Утумнаахтык «Уһуктар» Уус Алданнар

Уус Алданнааҕы «Уһуктуу» литература түмсүүтэ 1999 сыллаахха С.С. Васильев-Борогонскай аатынан улуустааҕы киин библиотека иһинэн айар үлэ умсулҕаныгар ылларбыт, хоһоон суруйарга холонор кыргыттары, ийэлэри, эбэлэри киэҥ эйгэҕэ таһааран билиһиннэрэр, суруйар, айар үлэҕэ дьоҕурдаах эдэрдэри көҕүлүүр сыаллаах-соруктаах тэриллибитэ. 2003 сыллаахха «Олох умсулҕана» бастакы хомуурунньукпут тахсыбыта, онтон 2006 сыллаахха түмсүү кыттыылаахтарын айымньылара «Бичик» кинигэ кыһата таһаарбыт «Үргэл» литература альманаҕар киирэн, өрөспүүбүлүкэ ааҕааччыларыгар тарҕаммыттара. 2020 сыллаахха «Санаам сырдык иэйиилэрэ» кинигэ тахсыбыта.

2024 сылга «Уһуктуу» литература түмсүүтэ тэриллибитэ 25 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээбитэ. Үбүлүө­йү көрсө ыытыллыбыт «Куорсун-2023» улуустааҕы күрэх кыайыылаахтарын уонна кыттыылаахтарын айымньылара «Айар» кинигэ кыһатыгар Г.В. Аммосова хомуйан оҥоруутунан хомуурунньук буолан тахсыбыта. Итини таһынан түмсүү чилиэннэрэ Галина Иванова–Айтыына «Күнүү содула», «Саха ыалын аймаҕын, уруутун сахалыы ааттара», Светлана Бурцева–Чараанай Суугуна «Оо, оҕо саас…», Гаврил Черноградскай–Төлөн «Холоннум мин тылбын сааһылаан», Ольга Татаринова–Чуораайытта «Олоҕум оһуордара» диэн кинигэлэрэ ааҕааччылар сэҥээриилэрин ылбыттара. Онон «Уһуктуу» түмсүү улуус айар дьоҕурдаах дьонун кытары утумнаахтык үлэлэһэр.

Түмсүү салайааччыта Галина Аммосова

Дьол доҕордоох,
кыайыы кыттыгастаах
(Өс хоһооннорунан, сомоҕо домохторунан кэпсээн)

Икки ардыларыгар ыаҕастаах уу дьалкыйбат доҕордуулар самаан сайын куйааһа намыраан, күһүҥҥү салгын биллиитэ кииннэрэ түспүт, биһиктэрин ыйаабыт сирдэрин – олорор түөлбэлэрин сирин-уотун, алаастарын, үрэхтэрин көрөн эргийэн кэлэргэ сананнылар. Ити санааны сиртэн халлаан ырааҕын кэриэтэ ырааҕы саныыр, тэҥкэ харыйатын курдук көнө майгылаах Дьулуур иитиэхтээбитэ ыраатта. Үс сыл ыраламмытын саҥаран баран кэлээр диэбиттэрин курдук, устар ууну сомоҕолуур тыллаах атаһыгар Айаалга эппитэ. Айаал, ону истээт, атаҕа сири билбэт буола үөрдэ, истээт, уолугунан тыынна, уһугунан дугунна. «Бара охсуох! Хаһан барабыт? Хас күн сылдьабыт?» – дии-дии, биир сиргэ таба олорбокко орулуостуу оонньоото, тыыйаахтыы тыынна, билгинэхтии битийдэ. Дьулуур доҕорун көрөн мүчүк гынна: «Ыксаама, доҕор, бастаан бэлэмнэниэххэ», – диэтэ. Айаал атаһын бэркэ билэр. Дьулуур кыччыгыйга кыһаммат, улахаҥҥа уҥуоҕа хамсаабат холку майгылаах, тугу эрэ санаабыт буоллаҕына, барытын ырыҥалаан баран биирдэ этээччи. Айаал тыаҕа тахсар аартык таһыгар олорор эһэлээх эбэтигэр Дьулууру илдьэ айаннарын кэпсии, көҥүллэтэ кэллилэр. Мэхээлэлээх Алааппыйа, лабаалаах маска көтөр уйаланар, үчүгэй ыалга ыалдьыт сылдьар дииллэрин курдук, олохтоох дьон. Эһэлэрин олохтоохтор бэдэр мэйии, сээркээн сэһэнньит диэн ааттыыллар, улаханнык ытыктыыллар. Кинини үөлээннээхтэрэ бүтүн оҥоруулаах киһи, туох да кыайбат – уу да ылбат, уот да сиэбэт, ойуун кырыыһа да тиийбэт диэн мээнэҕэ эппэттэр. Буутун этэ буһуута, холун этэ хойдуута, сиһин этэ ситиитэ биллэр-көстөр кыахтаах киһи буолбута. Билигин да сир түннүгэ буолан бар дьонугар сүбэ-ама буола олорор. Оҕолор киирэн күүлэҕэ олорор оҕонньорго баҕа санааларын кэпсээтилэр. Мэхээлэ үөрүү бөҕөнү үөрдэ.
– Мэхээлэ, күөспүт хайаста? Аата, Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕай… – диэбитинэн Алааппыйа дьиэттэн тахсан кэллэ. – Көрбүттээҕэр сэрэйбит ордук. Төрүт даҕаны уолан бүппүт, – дии-дии күөһүн хотордо. – Хайа бу киһи туох буолан харах көрөн үөрэр, кулгаах истэн сэргиир уолаттарын тулатыгар олордон, күнэ тахсан, күөнэҕэ көбөн, күөрэгэйэ ыллаан, сирэйэ сырдаан олорор? Миигинниин биэс хааһах диэбиккэ дылы, сонуҥҥутуттан үллэстиэххит буолаарай? – диэн токкоолосто.
Мэхээлэ уолаттар санааларын кэпсээтэ. Онуоха Алааппыйа:
– Киһи үйэтэ чыычаах түннүгүнэн элэс гынан көтөн ааспытын кэриэтэ диэн маны эттэхтэрэ, биирдэ көрбүппүт быһах угун саҕа уолбут борбуйун көтөхпүт. Көрдөр хараҕым дьүккэтэ, көтүрдэр тииһим миилэтэ, сиэммит Айаал улаата охсон сирин-дойдутун билиэн-көрүөн баҕарбыта хайҕаллаах суол эбит. Чэ, чэйдиэҕиҥ, – диэн эмээхсин дьонун батыһыннаран киллэрэн остуолга олорто.
– Оҕонньор, эн куруук «санаа холбостоҕуна, сүбэ түмүлүннэҕинэ, кыайтарбат да кыаллар» диэн этэриҥ. Дьон туһата диэн сүүһүҥ көлөһүнүн уллуҥаххар аҕаан, уллуҥаҕыҥ көлөһүнүн сүүскэр аҕаан үлэлээн, сиэҥҥин үлэни таптыырга үөрэппитиҥ. Балыгы бултаан – оҕоҕун биирдэ аһатаҕын, балыгы бултуурга үөрэтэн – оҕоҕун үйэтин тухары аһатаҕын диэн этиини тутуһан сиэҥҥин илдьэ сылдьан булка-аска, уһанарга уһуйбутуҥ көстөр, туһалыыр күнэ үүммүт.
– Кырдьар диэн кырыыс муҥа, сорсуйар диэн сор муҥа диэччилэр да, оҕонньор билигин да иһэ буорахтаах. Һэ-һэ. Хаахыныыр мас охтубат, сытынньаҥ дүлүҥ умайбат, – Мэхээлэ хоторуллубут эти сытыы быһыччатынан элийэн ылан ыстаан сэксэгэр бытыга эйэҥэлээтэ.
– Хааһахха хааламмыт бүргэс курдук аны барсаары ымсыыра олорор эбит дуу? Бытыгын быһа үктүөр диэри өйдөммөт, – эмээхсин мөхпүтэ буолла.
– Ээ, ити оонньоон этэбин. Эдэр дьон барҕа баайдара – илиилэрин эрчимигэр, быстыбат баайдара – быһый атахтарыгар, көҕүрээбэт баайдара – күүстээх күөннэригэр буоллаҕа. Бу дьонуҥ билигин оннук турукка сырыттахтара.
– Кырдьар сааска, өлөр үйэҕэ сиэммитин илдьэ массыынабытынан аартык ааттаах, суол сурахтаах диэн сирин-дойдутун аатын этэн, билиһиннэрэн, төрөөбүт түөлбэбин биирдэ эргийэн кэлиэххэ баар эбит. Сүрэх баҕарбытын сүһүөх уйбат буолан иһэр. Хата оҕолорбут бэрт санааны ылыммыккыт. Ат сүүрдэҕинэ, ыт хаалсыбат, көҕөн көттөҕүнэ көппөх оргуйар диэбиккэ дылы бэйэм эмиэ ымсыырдым. Сорох-сорох сирдэрбин көрбөтөҕүм да ыраатта.
Итинник сүбэ аҥаардаах чэйдии олордохторуна, көрдөххө сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй, оттооҕор намыһах, уутааҕар чуумпу таһынааҕы ыаллара Кэтириис күлүк курдук киирэн кэллэ. Бодорустахха бодоҥ биллэр, кэргэннэстэххэ кэмэлдьи биллэр. Кэтириис дьону дьоҥҥо уган биэрэр, хобу-сиби таһар идэлээҕин бу олорор дьон бэркэ билэллэр. Ыалдьыт, дорооболоһоот, хап-сабар:
– Хайа, Алааппыйа, ханна бараары гынныҥ? – диэн.
Алааппыйа кэтэх санаата суох уолаттар былааннарын быһыта-орута кэпсии-кэпсии чэй кутта. Ити кэмҥэ Мэхээлэ уолаттардыын таһырдьа таҕыстылар.
Сарсыҥҥы күнүгэр Кэтириис атаах уола Эрчим Айаалы олбуор таһыгар сөмүйэтинэн ыҥыран ылан:
– Доо, эһиги нэһилиэкпит сирин эргийэн кэлээри гынар үһүгүт дии. Мин этиилээхпин. Сакалааттаһан баран ким түргэнник эргийэн кэлэр эбит диэҥҥэ күрэхтэһиэххэ. Мин Толлойдуун барыахпыт.
Ити этии Айаалга тириитин таһынан киирдэ. Эрчим барбах майгылаах, кэдэрги кэмэлдьилээх, тосту-туора быһыылаах диэн Айаал бэркэ билэрэ. Былыттаах халлаан курдук киһи, сирэйгэр ыт курдук ынньаҕалаан баран кэнники тугу туойара биллибэт. Бөппүрүөк бүөтэ, хадаар хаата баайсан да туруон сөп. Эрчим Толлой диэн сурдьун Толигы ааттыыр. «Аҥаара таҥара маһа, аҥаара күрдьэх маһа» диэбиккэ дылы дьоно улахан уолларын Эрчими таҥара табатын курдук көрөллөр. Оттон Толлойу көйгө уол оҥостоллоро. Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр Эрчим обургу быраатын, «ыытар кыырдым, тэбэр мохсоҕолум» диэн ааттыы-ааттыы, саллаат курдук илдьэ сылдьааччы. Ытыһыгар ыйаахтаах, сутуругар сокуоннаах убайа этэрин Толлой толороругар эрэ тиийэр. Эрчим уолу кутурук маһын курдук батыһыннара сылдьар.
– Аргыспынаан Дьулуурдуун сүбэлэһиэхпит, – диэтэ Айаал аат харата.
Доҕорун сонунун Дьулуур, сир быта киһи, соһуйа истибэтэ, Кэтириис киирбитигэр көхсүнэн сэрэйбитин эттэ:
– Эрчим билэр күөлүм балыга, ийэтин сонунун истээт, үтүктэрэ буолуо дии санаабытым. Кыыл дьүөрэлээҕин кытта сылдьар, киһи тэҥнээҕин кытта булсар, туох буолуой, кинилэр бэйэлэрэ туспа сылдьыахтара. Онон күрэхтэһэн да көрүөххэ. Тустаах сирдэргэ бэлиэ хаалларар гына сүбэлэһиэхпит. Кинилэр биир өттүнэн, биһиги атын өттүнэн барыахпыт… Саҥарыаҥ иннинэ санаан көр, этиэҥ иннинэ эргитэн көр – туох дии саныыгын?
– Киһибит олох хоруо курдук этэр. Кыайабын диир быһыылаах.
– Эрэллээх доҕор таас эркин кэриэтэ диэччилэр дии. Эрэлим эн. Кынаккын куурда сырыт. Уол оҕо дьоллоох, соноҕос ат соргулаах, таҥара баайдаах. Туох кыалларынан сылдьыахпыт.
– Эппит тылбыт, санаабыт санаабыт төлөрүйбэт, – Айаал сутуругун өрүтэ ууналаата.
Уолаттар бэйэ-бэйэлэрин көрсө-көрсө күлүстүлэр, туһуннуллар. Уоскуйан, сүбэлэһэн, каартаҕа Мэхээлэттэн ханна бэлиэ хаалларары ыйыталаһыах, биир каартаны Эрчимнээххэ биэриэх буоллулар.
Мэхээлэ каартаҕа бэлиэлэри оҥорон баран:
– Сүүстэ истибиттээҕэр биирдэ көрбүт ордук. Сиргитин-уоккутун аһатаарыҥ, айах тутаарыҥ, хаартыскаҕа түһэрээриҥ. Киһи тугу баҕарар кыайар, санаатын ууруон эрэ кэрэх. Күһүн оскуолаҕытыгар кэпсиэххит дии. Икки атах сатаабатаҕа суох, таарыччы мин үүтээммэр сылдьан үүтээн үрдүгэр тахсар кирилиэспин саҥардаарыҥ, эмэҕирбит этэ. Сиэрдийэлэр кырыыһа иһигэр анньыллан сыталлар. Эрчимнээх аан кирилиэһин икки хаптаһынын саҥардыа этилэр. Хаптаһын дьиэ иннигэр кыстанан турар, – диэтэ.
Уолаттар эһэлэрин кытта кэпсэтэр кэмнэригэр кинилэр олорор бөһүөлэктэрин олохтооҕо, кутуллубут хаан курдук быһыылаах Франческа, мороженай сии-сии, талыы собо курдук таалалаан, киинэ көрөн дьыбааҥҥа иттэннэри түһэн сытара. Оҕо сааһыгар күннээх сиргэ көстүбэккэ таарбаҕаҥҥа таалалаабыта, саһылга саарбыта, үүскэ үҥкүрүйбүтэ, киискэ кистэммитэ, төрөппүттэригэр атаахтык иитиллибитэ. Кини билигин да тугу да сатаабатынан аатырар, эригэр уоһун толлотто да барыта баар буолан иһэр. Франческа мороженайын түгэҕин сиэри айаҕын атан истэҕинэ, абааһы уруумсаҕар дылы аймахтарын аанын саппат, иннэни сиэбит курдук иинэ хаппыт Лииһэ, куһаҕан биккэ дылы соһутан, дьиэ ортотугар биирдэ баар буола түстэ. Дьахтар аһын тобоҕор хара сыста. Франческа уу-хаар тыллаах аһаҕас айах, бэлэм бэлэс дьахтары иһигэр киллэрбэт. Лииһэ киирээт да татаар мэҥэ ырыатын, дьаҕа тойугун, кус-хаас лахсыырын куппутунан барда. Тэллэй бөҕө маска эрэ үүммэтэх, ону баран хомуйа охсон, биэдэрэнэн баһан кэлэллэрин, сайыҥҥы биир күн дьылы аһатар дииллэринии, кыһын устата хортуоскалаах тэллэйи сииллэрин, туустаан-тумалаан, кэһии гынан куоракка илдьэ киирэллэрин кэпсээтэ. Кыраҕа кыһаммат Франческа бу сырыыга тэллэйгэ ымсыырда, барсар буолла. Тыаҕа сүтэрэн кэбиһиэхпит, син биир сотору кэлиэхпит диэн төлөпүөннэрин хааллардылар. Сып-сап хомунан биэлээх кулун курдук тыа диэки түһэ турдулар. Тыаҕа тахсаат, кырдьык тэллэй бөҕөнү буллулар. Киһи бөҕөнү көрүстүлэр, үксүлэрэ толору иһиттээх дьиэлээн иһэллэр эбит. Лииһэ хоммут уоһа хоҥунна, өрөөбүт уоһа өһүлүннэ, сылдьарын тухары тааҕы лахсыйара, кураанаҕы куолулуура тохтообото. Тыҥалааҕы тыыннарбат, айахтааҕы атыппат дьахтар кэпсээнигэр Франческа биир да тылы кыбыппата, ууну омурдан баран сырытта. Анараата онно эрэ кыһаммат. Сирбитин бырахта, хайҕаабытын хаалларда. Үгүс кэпсээнэ уу диэбитэ хаар, хаар диэбитэ уу буоларын билэр буолан, Франческа сороҕун тыал тыаһын курдук иһиттэ, сороҕун кулгааҕын таһынан аһарда.
Франческа:
– Халлааммыт былытырбыт, киэһэрдибит, – диэбитин биирэ хоҥоруутугар да хоҥнорбото.
– Хаарга хаампатыбыт, сииккэ сиэлбэтибит – биэдэрэҥ туолбут. Адьас чугас сылдьабыт, сотору суолбут сүнньүн тутуохпут. Мин иккис биэдэрэм чугаһаата, илии тутуурдаах, өттүк харалаах тиийэр киһи буоллум. Эн итиннэ олорон тэллэйгин ыраастаа, – диэт, Лииһэ баһа байҕалга, кутуруга куйаарга буолла, эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр элэс гынна.
Франческа тэллэйин бэрийэ олорон иһиттэҕинэ, киһи хаһыытаата. Хардарбытыгар анараа киһи: «Кээ-ээл,» – дииргэ дылы гынна. Дьахтар: «Хагдаҥ оттоох сиргэ олордуо суох күтүр, түргэнин баҕаһын, иһитин бэлиэр толордоҕо», – дии-дии, орҕостон турда, саҥа хоту барда. Ити кэмҥэ өлүү быалаах, сор суоллаах диэбиккэ дылы тыал түһэн мастар суугунастылар, ардах таммалаата. Дьахтар хаһыы иһиллибит сирин диэки балачча барда, хаһыытыы-хаһыытыы иһиллээн турда да, харда кэлбэтэ. Кыраҕа кыһаллыбат, улахаҥҥа уолуйбат бэйэтэ уйатыгар уу киирдэ. Хаһыытыы-хаһыытыы сүүрэн үллэрэҥнээтэ.
Лииһэ иккис биэдэрэтин толорон Франческатын хаалларбыт сиригэр кэлбитэ аргыһын суола сойбут. «Арааһа, кэтэспэккэ дьиэлээбит» дии санаата, хаста да хаһыытаата, харданы истибэккэ дьиэтин диэки хоноһуйа турда.
Франческа сүрэҕэ айаҕар таҕыста. Ото-маһа хойдон, тыа баһа биир кэм куугунаан барда, сыыйа хараҥарда. Киэҥ көҕүс кыараата, уһун санаа кылгаата, санаатыгар өр да өр хаамта, сүүрдэ. Тохтоон олордо, ытамньыйда: «Дэриэбинэттэн итиччэ чугас хайдах мунуохха сөбүй? Көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр ити Лииһэни сүтэрэн кэбистим. Арааһа, атын киһи саҥатын истэн, атын сиргэ бардаҕым». Ардах күүскэ түһэн курулатта. Дьахтар ибили сытыйда. Бастаан биэдэрэтин тута сылдьан баран, кэлин тэллэйин сүөкээтэ, онтон төрүт даҕаны бырахта.
Лииһэ аргыһа дьиэтигэр кэлбитэ буолуо диэн төлөпүөнүн ыла таарыйа Франческалаахха киирбитэ, Байбал ойоҕун сүтэрэн уйатыгар уу киирбит, төттөрү-таары хаама сылдьар эбит. «Франческабын сүтэрэн, таһым дьалкыйда, иһим иирдэ. Саатар сурук суруйбатаххыт, төлөпүөҥҥүт бу сытар», – диэмэхтээтэ. Лииһэ Байбал таала кырыыланара буолуо диэн ытырыктатта, ороҕун булбатах кутуйах курдук ыгылыйда. Сотору уоскуйда, күлүгэр имнэннэ, Байбал аҕыныахтаабыт чороон курдук киһитинэн биллэр, ол иһин Франческатын күн диэки күлүгүн кэспэккэ, кини айаҕыттан күөх от үүннэрэ сырыттаҕа. Ардахха баттатан тыа саҕатыгар олорор аймахтарыгар киирбитэ буолаарай диэн эрийдилэр. Сотору Франческа чугас дьонугар тураах уйата тоҕо тардылынна. Мунньустан, чугас эргин сылдьара буолуо диэн тыаҕа таҕыстылар, эр дьон салгыҥҥа саанан ытыалаатылар. Тиийэн кэлиэ диэн кэтэһэллэригэр кэкир буоллулар. Франческа ууга тааһы бырахпыт курдук сүтэн хаалла.
Сарсыарда күн туох да буолбатаҕын курдук чэмэличчи тыкта. Уолаттар ох курдук оҥостон Мэхээлэлээх дьиэлэрин күүлэтигэр, мөккүөр иннигэр мөһөөк барар, тыл иннигэр тыһыынча барар диэбиккэ дылы, күрэхтэрин дьүүллэстилэр, кыайтарбыт хамаанда саас мас хайытан саһаан туруорар буолла. Каартаҕа биэс бэлиэ сиргэ кыһыл таҥас баайарга сүбэлэстилэр, илии тутустулар. Уолаттар дьиэттэн тахсан тыа диэки хаамыстылар. Кэннилэриттэн Мэхээлэлээх Алааппыйа иннэлээх сап курдук атаараары иһэллэрин көрөн тохтоотулар.
– Оҕолорум, олоххутугар умнуллубат түгэҥҥит буоллун, мииҥҥитин билсибит дьон быһыытынан эйэ дэмнээхтик, бара сатаан баран балаҕаҥҥытыгар төннөн киирбэккэҕит, тыл барда, бас барда диэн туран сыалгытын ситэн кэлээриҥ, оннооҕор быа түмүктээх дииллэринии айаҥҥытын түмүктээриҥ, – диэтэ Мэхээлэ.
– Ким доҕордоох, ол дьоллоох, ат оҕус көлүллэн үөскүүр, уол оҕо эрэйдэнэн үөскүүр. Оҕолоор, доҕотторгутунаан уйаҥҥыт-хатаҥҥыт биллэр кэмҥит кэллэ, – дии-дии, Алааппыйа өйүөҕэ бурдук ас буһарбытын икки бөлөххө үллэрэн түҥэттэ. Уолаттар махтанан баран малларын сүгэн, кэтэх кэтэхтэринэн турдулар, уол оҕону дьоло түөрт өттүттэн көһүтэр диэбиттэрин курдук иннилэрин диэки хардыылаатылар.
Саҥарарга сах ууһуттан аналлаах Айаал айаҕа хам буолбат. Күннээх халлаан – сылаас, көрдөөх киһи – үчүгэй. Дьулуур кини кэпсээнин истэ-истэ мичик гынар. Ат соноҕоһугар ахсым, киһи эдэригэр дохсун – күн устата балай эмэ сири хаамтылар. Бастаан бэлэм өйүөлэрин сиэтилэр. Киэһэриитэ иккис бэлиэ хаалларар сирдэригэр кэллилэр, хонорго сананнылар.
– Баскынан тур, атаххынан тур – балаакканы эн туруор! Мин уоту дьаһайыам, аһы баар гыныам. Кэнсиэрбэнэн миин буһарар инибит? – диэтэ Дьулуур, доҕорун саннын таптайа-таптайа.
– Тиэтэйбит сыарҕа сыыр анныгар хаалар, тиэтэйбэтэх сыыр үрдүн булар. Бүгүҥҥү айан элбэҕи быһаарар, арыый эрдэ сынньаммыппыт үчүгэй. Сарсын хойукка диэри хаампыт киһи.
– Оннук. Бүгүн таһаҕаспытыгар үөрэннибит, – Дьулуур, чохороон сүгэнэн оллоон оҥоро-оҥоро, күлэн тэҥ тииһэ кэчигириир.
– Бу эбээм биирдэ сиир кыра эт биэрбитэ, киэһэ күөс буһарынаарыҥ диэбитэ.
– «Ас астыыргар кыыһырыма» диэн өс хоһооно этэринии ырыанан сылдьан ас астыыһыбын дии. Һэ-һэ, – дии-дии, Дьулус эти хочулуокка укта.
– Оннооҕор халлаан кыыһырар, кыратык кыыһыран көрдөр эрэ биирдэ, Дьулуур.
– Күлбүтүҥ күнүнэн кэлиэ, аны мөҕүллэ сылдьаайаҕын.
– Биир өлүүгэ өлө сылдьар дьон кыыһырсыбат инибит. Миигин дьон наһаа саҥалааххын, аҕыйахта саҥар, элбэҕи оҥор диэччилэр. Атыҥҥа мөҕүллүбүппүн өйдөөбөппүн. Илдьэ барар идэм, кытта төрөөбүт кыдьыгым, бииргэ кэлбит мэнигим буоллаҕа. Эн эрэ миигин араадьыйа курдук истэҕин. – Айаал балааккатын тиирэн дьэргэччи туруоран кэбистэ.
– Инникини тымтыктанан көрбүт суох, айаммытын үчүгэйдик, эйэлээхтик түмүктүүр инибит. Уостубат үрэҕи курааҥҥа, үчүгэй доҕору алдьархайга киһи билэр диэччилэр. Куруук бииргэ оонньоон, үлэлээн, эйиэхэ үөрэнэн хаалбыппын. – Дьулуур уотун отунна, күөһүн оллооҥҥо ыйаата.
– Хонон баран дорообо диэбиккэ дылы, ити тойон эрбэххэр быһа сотуу чэрэ хантан кэлбитин ыйытаары гына-гына умнан кэбиһэбин.
– Ээ, бу диэ. Үтүө баас чэрэ – бастыҥ киэргэл. Түөрт саастаахпар аҕам уһанар дьиэтигэр киирэн таптайбыт быһахтарын тыыта сылдьан быһа сотон кэбиспитим. Онтон ыла өйүм хойдон барбыта. Һэ-һэ.
– Эһиги охсор быһаххыт кэпсээҥҥэ сылдьар дии. Аҕаҥ үлэһит киһи дьэ, суор хараҕын сиэбит киһи диэн кини баар. Киэһэ утуйарга үлэлии сылдьар буолааччы, турдахха эмиэ балтатын тыаһа ыраахха диэри сатарааччы.
– Оннук, үлэһит. Сааһын тухары тимири кытта тустар. Күөс буста. Быс да сыа, бас да арыы диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ. Эбэҥ биэрбит этэ эмис даҕаны эбит.
Уолаттар уоттарын таһыгар кэккэлэһэ олорон аһаатылар.
– Аһаатым, айыы оҕото буоллум, тоттум, тойон оҕото буоллум. Тыаҕа ас наһаа да минньийэр.
– Болҕомтолоох киһи булугас буолар. Чэй өрөрбүтүгэр ханнык оту туттабыт, Айаал?
– «Быһах хайдах охсулларын уустан ыйыталлар» диэн өс хоһооно этэрин курдук мин от тойонобун. – Айаал түөһүн мөтөттө.
– Тыл дьыалаттан арахсыбат, от хомуйа бардыбыт. Мин кутааҕа мас хомуйа сылдьан чээрэ көрбүтүм, ону тууруом.
– Айылҕа арааһын ааҕан сиппэккин, дьиктитэ элбэх ээ.
Уолаттар булумньуларын аҕалан чэй оргутан истилэр. Сотору балааккаларыгар киирэн муннуларын тыаһа муораҕа, таныыларын тыаһа Тааттаҕа тиийдэ.
Ити кэмҥэ Эрчимнээх хонук сирдэрин дьэ булбуттара. «Сылайбыт акка үүнэ да таһаҕас» диэбит курдук, Толлойго кроссовкатын да быата ыараата. Эрчим атаҕын аалларан, кыайан хаампат буолан, тохтоотулар. Толлой, уот оттон таҥаһын куурда-куурда, бэйэтин санаатыгар куустаран, уот төлөнүн тонолуппакка көрөн олордо. Убай киһи этиитинэн «бүгүн сир ылыахтаахпыт» диэн күүскэ хаамтылар. Толлой сааһа кырата аахсыллыбата, Эрчим сурдьун харыстыыр туһунан куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбата. Эбиитин курдаттыыбыт диэн төгүрүйүөҥ диэбиттэригэр дылы быһалаары ууга түстүлэр. Оломун билбэккэ ууга кииримэ диэн дьон сөпкө да эппит эбит. Билбэт күөллэригэр киирэн ыт буола сыстылар. Толлой санаатын быһан Эрчим, атаҕын бааһа аһыйан, биэс тымыр оту булан аҕаларга соруйда. Уол көрдөөн баран булбата. Эрчим үөхсэ-үөхсэ содьороҥноон суол диэки барда. Син балачча көрдөөн булбата, төннөн иһэн ааспыт сириттэн булла. «Сотору да көстүөх сордообут эбит», – диэт, сиргэ олорон илдьэ сылдьар уутунан сайҕаат, былаатыттан хайа тардан ылан баанна. Бүгүҥҥү күнүн санаан сутуругунан сири сууралаамахтаата. Тиэтэйиэҥ – алҕаһы оҥоруоҥ диэбиттэрин курдук, бүгүн ыксаан сыыһа туттан кэбистилэр. Атыыр оҕус тириитин иккитэ сүлбэттэр, буолла да буоллаҕа. Буруй эрэ Моттойоҕо диэбиттии, куруук буруйдуур киһитэ, акаарыттан атыннык ааттаабат Толлойо бүгүн суоҕа буоллар, атаҕын тэҥниир эбит. Ууга киирэн атаҕын иҥиирэ тардан тимирэн, күнэ кытар-кытар гыныыта, сурдьа дьоллоох баттаҕыттан соһон таһаарда ээ. Бу санаатахха, куобах ойуурунан, киһи дьонунан. Сурдьулаах буолан бу күҥҥэ диэри сылдьар эбит. Биир да доҕоро суох. Онон бүгүҥҥүттэн көннөрүннэҕинэ сатаныыһы. Ааспыт быһылаан Эрчим толкуйун тосту уларытта. Толлой кутааҕа биэдэрэтин уураары оллоон оҥорон мөхсө сылдьар эбит. Сүгэ хоппотоҕун сүбэ кыайар – Эрчим көмөлөһөн, күөстэрэ, чэйдэрэ оргуйда. Толлой кыната сарбыллыбыт, харыс хаалбыт, сүөм түспүт. Ону көрөн убайа:
– Үүтүн тохпут оҕо курдук буолума, тыл тыалга быраҕыллыбат. Хайдах да буоллун, үүтээҥҥэ тиийиэхпит, төннүбэппит, – диэтэ.
Толлой сэргэхсийэ түстэ.
– Убаай, уол оҕо төрөөтөҕүнэ суор үөрэр, кыыс оҕо төрөөтөҕүнэ ыт үөрэр үһү дии. Ол суор тоҕо үөрэрий?
– Бултаан булдуттан бэрсиэ диэн.
– Оттон ыт туохтан үөрэрий?
Эрчим: «Акаары…» – диэн иһэн тохтоото.
– Дьиэбитигэр ыппытын ким аһатарый?» – диэтэ.
– Ээ, өйдөөтүм. Ийэм уонна балтыларым.
Кутааларын таһыгар таҥастарын куурда таарыйа балай да ону-маны кэпсэттилэр.
Ити кэмҥэ Лииһэ уонна Кэтириис «үтүөлэринэн» Франческа сүппүтүн туһунан сонун дэриэбинэни толордо, ыҥырыа уйатын тоҕо тарпыт курдук сарсыардааҥҥы сахсаан, киэһээҥҥи кэпсээн буолла. Дьон бастаан сымыйарҕаабыттара, онтон «куһаҕан сымыйа буолбат» дэһиспиттэрэ. Көрдүү барыан баҕалаахтар дьаһалта дьиэтигэр мустубуттара.
Барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолбут Франческа сарсыарда буолуута «дьол икки, сор икки тэҥҥэ сылдьаллар эбит» диэн саныы-саныы, хат дьахтар хаамыытынан, атыыр оҕус алтаҕынан баран истэ. Санаатыгар өр да өр хаамта даҕаны, тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук, биир хаппыт маска төннөн кэлэрин үһүс сырыытыгар биллэ. Олус утатта, аччыктаата. Эрэйдээхтэн эрэй арахпат, муҥнаахтан муҥ арахпат, ардах кэнниттэн хаамаары халтарыйан атаҕын өлөрбүтэ ыарыыта бэргээтэ. «Сор оттооҕор элбэх, муҥ сыыстааҕар үгүс» диэн маны эттэхтэрэ. Сордоммут-муҥнаммыт киһиэхэ үрүҥ күн да өлбөөдүйэн көстөр буолла. Франческа харыстатара хараҕын уута, көмүскэтэрэ көмүскэтин уута буолла, чөҥөчөккө олорон ытаан онолуйда. Сыыйа отон угар сууллан түһэн сытта. Эрэй элбэххэ үөрэтэр, билэр-билбэт таҥаратыгар элэ-была тылын эттэ: «Ааттаһар да ахсааннаах, көрдөһөр да күттүөннээх… Ама, сиргэ түспүт сэрэбиэйбинэн, окко түспүт оҥоһуубунан быстах дьылҕалааҕым буолуо дуо? Өстөөҕүм да манныкка түбэспэтин. Киһи таҥара илиитин иһигэр сылдьар дииллэрэ кырдьык эбит. Ый буол, күн буол! Суолбун ыйан кулу», – диэмэхтээтэ. Тураары гыммыта атаҕа уот аһыйда. Дьахтар муҥур күнүм үүммүт эбит дии санаата. Күн туллара, күһэҥэ быстара буолла. Тураары үнүөхтээн көрөн баран ыытынан кэбистэ, ытыы сытта. Ааспыт олоҕун санаата, атаахтаан сахсырҕа саҕаттан оҕуһу оҥорон омуннана-омуннана төрөппүттэрин олус даҕаны сордуур эбит. «Ыҥааҕа иитиллибит оҕо муус сүрэх буолар» диэн кини курдук киһини эттэхтэрэ. «Ийэлээх аҕам, бырастыы гыныҥ» дии-дии, умса сытан, саҥа таһаарбакка санна дьигиҥнээтэ. Билигин баар-суох киһитигэр – эригэр сарсыардаттан суорҕаныттан суоһурҕанан, тэллэҕиттэн тэбиэһирэн, сыттыгыттан кыыһыран турарын кэмсиннэ. Сыыйа күн уотугар сыламнаан нуктаата, төһө өр сыппытын билбэтэ. Эмискэ уһуктан кэллэ, уһуну-киэҥи санаата. Тыын-тыыҥҥа харбас, маннык сытара табыллыбат. Эр санааны ылынан хамсаныахха диэн, сымыһаҕын хам ытыран, аттыгар сытар хаппыт маһы тайахтанан турда. Эрэйдээҕи таҥара аһынар диэбиккэ дылы дьон саҥатын иһиттэ. Санаатыгар хаһыытаан көрдө да, саҥата тахсыбата. Саҥа диэки дьүккүйдэ.
Күн ортото Дьулуур Айааллыын үүтээҥҥэ кэллилэр. Күөлгэ уу баһа киирэ сылдьан киһи хаһыытыырын истэн иһийэн турдулар. Чугас дьахтар хаһыытыырга дылы. Саҥа хоту тиийбиттэрэ, Франческа дьүһүн-бодо буолан бөтүөхтүү олорор эбит. Оҕолору сыгынах анныгар күн тыкпытыгар дылы көрдө, уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны көрбөт буола үөрээхтээтэ. Уолаттар өйөөн үүтээҥҥэ киллэрэн уу иһэртилэр. Эрэйдээх этигэс, муҥнаах булугас, Франческа ас көрдөөтө. Урут аһынан аахпат арыылаах килиэбин бэрт минньигэстик сиэн кэбистэ. Дьулуур дьахтар атаҕын, маһы тутан, хамсаабат гына ыга баайда. Франческа аһаан, атаҕын ыарыыта мүлүрүйэн, сылааска таттаран, тэбэн да көрбөккө утуйан хаалла. Киэһэриитэ Эрчимнээх Толлой үүтээҥҥэ чугаһаан иһэн көрбүттэрэ, үөлэстэн буруо тахсар эбит. Түннүккэ имик-самык уот көстөр. Дьулустаах, инникилээбиттэрин билэн, муннуларынан да, айахтарынан да тыыммакка, бэйэ-бэйэлэрин көрүстүлэр, үүтээн аанын астылар.
– Этэн баран эҕирийиэх иннинэ баар буолаарыҥ диэбиккэ дылы, дьоммут тиийэн кэллилэр, кэтэһэн аҕай олоробут, – диэбитинэн Айаал утары кэллэ.
Уолаттар төрдүөн сүбэлэһэн Мэхээлэ үлэҕинэн оҥоруохтаах кирилиэстэрин синньигэс сиэрдийэтинэн уонна аан кирилиэһин хаптаһынынан наһыылка оҥорон Франческаны дэриэбинэ диэки илдьэргэ быһаарыннылар. Аара көрдүүр дьоҥҥо түбэһиэхпит диэн эрэннилэр. «Оҕо – киһи дьоло, эрэлэ» диэн мээнэҕэ эппэттэр.
Уолаттар күн тэмтэйэ ойуута эттээх-сииннээх Франческаны наһыылкаҕа сытыаран, түөрт өттүттэн көтөҕөн, айан суолунан сыралара-сылбалара быстан баран истэхтэринэ, көрдүү иһэр массыына утары кэлэн абыраата. Барыларын тиэйэн дэриэбинэҕэ киирдилэр. Франческаны тута балыыһаҕа илдтилэр Атаҕын тоһуппутун туттулар, тымныйыытын эмтээтилэр.
Кэлин Мэхээлэлээх Алааппыйа массыыналарынан уолаттары төрдүөннэрин илдьэ сылдьан төрөөбүт түөлбэлэрин билиһиннэрдилэр.
Эрчим сурдьун Толлойу хараҕын харатын курдук харыстыыр, көрөр-истэр буолла. Майгыта-сигилитэ уларыйан, «эйэҕэс киһи үгүс доҕордоох» дииллэринии, элбэх доҕоттордонно. Франческа уруккута буолбатах, үлэһит үтүөтэ, асчыт мааныта, иистэнньэҥ бэрдэ. Уостарыттан уоһахтара куура илик оҕолор сатабылларын сөҕөн, «куурусса чоппуускаттан үөрэнэр» диэн аймахтарыгар, дьүөгэлэригэр кэпсиирэ иһиллэр. Франческа уолаттары үүтээҥҥэ көрсүбүт күнүн иккис төрөөбүт күнүм диир. Эһиилигэр бу күҥҥэ минньигэс астаах сандалытыгар барыларын ыҥыран күндүлээтэ. Франческа, Мэхээлэлээх Алааппыйаны бочуоттаах миэстэҕэ олордон, уолаттары уу иһэ-иһэ хайҕаата.
– «Уохтаах буору сиэмэ сөбүлүүр, үтүө санаалаах киһини дьон сөбүлүүр» диэн мээнэҕэ эппэттэр, үс өргөстөөх, аҕыс кырыылаах уолаттары ииппиккитигэр махтанабын, – дии-дии, хараҕын уутун сотунна, Байбала ол кэмҥэ ойоҕун көхсүн имэрийдэ. Салгыы Франческа быыһааччыларыгар туһаайан: – Ат курдук ааттаах, суол курдук сурахтаах дьон буолуҥ! Күн курдук көнө санаалаах, ый курдук ыраас өйдөөх сылдьыҥ, кус быһый, ат бөҕө буолан нэһилиэккитин ааттатаарыҥ, улааттаххытына уһун санаалаах, киэҥ көҕүстээх эр бэртэрэ буолаарыҥ, – диэн баҕа санаатын эттэ.
Уолаттар:
– Ити түбэлтэттэн биир силистээх, биир тыыннаах дьон буоллубут уонна «эппит тыл биир, санаабыт санаа төлөрүйбэт» диэн этиини тутуһан бэйэ-бэйэбитигэр көмөлөсүһэбит, – диэн хата бэйэтигэр махтаннылар.
Мэхээлэ туран:
– Франческа, эн эппэтэҕиҥ, таҥара эппитэ буоллун. Үүннээх-тэһииннээх үтүө тылгар махтанабын. Саллар сааһым, үллэр үйэм тухары, мутугунан быраҕар муҥур үйэбэр «тимир уһаарыллан тимир буолар, уол оҕо эриллэн эр бэрдэ буолар» диэн санааны тумус туттан оҕолорбун ииттим, – диэтэ. Онтон оҕолорго хайыһан: – Хараҕым харата, кулгааҕым кулукута Айаалым доҕотторунаан үчүгэй дьон буолан үтүөлэрэ үйэлэргэ умнуллубатын. «Доҕор доҕорун алдьархайга хаалларбат, доҕор доҕорун түһэн биэрбэт» диэн өс хоһооно этэригэр холобур буоллугут, – диэн алҕаата.
Алааппыйа үөрэн мичилийэ-мичилийэ:
– Оннук-оннук, үтүө аат-суол баайдааҕар ордук буолаахтаатаҕа, доҕоттор, – дии-дии, уолаттары имэрийэ көрдө.
Кыһалҕалаах кэмҥэ, өлөр-хаалар күҥҥэ до­­­ҕотторгун билэҕин. Мас силиһинэн, киһи до­ҕот­­торунан. Дьол доҕордоох, кыайыы кыт­тыгастаах.

Антонина Романовна Бурцева–Далаһа

Аҕа
(Кэпсээн)

Тохсунньу томороон тымныыта тиит үөл мутугун булгу тоҥороро ыраахха диэри бөстүөн эстэрин курдук иһиллэр.
Баһылай бүгүн үлэтигэр тардыллан, дьиэтигэр хойутуу, аҕыс саҕана кэллэ. Ааны арыйан киирэригэр тэһэ барбыт иһиттэн уу халыйарын курдук тымныы салгын дьиэ муостатынан халыйан өрөһөлөнөн киирдэ. Бу үлүгэр алыптаах көстүүнү Куостачуона мүлчү туппата: «Дьыл оҕуһун тыынын утары охсуһабын!» – диэн сүүрэн кэлэн, сэрии хонуутугар кимэн киирэр баатыр курдук аан иннигэр муостаҕа умса хоруйа түстэ.
– Бу да уол! Тоҕо тымныыга кэлэн соруйан тэлгэнэн сытаҕын! – аҕата, уолун сэмэлии-сэмэлии, тас таҥаһын устубутунан барда.
– Оо дьэ, тоойуом, муостаҕа сыылаҥхайдаама! – диэн ийэтэ куукунаҕа сылдьан көрбөккө да үөрүйэҕинэн буойда.
– Оттон паапа куһаҕан тыыны киллэрбитин тохтотобун ээ! – диирин быыһыгар уол, төбөтүнэн салгыны сиэлийэ-сиэлийэ, мөҥүрүүр.
– Дьэ эрэ! Тоҕо киһи тылын истибэккиний?! – аҕата уола «куһаҕан тыыны киллэрдэ» диэбититтэн өһүргэнэ санаан мөҕүтүннэ. – Тур диэтибит буолбат дуо?! Тоҕо наар куһаҕаны эрэ оҥорор адьынаттааххыный? Айа, мантан инньэ накаастана үөрэниэҥ, улааттыҥ, улахан киһи этэрин долоҕойгор тохтото үөрэн! – диэт, ааһан иһэн аҥаар илиититтэн харбаан ылла. Уола соһуйан харахтара төкүнүйдүлэр, ону ол диэбэккэ сиэтэн илдьэн муннукка туруорда. – Манна биир чаас харыс да хамсаабакка туруохтааххын! Өйдөөтүҥ?
– Буруйум суох ээ… – аҕата улаханнык кыйахаммытын саҥа көрбүт оҕо аны ытаары мэрбэҥнээн барда.
– Буруйдааххын! Улахан дьон тылын истибэккин! Тур! – диэт, Баһылай дьыбааҥҥа тиийэн олорунан кэбистэ.
Уол хоргутан, ытыырын кистээн, сирэйин бүөлэнэн турда, ол эрээри өрө тыына-тыына сыҥсырыйар.
Чаас туоларын толору тутуспакка киэһээҥҥи аһылык буоларыгар бары остуол тула олордулар. Оҕо мөҕүллүбүтүн номнуо умнан кэбиспит курдук эмиэ күлэн-үөрэн барда. Арай, аҕатыттан чаҕыйара биллэр, кини диэки алҕас көрдөҕүнэ, көрүө суохтааҕын көрөн кэбиспит курдук соһуччу киэр хайыһан кэбиһэр.
Утуйаары сытан кэргэнэ Баһылайга:
– Уолу таах даҕаны аһара мөхтүҥ ээ, быһыыта, – диэтэ.
– Буолуо ээ. Чэ, буоллун. Уолу уол курдук иитиллиэхтээх. Аҕатыттан толло үөрэннин. Мин да кыра сылдьан аҕабыттан толлорум…
– Ээх, чэ. Эмиэ былыргыбытын аҕынныбыт… – кэргэнэ аныгы олоҕу уруккуну кытта тэҥнии тутан, билиҥҥи уолаттар «дьахтар курдук буолбуттар» диирин хаста да истибит буолан, дьахтар өс саҕа буолла.
Ити сытан Баһылай утуйан быстыбата, бэйэтин оҕо сааһын биир дьулаан түгэнин санаан кэллэ. Оо, биир саас дьиэлэрэ уокка былдьанан, оҕо сааһа эмискэ тосту уларыйаахтаабыта…
Ол саас Вася уол төрдүс кылааска үөрэнэрэ, күн биллэ уһаан, оҕолор таһырдьа хойукка диэри оонньууртан ордубат кэмнэрэ этэ. Кини сүгүн үөрэммэт мэник оҕолортон биирдэстэрэ этэ, уруучуканы хара күһэйиинэн ытыыр-ынчыктыыр ардынан тутара, оттон үөрэҕи ап-аһыы балык үөһүн иһэрдэ сатыылларын курдук ылынара. Балта оҕо саадын иитиллээччитэ этэ, ийэтэ онно иитээччинэн үлэлиирэ. Иккиэн киэһэ бииргэ кэлэллэрэ. Оттон Вася эрдэ үөрэнэн бүтэрэ эрээри, дьоно утуйаары ааннарын хатаммыттарын эрэ кэннэ дьиэтин булара. Ийэтэ элэ-была тылын этэ, мөҕө сатыыра да, уол истибэтэ. Ол иһин куһаҕаны эрэ оҥорботор ханнык диэн кэлин кыһаммат буолбута.
Үөрэх дьыла бүтэн эрэрэ, ыам ыйын ортото этэ. Вася идэтинэн дьиэтигэр тиийбэккэ ыала уоллуун уулусса бадараанын булкуйа сылдьыбыттара. Оонньуулларын омунугар тула туох буоларын өйдөөн да көрбөт этилэр. Ол кэмҥэ Васялаах дьиэлэрин сарайын анныттан буруо өрөһөлөнөн тахсыбыта. Бэрт сотору уот дьиэ тас өттүн салаан, умайар тыас-уус таһырҕаан барбыта. Уолаттар кинилэртэн бэрт чугас халлаан оройугар диэри буруо субуллан тахсыбытыгар биирдэ эрэ өйдөөн көрбүттэрэ.
Онно даҕаны Вася улаханнык уолуйбакка, дьиэ умайан күүдэпчилэнэ турарын хаһан да көрбөтөх буолан, таах даллайан баран турбута. Ийэтэ ыраахтан хаһыытыы-хаһыытыы кэлбитин эрэ кэннэ, уол дьэ алдьархай ааҥнаабытын өйдөөбүтэ. Ийэтэ илиитэ-атаҕа салыбырас буолан, тугу да гыныан билбэккэ, дьиэтин уокка былдьатыан да иннинэ маҥхайбыт баттаҕын үргэнэр кэриэтэ быһыта тыытара. Кэнниттэн уола тиийэн кэлбитигэр, тыыннааҕыттан үөрэн бастаан ыбылы кууһан ылаат, ытаан тоҕо барбыта. Онтон эмискэ буруйдааҕы быччаччы туппут курдук муомахтыы-муомахтыы: «Тоҕо, тоҕо?!» – дии-дии илгиэлээбитэ… Вася: «Мин буолбатах ээ, мин буолбатах…» – эрэ диирин өйдүүр, ол кэмҥэ ийэтин туһугар олус куттаммытын, итинтэн атыннык кини ытыырын тохтотор кыаҕа суоҕун өйдөөбүтэ…
Дьиэлэрэ умайбыт күнүттэн ыла Вася олоҕо уларыйан барбыта. Оҕо сиэринэн биир күннээх куттал умнуллан, өйүттэн-санаатыттан симэлийэ охсубута, эмиэ мэниктиирэ киирэн, күнү быһа оонньуур эрэ аакка сылдьара. Ийэтэ ытыыр, хомолтоҕо куустаран уһун толкуйга түһэр кэмнэригэр өрүү «мин буолбатах, миигиттэн ытаабат» диэн санаанан куотунара. Төһө да ийэтэ хоско саптан сытан ытаатар, уол алҕас түбэстэҕинэ даҕаны, көрбөтөх курдук туттан дьиэттэн тахсан барара.
Билигин олорор дьиэлэрэ наһаа эргэ, кып-кыараҕас, хараҥа, сиргэ батары тимирбит, кып-кыра түннүктэрдээх, ааннаах этэ. Вася бу дьиэҕэ кыһалҕаттан көһөн кэлбиттэрин, быраҕыллыбыт өтөҕү барбах оҥостон «тиэргэннэригэр күн чэлгийэ тыгыар, от силигилии үүнүөр диэри» диэн ааттаан хорҕойбуттарын улаханнык долоҕойугар тохтоппотоҕо. Хата, доҕотторун дьиэтин сып-сымнаҕас дьыбааныгар тиэрэ түһэ сытан көрөр мультиктарыгар курдук дьиэтэ куурусса атахтааҕын, түүн аайы сири-дойдуну кэрийэн кэлэллэрин омуннура-омуннура кэпсиирэ.
Бөһүөлэк олохтоохторо, бииргэ үөрэнэр доҕотторун төрөппүттэрэ Васялааҕы олус аһыналлара, туох кыалларынан көмөлөһө сатыыллара. Кэнникинэн Вася ону олус табыгастаахтык туһанар буолбута, ийэтэ ытыырын көрө үөрэммит буолан дуу, бэйэтигэр артыыс талаана уһуктубутуттан дуу, наһаа мэниктээтэҕинэ ким эмэ буойаары, мөҕөөрү гыннаҕына: «Мин дьиэм умайыаҕыттан оҕо-оҕо курдук оонньообот да буоллум ээ…» – диэт ханнык баҕарар тоҥуй сүрэх ууллуоҕунуу ытамньыйбыт хараҕынан аһыннарыылаахтык көрөн кэбистэҕинэ, тохтоон хаалаллара.
Дьэ оннук төбөтүнэн хааман, күннүү-күөнэхтии сылдьар кэмигэр бэс ыйын үрүҥ түүнүгэр дьиэтигэр биир эр киһи хоноһолуу кэлбит этэ. Куолутунан түүн үөһэ тиийбитэ – остуол биир баһыгар, Вася сөбүлээн олорор сиригэр киниэхэ майгынныыр, сылайбыт эрээри сытыы уоттаах харахтаах, хойуу бытыктаах киһи аһыы олороро. Кинини көрөөт, тута сүрэҕинэн-быарынан таайбыта – бу кини аҕата. Уонун эрэ ааспыт оҕо аҕатын туһунан өйдөбүлэ симэлийэн эрэрэ, ол эрээри син хаһан эрэ бу киһи илиитигэр көтөхтөрө сылдьыбытын өйдөөн кэлэн, сүүрэн тиийэн ыбылы кууспута.
– Уолум барахсан, эт туппуккун, улааппыккын ахан! – диэн баран аҕата холурдук кэтэҕиттэн имэрийбитэ уонна онон атаахтатара бүтэн уолу олорон аһыырыгар соруйбута. Улахан дьон тугу эрэ олус суолталааҕы кэпсэтэллэр быһыылааҕа, күнү быһа таһырдьа сылдьан сайҕаммыт өйүгэр ол кэпсэтиилэрэ иҥэн киирбэтэҕэ, тото аһаан баран уол утуйа барбыта.
Аҕата кэлбит күнүттэн уолу эрдэ туруорар буолбуттара. Эбиэккэ диэри сэттэ уон сэттэ түүлү толору түһээн, түүлэ баранан бүппүтүн кэннэ биирдэ турар бэйэтин сарсыарда аҕыска атаҕар турар оҥорбуттара. Бастакы күнүгэр сэрии саҕаламмытын курдук соһуйан, бэрт түргэнник уһуктубут буоллаҕына, иккис-үһүс күнүгэр ааттатыар диэри ороҥҥо тыыллаҥныы сыппыта. Оннук сытара суорҕан нөҥүө кипятильник быата этин аһыппытын кэннэ тохтообута. Ити аҕата уһугуннара сатаан баран илиитигэр туох түбэспитинэн үөрэппитин түмүгэ этэ. Ол сарсыардааҥҥы «абытай» уһугуннарыы өйүгэр хатаннар даҕаны, күнүһүн оҕо-оҕо курдук аҕатыгар чугаһыы сатыыра да, биирдэрэ ордук кыыһыгар болҕомтотун уурар, киниттэн күнэ-ыйа тахсар, киниэхэ эрэ маҕаһыынтан минньигэс эгэлгэтин аҕалар буолбута.
Ол иһин аҕата кэлбитэ ый аҥаара да буола илигинэ, Вася ийэтин кытта иккиэйэҕин хаалан баран: «Ситэритин букатын да кэлбэтэҕэ буоллар…» – диэхтээбитэ. Ийэтэ уолун аһыммыттыы көрөн туран төбөтүттэн имэрийэ-имэрийэ: «Тоойуом, айбыт аҕаҕын инньэ диэмэриий. Төһө да биһиги тус-туспа олордорбут, аҕаҕын кытта хайаан да алтыһыахтааххын, эр киһи буола улаатаргар туһалыаҕа…» – диэбитэ.
Вася онно өйдөөбүтэ – бу курдук оҕо буолан сылдьара тохтуоҕун, аҕыйах сылынан улаатан эр киһи аатын сүгэрэ тиийэн кэлиэхтээх эбитин. Онтон кини биллибэт эйгэ дьалхааныттан курдук дьулайара.
Биир сарсыарда этиттэриитэ суох аармыйаҕа сулууспалыыр саллааттааҕар түргэнник туттан-хаптан утуйбут оронун көннөрө сырыттаҕына, киирэр аан диэки эр дьон саҥатын күйгүөрэ үксээбитэ. Ити ийэтин убайа, таптыыр абаҕата Ыстапаан кэлэн ону-маны ыаһахтаһара. Кини Васяны сайылыкка илдьэ бараары кэлбит этэ. Вася үөрдэҕиэн! Быстах санаатыгар адьас эрэйи-муҥу көрө сылдьар уолу хаайыыттан босхолоон эрэллэригэр холообута. Күрэнэ эрэ охсор баҕаттан аһы да айаҕар сүгүн булларбакка кулукунайбыта, кыһыны быһа соспут үөрэҕин үрүксээгэр сайылыкка оонньуох айылаах оонньуурдарын симэн барбыта. Ийэтэ ону бэлиэтии көрөн күлбүтэ: «Тоойуом, онно баран оонньуу олорор сололоох буолар үһүгүн дуо?» – диэбитэ. «Һэ, онно тиийэн оонньууртан соло булбат инибин» диэбит курдук ийэтин диэки соһуйбуттуу көрөн кэбиспитэ.
Сайылык барахсан бэс ыйыгар олус да кэрэтэ. Вася манна аҕатыттан ыраах оонньуу кэлбититтэн олус дьоллооҕо. Ону мэктиэлиир кэриэтэ сайылыкка кэлээт, абаҕата: «Оонньуу түс», – диэн көҥүллээбитэ. Онтон бэйэтэ сайылык куулатыгар турар уп-уһун титииккэ тиийэн тугу эрэ үлэлээн-хамсаан барбыта. Вася оонньуурун быыһыгар абаҕатыгар тиийэ сылдьыбыта, били тэлэбиисэргэ көстөр киинэлэргэ буомба түһэн дэлби тэптэҕинэ омуһах үөскүүрүн курдук омуһахтар сарайы эргийэ сыталлара. Сэриилэһэ оонньуурга саамай сөптөөх сир эбит диэн сөбүлүү көрөн абаҕатыттан ыйыппытыгар, биирэ:
– Дьэ, тоойуом, сарсыҥҥыттан манна бадараан булкуйа оонньуохпут, – диэбитэ.
Үлэни билбэт оҕо манна кирпииччэ үктүүргэ көмөлөһө кэлбитин онно даҕаны ситэри өйдөөбөтөҕө. Сарсыҥҥытыгар абаҕата тугу соруйарын толорон, кумахха уу кута-кута булкуйан бу сир үрдүгэр мантан атын үтүө дьарык суоҕунуу күлэ-сала бадарааны тэпсибитэ. Ол оонньуур көҕө баара-суоҕа уон биир чааска диэри тиийбитэ. «Сөп буолуо, атыны оонньуохпун баҕарабын», – диэбитэ. Онуоха абаҕата аны биэс киилэлээх солуурунан кумах тастарбыта. Ол да үлэ уолу сотору салыннарбыта. Төрүт өлөн-быстан, өҥүрүк куйааска уҥан хаалыаҕын күнүскү аһылык тиийэн кэлэн абыраабыта. Абаҕата уолу кыра көлүччэҕэ илдьэн сөтүөлэппитэ, сууммуттара-тарааммыттара. Күнүскү аһылык кэнниттэн көҥүллэтэн аны күнү быһа көлүччэҕэ сөтүөлүөн баҕарбыта. «Дьэ суох, тоойуом, хайаан да бу күннэргэ тыһыынча кирпииччэни оҥоруохтаахпыт», – диэн абаҕата таһырдьа ойоору олорбут оҕону тохтоппута. Тыһыынча кирпииччэ! Сүүрбэ биэскэ диэри ааҕарын сүрэҕэлдьиир Васяҕа тыһыынча кирпииччэ үйэтин тухары ааҕан да бүппэт сыыппаратыгар тэҥнээҕэ.
Онтон ыла Вася бу олох кэрэтэ бүппүтүн, туох барыта кэмнээх-кээмэйдээх буоларын өйдөөбүтэ. Күнү-күннүктээн бадараан тэпсэр саҕа ыарахан оонньуу бу орто дойдуга суох быһыылааҕа. Атаҕа сылайарынааҕар буолуох, иҥиирдэрэ хам тутан бадараантан оруу тардан ылан баран, төттөрү батары үктээри гыннаҕына истибэккэ сордуура. Хараҕыттан уу бычылыйан тахсан муннун анныгар ботугуруу-ботугуруу ытаатаҕына абаҕата сарай күлүгэр олордон уоскутара, иккиэн чэй иһэллэрэ. Онтон үлэни уларытан, хойдубут бадарааны тиэстэ курдук мэһийэн баран, халыыпка күүскэ быраҕаллара. Салгыы тимир бороболуоханан оҥоһуллубут ох саа кэриэтэ тэрилинэн үрдүнээҕи бадараанын быһан ылаллара уонна умса тутан кирпииччэлэрин көнө сиргэ түһэрэллэрэ. Бастакы үлэ күнэ бүтүүтэ абаҕата төһө кирпииччэ буолбутун аахтарбыта. Вася 56 кирпииччэни ааҕан баран эмиэ да хомойбута, эмиэ да үөрбүтэ. Хомойбута кини – тыһыынчаҕа диэри ырааҕыттан, үөрбүтэ – номнуо бачча элбэх кирпииччэни оҥоро охсубуттарыттан.
Күнтэн күн кирпиччэлэрин ахсаана элбээн, буккуллара үксээн Вася кирпииччэ ахсаанын кумааҕыга сурунар буолбута. Онно дьэ балыйтарбат дуу, эбии үлэни оҥорбот дуу туһуттан математиканы хайаан да үөрэтиэхтээҕин өйдөөбүтэ. Кини бүтэ охсон аны сайылыктан бара охсуон баҕарар буолбута. Уонча хонугунан кирпииччэлэрэ тыһыынчаҕа чугаһаабыта. Күн аайы бадарааны тэпсэн, күн уотугар хайыта баран уол атаҕа бааһырбыта. Абаҕата дэриэбинэҕэ балыыһаҕа илдьээри гыммытыгар сөбүлэммэтэҕэ.
– Оттон кирпииччэ?
– Сайын уһун, тоойуом, үтүөрдэххинэ даҕаны ситэри кэлэн үлэлиэхпит буоллаҕа…
– Атаҕым бааһа оһуор диэри бэйэҥ оҥорбоккун дуо, ол?
– Оҥоруохпун сөп эрээри, тоойуом, аҕаҥ бүтэһигэр диэри сылдьыстын диэбитэ.
– Оччоҕо барбаппын. Кыра хаалла дии, бүтэрэн кэбиһиэххэ.
– Чэ сөп. Ити эр киһи тыла. Ол эрээри киэһэ аайы маастанаар…
Аны үлэни бүтэрэ охсор баҕаламмыта. Хайаан даҕаны 1000 кирпииччэни оҥоруохтаахпыт диэн өй-санаа киирбитэ. Илиитигэр бастаан хабахтар үллэн тахсан баран, тэһитэ баран аһыйаллара, кэлин ол тэстибит сирдэрэ кыбыс-кытаанах чэргэ кубулуйбуттара. Атаҕын сып-сымнаҕас тириитэ хайыта бара сатаан баран, бааһа хатан халыҥ тирии үүммүт этэ.
Вася кэлин кирпииччэ ахсаанын аахпат буолбута, бүтэр күннэрин быһа барыллаан сэрэйэрэ. Ол күннэрэ эмискэ тиийэн кэлбитэ. Сарай иһигэр уп-уһун долбуурдарга кирпииччэлэр кырылаан тураллара. «Дьэ, тоойуом, киһи эрэ буолларбыт, бүтэрэр күннээх эбиппит», – диэбитэ абаҕата көлөһүнүн сотто-сотто уонна уол көхсүн таптайбыта. Үлэ түмүгэ көстөрө олус астык этэ, туох эрэ сүдү ситиһии курдуга. Вася дьиэтээҕи сымнаҕас тэллэҕин, ийэтин мичээрин, сылаас-сымнаҕас илиитин биллэрдик суохтаабыта.
Дьэ бүтэннэр, тэриллэрин хомунан дьиэлээбиттэрэ. Били ыра санаа оҥостубут сынньалаҥын, устар күнү быһа оонньуурун кэтэспит уол дьиэтигэр кэлэн соһуйуоҕун соһуйан, кэтэҕин эрэ тарбана турбута. Кини абаҕатынаан сайылыкка баара-суоҕа кирпииччэ эрэ үктээбит буоллахтарына, манна били умайбыт дьиэтин тиэргэнигэр дьиэ тутуллан ортолообут этэ. Аҕата икки киһини кытта күнүһү-түүнү аахсыбакка үлэ үөһүгэр сылдьаллара. Хайыаҕай, аны дьиэ тутуутугар умса түспүттэрэ. Биригээдэ саамай эдэр үлэһитэ буолан, үксүн сорук-боллур, илии-атах оруолун толороро, киэһэтин мас сыыһын хомуйара. Аҕата маастардыыр этэ, ону аһара сөҕөрө, санаатыгар аҕата саамай чэпчэки үлэни оҥорор курдуга. Дьиэ эркинигэр бэрэбинэ уурдахтарына сэлэппиискэлээх сылдьан сурааһыннары ойуулуура, оччоҕо уолаттар эргитэ тутан баран сүгэнэн ойо охсон бааһыыллара. «Эркин маннык оҥоһуллар эбит дуу» диэн саҥаны билэр оҕоҕо үлэ бэрт сэргэхтик барбыта. Көҥкөлөйө бүтэн, сарайын оҥороллорун саҕана саамай кытыгырастара кини эрэ буолбута. Биригээдэ биир тутаах үлэһитэ буолбутуттан, кинитэ суох сатамматтарыттан улаханнык киэн туттара.
Биирдэ эмэтэ аһары баран тойомсуйаары гыннаҕына, аҕатыттан мөҕүллэрэ, ол эрээри сүөм түспэтэ. Өһөс санаата баһыйан быһыылааҕа, дьиэ тутуллан бүтүөр диэри оҕолору кытта оонньуу ыстанарын туһунан санаабатаҕа даҕаны. Биллэн турар, дьиэ үрдүттэн ханна эрэ ыраах табаарыстара оонньуу сылдьалларын ымсыыра көрөрө даҕаны, «эппиэтинэстээх» үлэҕэ сылдьарын өйдөөн киэр хайыһара.
Ол курдук сайын үтүөтэ биллибэккэ ааһан хаалбыта. Аҕатынаан үлэлэспит улахан уолаттары кытта бодоруһан, төһө да уон биирдээх эрэ буоллар, санаатыгар, улахан киһи курдук буолбута. Аҕатын үтүктэн, үлэлээн бүтэн илиитин сууна туран: «Остуолга ас тардылынна дуо?» – диэн көрбөккө да туран ыйытара. Эмиэ аҕатыгар майгылыы сатаан кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн сытан атаҕын олоппоско ууран сынньанара. Ийэтэ, төһө да ити саҥа кэмэлдьитин бэлиэтии көрдөр, тугу да саҥарбакка күлэн мичилийэн кэбиһэрэ.
Үөрэххэ киирбитин кэннэ бэйэтэ да билбэтинэн сып-сап саҥа дьиэҕэ көһөн хаалбыттара. Абаҕата: «Дьэ бу Вася көлөһүнүн тохпут кирпииччэтинэн оҥоһуллубут оһох», – диэн киэптэтэ-киэптэтэ оһохторун аан бастаан оттубута. Уол: «Сэрэнэн оттуҥ, хайыта баран хаалыа…» – диэн бэрт оттомноохтук саҥаран баран, оһоҕу тула дьоһуннаахтык эргийбитэ.
Саҥа дьиэҕэ көһүү сүпсүлгэнигэр да, үөрэҕэр да аралдьыйан, Вася аҕата барар күнэ тирээн кэлбитин билбэккэ да хаалбыта. Ол күнү үйэтин тухары өйдүүр. «Дьэ, Вася, дьиэни эйиэхэ хаалларабын. Бу – эн дьиэҥ! Көр, харай! Ийэҕин харыстаа, дьиэҕин-уоккун бэйэҥ көрөн олор! Биллиҥ ини, бу дьиэ төһөлөөх эрэйинэн, төһөлөөх үлэнэн уонна сыранан тутуллан тахсыбытын. Кытаат!» – диэн аҕата дьоһуннанан олорон кэс тылын эппитэ.
Төһө да ол кэннэ аҕатын абааһы көрдөр, улахан киһи буолар кэмигэр аттыгар суоҕун иһин үлтү үөхтэр-кыраатар, билигин бэйэтэ ыал аҕата эрэ буолан баран, дьэ бырастыы гыммыкка дылы. Тапталларын сүтэрбит дьон кыайан бииргэ буолбаттарын өйдөөтөҕө. Оттон ол оҕо сааһыгар биир сайын кэлэн олоҕун тосту уларыппытыгар махтанар эрэ. Баҕар, кирпииччэ үктээн эрэйи көрбөтөҕө буоллар, билигин оройуон ОДЬКХ-тын тутаах инженерэ аатырыа суоҕа эбитэ буолуо. Кини билигин олох сайдан, кирпииччэ оһохтоохтору киинтэн ититиигэ көһөрөн, элбэх уол оҕо сайыннары кирпииччэ үктүүр, кыһыннары мас хайытар үгүс түбүгүн суох оҥордо.­
Ити сытан кэргэнэ эппитин өйдөөн кэлэн мүчүк гынна уонна кууһа сытан: «Ээ, сөпкө, сөпкө мөхпүппүн…» – диэн сибигинэйэ-сибигинэйэ уту­йан хаалла…

Анатолий Гаврильевич Кириллин–ДьолуКуус

***

Күнү быһа биһиги
Күннүүн тэҥҥэ сырсабыт,
Күнү үөрэ көрсөммүт,
Күннүүн тэҥҥэ хаамсабыт.

Оҕо, эдэр саастарбыт
Күннүүн күрэс былдьаһа
Күлэ-үөрэ ааспыттар,
Былыт буолан саспыттар.

Хаһан, ханна ол курдук
Үөрэ хаамсыа этибит?
Үлэ, үөрэх дьүөрэтин
Билэн ааһыах этибит?

Күнү быһа биһиги
Күннүүн тэҥҥэ сырсабыт,
Күнү үөрэ көрсөммүт,
Күннүүн тэҥҥэ хаамсабыт.

Эн уон түөрт
саастааххын…

Эн уон түөрт саастааххын,
Эдэркээн кыысчааҥҥын –
Оҕотук санааҕар
Улаата сатааҥҥын
Ыйдаҥа киэһэҕэ
Тапталгын кэтиигин.

Туус маҥан атынан
Көтүтэн бу кэлэн
Халлаантан сулуһу,
Үйэлээх тапталы
Бэлэхтии уунуоҕун
Оҥорон көрөҕүн.

Эн уон түөрт саастааххын –
Олоҕуҥ иннигэр.
Соҕотох тапталгын
Тумаҥҥа муннара,
Кэм-кэрдии хаамыытын
Ыксата сатаама.

биһиэнэ

Сарсыҥҥыбыт биһиэнэ.

***

Дьахтар сааһа – таабырын…

Ольга Николаевна Павлова

***

Бу түгэн миэхэҕэ бэлэх ээ!

Ыйдаҥа түүн

Сылаас тыына эн этиҥ.

олунньум, дорообо!

Төрөөбүт, төлкөбүн түстээбит
Одун ый, олунньум, дорообо!
Тоһуттар тымныылаах тохсунньу
Тоһуурун туорааммын дьэгдьийдим.

Бурҕаҥнас тымныыбыт намыраан
Олунньу оргууйдук налыйда,
Түптэлэс тумаммыт дьайҕаран
Кэрии тыа бу баардыы дьэргэйдэ.

Күн уһаан, им сырдаан,
Күндэлэс уотунан угуттуур,
Саһарҕа сандаарар күлүмэ
Саас иһэр илдьитин ыһыахтыыр.

Уорааннаах, унньуктаах кыһыммыт
Кырыалаах сыарҕата кыыкырдыыр,
Кэтэһэр күүтүүлээх сааскыбыт
Кэмнэммэт кэрэтэ лыҥкыныыр.

Одун ый төрөппүт оҕото
Сүрэҕим долгуйа битийэр,
Ийэ тыл угуйар алыба
Сүрэхпэр кутуллан дьалкыйар.

Таптал диэн таҥара бэлэҕэ,
Одунтан оҥоһуу буоллаҕа.
Айыллыы, айдарыы түсчүтэ
Үөһэттэн үөттэрии үөйдэҕэ.

Олунньум – мин дьылҕам, олоҕум,
Төлкөбүн түстээбит мин ыйым!
Сэрэбиэй кэбиспит түөрэҕим,
Күн сирин көрдөрбүт мин ыйым.

Агафья Ивановна Сивцева–Дүпсүүнэ

Аҕа

Орто туруу дойдуга
Алаһа дьиэ тэринэн,
Оҕо уруу төрөтөн,
Аҕа баһылык буолан
Оллоонноон олордоҕо!

Булар-талар киһибит,
Дурда буолар аҕабыт
Тыаҕа – булчут бастыҥа,
Суолга – суоппар чулуута,
Туттар илии туйгуна!

Эркин курдук эрэлбит,
Киэҥ көҕүстээх хаххабыт,
Сатабылыҥ сайыннын,
Сытыы сырыыҥ кэҥээтин,
Дьоллоох түгэн үксээтин!

Сардаана сибэкки

Сырылас сайыҥҥы куйааска
Сардаана сибэкки тылынна,
Сахалыы симэҕин иилинэн
Сиэдэрэй бэйэтин көрдөрдө.

Тэтэркэй имнэрэ кыыһаннар
Тулабын тупсаран биэрдилэр.
Талбааран, таалалаан, сиэттиһэн
Талба кыыс ыһыаҕын ыстылар.

Нарыннык, намчытык хамсанан
Наҕыллык эргийэн ыллылар,
Наскыйан, чуумпуран, иһиллээн
Ырааҕы анаара турдулар.

Дойдубар махталым

Төрөөбүт төрүт буорум,
Күөлэһийбит мин Мүрүм,
Эн кэрэҕин кэрэхсээн,
Эн салгыҥҥын ыймахтаан,
Төрөөн-ууһаан, тэнийэн,
Үс саханы үөдүтэн,
Түөрт саханы төлкөлөөн,
Тиэргэн бэрдин тэнитэн
Тиийэн кэллим кэпсээри.

Киэҥ нэлэмэн хонуулаах
Долгулдьуйар эбэккээм,
Сүбэ көрдүүр күннэрбэр
Көмө-тирэх буолбуккун,
Үөрэр-көтөр кэмнэрбэр
Тэҥҥэ үөрсэн ылбыккын
Өйдөөн-санаан кэлэммин,
Эн иннигэр хоҥкуйан,
Сөһүргэстээн турабын.

Кырыа кыһын дьыбардаах
Кындыл кыраай мин дойдуом,
Сырдык санаа сылааһын
Эн миэхэ анаабытыҥ,
Саргылаах олох суолун
Эн миэхэ көрдөрбүтүҥ,
Ол үтүөҕэр махтанан
Дьоһун-мааны ыаллары
Олохсуттум эн дуолгар.

Сахам тыла барахсан

Сааскылыы саймаарыйар,
Сайыҥҥылыы сандаарар,
Күһүҥҥүлүү күндүлүүр,
Кыһыҥҥылыы кылбаарар
Сахам тыла барахсан!

Оһуор тэҥэ сиэдэрэй,
Кымыс курдук хабархай,
Ньаассын оттуу ньалҕаархай,
Байҕал курдук киэҥ далай
Сахам тыла барахсан!

Олоҥхолуу омуннаах,
Оһуохайдыы ойордоох,
Чабырҕахтыы кымньыылаах,
Өс хоһооннуу тирэхтээх
Сахам тыла барахсан!

Ааспыт үйэ үгэһин,
Үүнэр кэскил сайдыытын,
Саха омук дьылҕатын
Аан дойдуга арыйар
Төрүт тылым барахсан!

Ольга Михайловна Татаринова (Тролукова)–Чуораайытта

«Чолбон». — 2025. — №4