(Дмитрий Самсонович ФЕДОРОВ–Дмитрий Таас төрөөбүтэ 105 сылыгар)
Быйыл балаҕан ыйын 6 күнүгэр саха литературатыгар детектив жанрын төрүттээбит Мэҥэ Хаҥалас улууһуттан бастакынан 1938 сыллаахха, ССРС Суруйааччыларын сойууһугар чилиэнинэн киирбит, I Мэлдьэхси нэһилиэгин Күөкэчээн аҕатын ууһугар үөскээбит (билиҥҥинэн Хорообут) Дмитрий Самсонович Федоров–Таас төрөөбүтэ 105 сылын туолар.
Саха ааҕааччыларыгар «Кырсаада уоттара», «Кыһыл көмүс хоруоп», «Сырдык аартык», «48-с дьиэ», о.д.а. айымньыларынан биллибит, бөдөҥ прозаик тахсыах эдэр суруйааччыта Дмитрий Таас 1951 сыллаахха олохтон хомолтолоохтук туораабыта. Кини Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар атын эдэр табаарыстарын курдук эмиэ уоттаах кыргыс хонуутугар барыан бэркэ баҕарбыт, ону баара хамыыһыйаҕа хараҕынан сыыйыллыбыт, кэлин олох да сөтөл ыарыыга ылларан, баара эрэ 37 сааһыгар суох буолаахтаабыт. Оччотооҕу уххаҥҥа суруйууччылары кытта өстөөҕү өһөрөргө бар дьону ыҥырбыт суруктара – «Письмо группы якутских писателей с выражением готовности встать на защиту Родины» 1941 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр «Социалистическая Якутия» хаһыакка бэчээттэнэн тахсыбыта.
Кини кылгас олоҕор балаччаны ситиспит, үлэлээбит-хамсаабыт киһинэн биллэр. Ол курдук, 1932 сыллаахха хомсомуолга киирбит, 1936 сыллаахха Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын оробуочай факультетын бүтэрбит, Дьокуускайдааҕы араадьыйа кэмитиэтигэр кэрэспэдьиэннээбит, Саха сиринээҕи кинигэ кыһатыгар уус-уран литература салаатыгар эрэдээктэринэн үлэлээбит, Саха музыкальнай-драматическай театрыгар литература чааһыгар сэбиэдиссэйдээбит, Амма оройуонугар «Социализм тутуута» хаһыакка үлэлээбит.
Дмитрий Тааһы сөргүппүт киһинэн Россия Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, саха тылын учуутала Василий Васильевич Скрябин–Идэлги буолар. Кини Дмитрий Таас төрөөбүтэ 90 сылыгар «Сырдык аартык» диэн (2004) сэһэннэрин, кэпсээннэрин хомуурунньугун «Бичик» кинигэ кыһатыгар «Уран тыл уустара» серияҕа тахсыытыгар киирии тылы суруйбута. Дмитрий Самсонович аатын үйэтитиигэ эдэр эрдэҕиттэн үлэлэспитэ, бэчээккэ элбэҕи таһаартарбыта, хаһыспыта. Ол түмүгэр биир дойдулаахпыт туһунан балачча билсэр кыахтаммыппыт.
Тус бэйэм 2006 сыллаахха М.К. Аммосов аатынан Саха судаарыстыбаннай университетын саха салаатын бүтэрэрбэр Национальнай библиотекаҕа Дмитрий Таас кэминээҕи хаһыаттары ырытан көрбүтүм, кини туһунан бэчээккэ тахсыбыттары бэлиэтэммитим, толору билсибитим. Дипломнай үлэм Дмитрий Таас айар үлэтигэр, оччотооҕу сэһэннэр уратыларыгар анаммыта (салайааччы – филологическай наука кандидата Е.А. Архипова, рецензент – СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, суруйааччы Н.Е. Винокуров–Урсун). Суруйааччы библиографическай ыйынньыгын бэлэмнээбитим. Ол матырыйааллары түмэн, 2014 сыллаахха, Дмитрий Таас төрөөбүтэ 100 сылыгар, Хорообукка үөрэппит учууталбынаан, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, «Гражданскай килбиэн» бэлиэлээх Елизавета Егоровна Трофимовалыын суруйааччыга анаммыт ахтыылардаах хоһооннорун хомуурунньугун ХИФУ кинигэтин кыһатыгар таһаартарбыппыт – Дмитрий Таас бастаан литератураҕа үктэнэригэр хоһооннорунан киирбит эбит. «Хомуурга» хоһооно 1934 сыллаахха «Кыым» хаһыакка аан бастаан бэчээттэммит. 1938 сыллаахха «Кыһыл күннэр» диэн хоһооннорун хомуурунньуга латыын алпаабытынан тахсыбыт. Биһиги хаһыаттартан, хомуурунньуктартан барыта 52 хоһоонун түмэн, «Түннүк оҕото» диэн поэматын, уонча тылбааһын киллэрэн дьоҕус кинигэ оҥорбуппут.
Дмитрий Таас аатын сүгэр Хорообут орто оскуолатын тиэргэнигэр мэҥэ бэлиэ туруоруллубута. Суруйааччы төрөөбүтэ 100 сылыгар Д.Ф. Ходулов аатынан Майатааҕы норуодунай театр артыыстара (режиссер Александра Скрябина) «Кыһыл көмүс хоруоп» айымньытын Хорообут олохтоохторугар туруоран көрдөрбүттэрэ, улахан биһирэбили ылбыттара. Айымньы Саха театрын сыанатыгар туруорулла сылдьыбыта эмиэ болҕомтону ууруу быһыытынан сыаналыыбын.
Дмитрий Таас истиҥник мичээрдээн олорор хаартыскатын көрөн улааппыт эдэр дьоҥҥо, биһиэхэ, кини олоҕун-дьаһаҕын, кини рукопистарын булан үөрэтэр-хасыһар, архыыбын өрө көтөҕөр сорук өссө даҕаны иннибитигэр турар. Биллэр-көстөр суолу-ииһи хаалларбыт суруйааччыбыт аатын үйэтитэр, бар дьоҥҥо, үүнэр көлүөнэҕэ билиһиннэрэр биһиги, биир дойдулаахтара, ытык иэстээхпит.
Марфа ПТИЦЫНА,
Россия Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.
Майа
«Чолбон». — 2019. — №9
