долгуйабыт. Улям таспар кэлэн саҥата суох ыраах, харах нэһиилэ ылар ырааҕар тэлибириир кыһыл былааҕы одуулаһар. Ол былаах таһыгар кэргэним уонна оҕом биһигини күүтэн турдахтара.
Улям, оруобуна ийэтин киэнин курдук, кыһыл көмүс өҥүнүү кылбалдьыгас баттахтаах, ып-ыраас халлаан күөҕэ харахтаах, уҥуоҕар сөрү-сөп эттээх, көбүс-көнө быһыылаах-таһаалаах. Чараас уоһа, тэбис-тэҥ тииһэ, хаамара, саҥата, оннооҕор күлэрэ олох ийэтин оччотооҕутун курдук. Оттон Олям уҥуоҕа, арҕаһа эрэ ийэтигэр майгынныыр. Кини сары-саһарчы көрбүт көрсүө харахтаах, хараҥа кугас хойуу баттахтаах, куолаһа наһаа истиҥ, ичигэс – оҕолору үөрэтэргэ анаммыт курдук. Баттаҕа аныгылыы кыргыаһыннаах эрээри ыһыллаҕаһа суоҕа бэйэтигэр сүрдээҕин барар. Оттон Уля суһуоҕун ыһа соҕус оҥостон санныгар саба түһэринэр, онто күн уотугар кыһайан көрдөххө, умайан эрэр курдук кылабачыйан, киһи хараҕын араарбакка көрүөн эрэ баҕарар.
Оттон мин Улябар тугу да бэрсибэтэхпин. Мин курдук улахан, эбэтэр тараанары истибэккэ ыһылла сылдьар уот кугас өҥнөөх туох да аһара хойуу баттахтаннаҕына туох аанньа буолуой. Куолас туһунан этэ да барыллыбат.
Күүтүллүбүт бириэмэ дьэ кэлэр. Биэрэк чугаһаатар чугаһыыр. Кэргэним бу саас түһэн ыыппыт хаартыскатынан сирдэтэн, кинини ыраахтан да эндэппэккэ билиэхпин сөп. Дьон сирэйэ билигин да чуолкайдык көстүбэт.
Эмискэ оскуолам директорын санаан кэлэбин. Кини ээ – театрга коллективынан сырытыннаран Улябын булларбыт, кини ээ – Ульяновскайга учууталлар мунньахтарыгар ыытан Полябын булларбыт. Кини мин дьылҕам уларыйыытыгар төрүөт буоларга ананан төрөөбүт курдук. Киһи күлэр даҕаны, мин өссө кинини буруйдуох курдук санана сырыттым этэ дуу…
Биэрэк бу тиийэн кэллэ. Поля!.. Поля ханнаный? Биэрэккэ турар дьон бары сахалар, оттон саамай иннилэригэр ити кимнээҕий? Кинилэр!.. Полям кыыһыныын сэргэстэһэн тураллар. Чахчы кинилэр. Биһиги харса суох далбаатыыбыт. Көрдүлэр. Оля хардарда, ийэтинээн куустуһа түһэллэр. Күөмэйбэр үтэн тахсыбыт хомуогу ыйыста сатыыбын. Сүрэҕим тохтуу-тохтуу тэбиэлииргэ дылы. Хараҕым ууланан тугу да көрбөт буолабын. Иэдэспинэн ип-итии уу мөлбөрүс гынаатын кытта айахпар кураххай аһыы амтан биллэр. Дьон трабы уураллар быһыылаах, сүүрэллэр-көтөллөр, мин өйдөөбөт тылбынан саҥараллар дуу, бэйэм өйдөөн истибэппин дуу? Сахалыы саҥараллар быһыылаах. Улям туох эрэ диир да, истибэппин. Полябын эмиэ көрөн ылабын, харахпын ол кэмтэн ыла киниттэн араарбаппын, араарар кыаҕым суох. Полям былаатынан соттор. Соттумуна, ытаамына. Оннооҕор мин, эр киһи дуома, хараҕым уутун кыаммакка турабын буолбат дуо? Бэйи, мин платоктаах этим дии, онтукам ханнаный? Хата, Улям мин санаабыппын сэрэйбиттии, бэйэтин былаатынан сото охсор.
– Тулуй, папа, тулуй!
Кырдьык этэр. Эр киһи ааттаах маннык буолара. Серафима Степановна кыыһын кэннигэр турар быһыылаах. Кини эмиэ өрө сыҥар тыаһа иһиллэр. Кини сүрэҕэ да, биһиги сүрэхпит да биир буолтун кэннэ, ытыыра баа буолуо дуо?
Харахпын Полябыттан араарбакка эрэ аа-дьуо трап борубулуохатыттан тутуһан кини буоругар үктэнэбин.
– Слава!..
– Поля!..
Биһиги куустуһа түһэбит… Оо, кырдьаахтаабыт да эбиккин, көмүһүм оҕото. Төһөлөөх ыар санаа элбэх сылга ааспакка-арахпакка эмэн, эн көмүстүү долгуйар суһуоҕуҥ саҕатыгар үрүҥ тунаҕы бистэ? Сүүскэр сүппэт сурааһыннары хаалларда? Сүрэҕиҥ сүмэһинин харах уута гынан халытта? Этимэ дуу, эрэллээх доҕорум, саҥата суох өйдөһөр бэйэбит бу да сырыыга өйдөһүөхпүт…
Онтон Полям Улятын убуруур-сыллыыр, онтон Серафима Степановналыын куустуһан баран, өөр-өр тохтообокко убуруу-убуруу, ийэ истиҥ махталын сибигинэйэн уоһа ибирдиир.
Тула мустан турар дьон, бука, биһиги туспутунан билэллэр быһыылаах, биһиги үөрүүбүтүн саҥата суох үллэстэн эмиэ да үөрэн, эмиэ да уйадыйан ылаллар. Хабараан тымныылаах тыйыс дойду дьонуттан сорох-сорохторо тулуйбакка, кистии-саба сөмүйэлэринэн харахтарын уутун ылан илгэн кэбиһэллэр. Кэмчи харах уута диэтэҕиҥ! Төһөнөн кэмчи да, соччонон күндү буоллаҕа.
Полябыныын эмиэ куустуһа түһэбит. Сүрэҕим киниттэн чугас истиҥ сүрэх тэбэрин иһиттэ быһыылаах, үөрэн-көтөн биир кэмник, холкутук тэбэн тиҥиргэппитинэн барар. Саха сирин киэһээҥҥи сөрүүн тыала саба охсон үрэн ааспытыныы, тымныы санаа эппин-хааммын бүтүннүү хаарыйан ылар. Кырыыстаах санаа, миигин сыппаабыта-элэйбитэ, саллыбыта буолуо диэтэҕэ. Суох! Хаһан да оннук буолуо суоҕа! Билигин да бэлэммин, бу саамай күндү киһибинээн, Полябынаан, биир түүннээх күн олороот, наада кэллэҕинэ, саа тутан урукку суолбунан барарга! Полям, мин санаабын сэрэйбиттии, харахпын бэрт кытаанахтык батары көрөөт, сүрэхпэр сыста түһэр. Билэбин, Поля, эн да онно бэлэмҥин. Ама, атын ийэлэр-аҕалар биһиги курдук сэрии тыалыгар оҕустаран мунсуохтарын, кинилэр оҕолоро биһиги оҕолорбут курдук аһаҕас халлаан анныгар көрүүтэ-истиитэ суох хаалыахтарын баҕарыаҥ дуо? Суох. Мин иннибинэ эн барарга дьулуһарыҥ биллэр. Биһиэнэ сыппааһыны, мөлтөөһүнү билинэр харах уута буолбатах. Бу дьол хараҕын уута. Кэм тирээтэҕинэ, хааппыла да таммаҕы түһэриэхпит суоҕа!
«Чолбон». — 2025. — №12
