Ыалдьыттарбыт – Сунтаар «Ньургуһуннара»

Сунтаар улууһун «Ньургуһун» литература түмсүүтэ 1972 сылтан үлэлиир. Бастакы салайааччынан суруналыыс, дьиҥнээх энтузиаст Серафим Пудович Саввинов этэ. Түмсүү дьоҥҥо тахсар түһүлгэтинэн Иван Саввич Афанасьев эрэдээктэрдээх оройуоннааҕы «Ильич уоттара» хаһыат буолбута. Били­гин «Ньургуһун» түмсүү чилиэннэрэ Эдуард Соколов-Тулусхан, Иннокентий Семенов, Саргылана Спиридонова–Кэрэмэс Кийиитэ, Александра Григорьева–Сандаарыйа, Валерий Мекумянов, Наталия Михалева–Сайа уо.д.а. ааттарынан киэн туттабыт.

Түмсүү үлэтигэр бэйэлэрин кэмнэригэр Уйбаан Нуолур, Аким Кондратьев, Николай Сергеев, Альберт Бүлүүйүскэй үгүс көмөнү оҥорбуттара. Уларыйыы-тэлэрийии сыл­ларыгар түмсүү үлэтэ уостан, симэлийэн киирэн барбыта. «Ньургуһун» түмсүүгэ иккис тыыны укпут, тылыннарбыт киһинэн Тускулаана Васильевна Горохова-Кобельянова буолар. Кини өҥөтүнэн айар куттаах дьон «Ньургуһуммут» тула түмсэн үлэлии-хамсыы сылдьабыт.

2017 сылтан бастаан солбуйааччынан, онтон салайааччынан Валентина Григорьевна Дьяч­ковская–Хара Көмүс үс аҥаар сыл хорутуулаахтык үлэлээбитэ. Ити кэмҥэ түмсүү чилиэннэрэ 55 кинигэни таһаартарбыттара. 2021–2024 сылларга түмсүүнү Розалия Ефимовна Сидорова–Ымыы­чаана салайан үлэлэппитэ. «Ньургуһун» билигин 50 киһини түмэр. Үйэ аҥаардаах үбүлүөйү көрсө «Ньургуһун ыһыаҕа» диэн кинигэ таһаарбыппыт, түөскэ кэтэр анал өйдөбүнньүк бэлиэ оҥотторбуппут.

2024 сылтан «Ньургуһун» түмсүү муоһатын мин туттум, үлэбит, былааммыт элбэх.

Зинаида Васильева–Сыралы

Вера Прокопьевна Уарова Сун­таар улууһун Тойбохой нэһилиэ­гэр төрөөбүтэ. Тойбохойдооҕу библио­­тека үлэһитэ. 2017 сыллаахха «Сунтаар миигин ыҥырар» диэн улуустааҕы литература күрэһин кы­лаан кыайыылааҕа буолбута. Кэпсээннэрэ «Күрүлгэн», «Хатан» сурунаалларга, «Сунтаар со­нуна» хаһыакка бэчээт­тэммиттэрэ.

ВЕРА УАРОВА

КЫАЙЫЫ СИБЭККИТЭ

Быйыл саас хайдах эрэ эмискэччи кэллэ. Аҕыйах хонуктааҕыта хаарынан көрө сыппыт тэлгэһэ күлүк сирдэригэр куобах тириитин сэм­нэҕин курдук үрүҥ чөмөхтөр онон-манан маҥхайан көстөллөр. Биэс-алта хонук иһигэр күүскэ ириэрэн, уу-хаар, бадараан бөҕө буола түстэ. Элиэ, сылгы чыычааҕа номнуо кэлбит. Сотору кус-хаас үөрэ саҥа-иҥэ буолан көтөн ааһыахтара турдаҕа.

Бөһүөлэк кытыытынааҕы тыа саҕатыгар баар тэлгэһэҕэ самналлыбыт, буор сыбахтаах эргэ балаҕан аттыгар үс сыллааҕыта тутуллубут икки этээстээх бэрт тупсаҕай көстүүлээх дьиэ дьэндэйэн турар. Бу маннааҕы олохтоох дьон сиэннэрэ куораттан көһөн кэлэн өбүгэлэрин өтөҕүн сөргүтэн дьиэ туттубута. Дьиэ иһэ сып-сырдык, ып-ыраас. Барыта аныгылыы тупсаҕай, уурбут-туппут курдук. Хороччу улаатан эрэр үс эмдэй-сэмдэй уол үөрэхтэрин кэнниттэн дьиэ ис-тас өттүнэн сүүрэн-көтөн көтөн күнү билбэккэ аһараллар. Арыт өрөбүл күннэргэ эбэлээх эһэлэригэр күүлэйдии, хоно-өрүү бараллар. Эбэ, эһэ тапталлара ийэ, аҕа тапталларынааҕар ураты сылаас, истиҥ эйгэлээх. Төһө даҕаны бэйэлэрин дьиэлэригэр холодильник толору буоллар, манна ас-үөл барыта олус минньигэс, амтаннаах, сонун курдук буолар. Өссө үчүгэйэ диэн бу дьиэҕэ Хос Эбэ диэн ааттанар кырдьаҕас эбэ баар. Кини муус маҥан баттахтаах, олорон ааспыт олоҕун суоллара сурааһын буолан хаалбыт мырчыстаҕас сирэйдээх, туохтан эрэ хараастыбыт курдук харахтаах, саас баттаан арыый бытаарбыт эрээри, «тугу эмэ туһалаа­тарбын» диэн дьиэ иһигэр атаҕа сур-сур тыаһаан төттөрү-таары хаамара элбэх. Хос сиэн­нэрин мэлдьи төбөлөрүттэн имэрийтэлээн, сырылаччы сыллаталаан ылар, халаатын сиэ­биттэн кэмпиэт хостоон күндүлүүр сүрдээх ис­тиҥ, эйэҕэс, барыларыгар күндү киһи.

Маайа быйыл аҕыс уонус хаарыгар үктэ­нэн сылдьар. Манна төрөөбүтэ, манна кырый­да. Кини саас баччаларга хайаан даҕаны дэриэ­би­нэттэн тахсар суолтан тэйиччи, ойуур иһигэр баар ырааһыйаҕа тиийэн ньургуһуннары көрөн кэллэҕинэ эрэ сатанар. Ону-маны өйдүүр буо­луоҕуттан өрүү манна кэлэн, сааскы маҥнайгы сибэккилэри көрөн, кыыдааннаах кыһын чахчы ааспытын итэҕэйэн барар курдук. Бу кэмҥэ кулгааҕар мэлдьи балаҕан иһиттэн: «Маайыс, тоҕойуом! Мээнэ ыраатаайаҕыт, сотору аҕалаах убайгыт кэлиэхтэрэ», – диир эдэр дьахтар саҥата иһиллэр. Кыһыҥҥы тымныыларга та­һырдьа мээнэ быкпатах оҕолор саас халлаан сылыйыыта таһырдьаттан киирбэттэр этэ. Кы­ракый кыысчаан үс сыл кыра сурдьунаан мас төбөтүнэн сир кырсын хайыта суруйан оҥхойго олорон хаалбыт хаар уутун ыыта оонньууллара, сүүрүгү батыһан сырсыаккалаһаллара. Сылай­дахтарына, күн диэки сирэйдэрин тоһуйан, ха­рахтарын симириктэтэ-симириктэтэ, дүлүҥ мас­ка олоро түһэллэрэ. Маайыс убайа киниттэн баа­ра-суоҕа биир эрэ сыл аҕа этэ. Ол да буоллар, икки киһи убайа, улахан киһи ааты­ран, куруук аҕатын кытта сылдьара. Төрөппүттэрэ Аана­лаах Хабырыыс холкуос сүөһүтүн-аһын кө­рөн систэрин көннөрбөккө үлэлээн-хамсаан олорбуттара.

Ыам ыйын биир ып-ыраас халлааннаах сар­сыардатыгар, күн лаппа ойбутун кэннэ аҕата кыыһыгар халтаҥ сонун, бэргэһэтин кэтэрдэн, санныгар сүгэн, киэҥ-киэҥник хардыылаталаан айан суолу батыһан баран иһэн, ойуурга туораан киэҥ соҕус ырааһыйа ортотугар кэлэн тохтообута. Аҕатын санныттан сиргэ түһэн эрэ баран, Маайыс чэрэниилэ күөҕэ өҥнөөх элбэх да элбэх сибэкки үүнэн турарын дьэ өйдөөн көрбүтэ. Кыыс оҕо буоллаҕа буолан: «Уо-а-ай, сибэккилэр!» – диэн саҥа аллайа түспүтэ. Хайа да диэки хаамыан билбэккэ үөрэн сэгэйэн турбута. Ол дьыл ньургуһун хаһааҥҥытааҕар даҕаны хойуутук, киһи үктэнэр да сирэ суох гына үүммүт этэ. Хабырыыс, кыыһа үөрбүтүн көрө-көрө, бэйэтэ эмиэ уоһа ыпсыбат буолбута. Сонун устан сиргэ тэлгээн кыыһын олордубута, сэрбэллибит төбөтүн кэтит ытыһынан имэрийэ-имэрийэ, сүүһүттэн сырылаччы сыл­лаан ылбыта уонна:

– Маайыскам, оҕокком сыыһа, кыысчааным барахсан! Көр бу, айылҕабыт эн төрөөбүт күҥ­ҥүнэн кэрэ бэйэлээх бэлэҕи оҥорбут дии – ньургуһун сибэккини… Элбэҕиин! – дии-дии, илиитин нэлэҥнэппитэ. – Алта сыл­лаа­ҕыта бу күн сарсыарда күн кылайа тахсыыта Иэйэхсит Хотун биһиги дьиэбитигэр кыыс оҕону – эйигин, Маайыскабытын бэлэхтээбитэ. Бүгүн эн алта сааскын туоллуҥ. Көр, бу барыта эйиэнэ, эйиэхэ анаан үүммүттэр! – Хабырыыс Маайысканы кө­төҕөн ылан ньилбэгэр олордубута, төбөтүттэн сыллаан сырылаппыта.

– Аҕаа! Бу барыта мин сибэккилэрим дуо? Оччоҕо мантан үргээн дьиэбэр илдьэ барабын дуу? – кыыс ойон туран ньургуһуннары имэрий­тэлээн көрдө уонна саҥа аллайда – Аҕаа! Көр, сибэкки тоҕо түүлээҕий, тоҥмут дуо?

– Дьэ бу тоҥ сири тобулан саас аан бастакы­нан тахсар хорсун сибэкки – ньургуһун диэн буолар. Айылҕа тоҥмотун диэн итинник түүлээх гына айбыт. Эн эмиэ кини курдук тулуурдаах буолаар. Чэ, барыах! Дьоммут сүтэрбиттэрэ буо­луо, – диэн баран аҕата туран кэлбитэ.

– Мин мантан илдьэ барыам! – кыысчаан биэс ньургуһуну сэрэнэн тууран ылла. – Бу ийэбэр, бу аҕабар, бу убайбар Уйбаанчыкка, бу сурдьубар Байбалга, оттон бу миэхэ, – диэн ааҕан доб­дугуратта. – Ммм! Үчүгэй да сибэккилэр, – Маа­йыс үөрүүтүттэн дьиэрэҥкэйдээн ылла.

Бу 1941 сыл сааһа этэ. Күн-дьыл оргууй устан испитэ, холкуостаахтар солото суох үлэ үөһүгэр сылдьаллара. Хайдах сайын буолуоҕун таа­йа сатыыллара, холкуостарын сайдар кэскилин бэркэ көтөҕүллэн олорон ырытыһаллара. Итин­ник үтүө ыралаах олордохторуна, күүппэтэх өттүттэн алдьархай ааҥнаабыта. Германия туох даҕаны сэрэтиитэ суох Сэбискэй Сойууска сэриинэн саба түспүт сураҕа күннээх халлааҥҥа эмискэччи этиҥ эппитинии иһиллибитэ. Сэрии диэн тыл дьон сүрэҕин хам­саппыта, ыар ынчык буолан иһил­либитэ, хас биир­­дии ыал аанын тоҥсуйан, саа-саадах тутар саастаах эр дьону барыларын хаа­рыйбыта, элбэх харах уутун тохпута. Хабы­рыыс бастакы хомуурга түбэһэн, от ыйыгар ыҥырыллан бар­быта. Бэбиэскэ туп­пут эр дьон, атаарааччылар сэбиэт дьиэтин ат­тыгар мустубуттара. Уоттаах-күөстээх тыллар этиллибиттэрэ.

Хабырыыс ботуоҥкатын сүгэн туран, кэргэ­нин, оҕо­лорун биир-биир кууһан, сыллаталаан ылбыта.

– Аанчык! Кытаатан тулуйа сатааҥ. Оҕолор­гун харыстаа. Сэрии сотору бүтүө, хайаан даҕаны тыыннаах эргиллэн кэлиэм! Уйбаанчык, эн улахан киһи буоллаҕыҥ дии, ийэҕэр илии-атах буолан көмөлөһөөр. Балтылаах инигин көрсөөр! – диэбитэ.

Маайыс аҕата атын эр дьону кытта айан суо­­лун устун бара турбуттарын, дьон ытаһарын кө­рөн бөрүкүтэ суох быһыы буолбутун оччугуйкаан сүрэҕинэн сэрэйэн:

– Аҕаа! Аҕаа! Аҕаа, барымаа! – диэбитинэн, ийэтин илиититтэн төлө көтөөт, ыраатан эрэр дьону батыһа сүүрбүтэ.

Хабырыыс кыыһын хаһыытын истэн эргиллэ түспүтэ, Маайыската сүүрэн эрбэкэчийэн иһэрин көрөөт, оҕотугар утары сүүрбүтэ.

– Аҕаа, барымаа! – дии-дии, Маайыска аҕатын моонньугар иилистэ түспүтэ.

Хабырыыс сүрэҕэ сүр ыарыылаахтык аһыс гынан ылбыта.

– Маайыскаа, кыысчааныам! Ытаама, сэрии сотору бүтүө… Оччоҕуна мин эргиллэн кэлиэм! Оҕокком сыыһаа, уоскуй дуу, – кыыһын хараҕын уутун тарбахтарын төбөтүнэн сэрэнэн сотон ыла-ыла, ытыырын кыатана сатаан оргууй си­бигинэйбитэ.

– Сэрии хаһан бүтүөҕэй? Хаһан кэлэҕин? – кыыс сыҥсыйан ыла-ыла саҥарбыта.

– Сотору! Өйдүүгүн, ньургуһуннаах ырааһы­йаны? Онно ньургуһун ырааһыйаны биир гына үүннэҕинэ кэлиэҕим! – Хабырыыс төбөтүгэр туох көтөн түспүтүн эппитэ. – Онуоха диэри кы­­таатан тулуйан күүтээр. Ньургуһун сибэкки кур­дук хорсун, тулуурдаах буолаар, – Хабырыыс кыыһын оргууй тэйиччи аспыта. – Хайаан даҕаны кэлиэҕим!

Уйбаанчык балтын эккирэтэн сүүрэн элэс­тэнэн кэлбитэ. Маайысканы икки илиитинэн сан­ныттан тутан аҕаларын кэнниттэн сайыһа көрөн хаалбыттара.

Сотору бүтүө дии санаабыт сэриилэрэ уһаан-кэҥээн барбыта. Нэһилиэк үлэни кыайар-хотор, саастарын үгэнигэр сылдьар эр дьоно утуу-субуу сэриигэ барбыттара. Холкуоска кырдьаҕас­та­ры кытта оҕо-дьахтар уонна доруобуйалары­нан сыыйыллан сэриигэ барбатах эр дьон эрэ хаалбыттара. Барыта наар аанньа диэ­бик­кэ дылы, сэрии сылларыгар уот кураан са­тыы­лаан, от-бурдук үчүгэйдик үүммэккэ, ас-таҥас кырыымчык буолбута. Күн-түүн олох ыараан, ыал ыалынан хоргуйан өлүтэлээһинэ тах­сыбыта. Онно эбии дьону сүрэхтэрин хайытан, харахтарын уутунан сууннаран хара суруктар кэлитэлииллэрэ. Арай саллааттартан кэлэр эрэ суруктар улахан үөрүүнү аҕалаллара, үтүө сурах буолан дьиэттэн дьиэҕэ кэпсэнэллэрэ. «Мин ки­һибин ханна эмэ көрсүбүтэ буолаарай?», «сэ­рии хаһан бүтэр үһү, туох диэбитий?» диэн бэйэ-бэйэлэриттэн сураһаахтыыллара.

Ааныс үс оҕотунуун Ылдьаа диэн оҕонньору кытта дьукаахтаһан олорбуттара. Холкуос сүөсүһүтэ буолан дьиэтигэр көстөр-көстүбэт сылдьара. Сарсыарда оҕолоро утуйа сыттахтарына барара, утуйа сыттахтарына кэлэрэ. Ылдьаа, хараҕынан нэһиилэ сирдэтинэн сыл­дьар да буоллар, дьиэҕэ олорон син барыны бары гынара. Маайыс дьиэтигэр сурдьун көрө­рө, оҕонньорго илии-атах буолара. Уйбаанчык ийэ­тигэр ньирэй эмтэрэн, ыанньыксыттарга тым­тык тутан, ынахтары хомуйан аҕалан биэрэн ула­ханнык абырыыра. Күһүн турар-турбат барыта бурдук хомуйуутугар сылдьара. Буолаҕа биир да туораах бурдугу хаалларыа суохтааххыт диэн кытаанах ирдэбил турара. Биирдэ эмэ оҕолор хомуллубут буолаҕа баран кутуйах хасааһын көрдүүллэрэ. Ботуччу соҕуһу буллахта­ры­на, ула­ханнык үөрэллэрэ, ахсааннарынан тэбис-тэҥ өлүүлээн үллэстэллэрэ. Онтукаларын дьиэ­­­лэригэр адьас кистээн илдьэллэрэ, туту­лун­нах­тарына «бурдугу уорбут» аатыран суут­таныахтарын сөбө.

Улахан дьон туох эмэ ас сыыһын буллахта­рына, үксүн оҕолоругар биэрэ сатыыллара, бэйэлэрэ уунан-хаарынан сылдьаахтыыллара. Ону көрөн, өлүүнү-сүтүүнү кытта сэргэстэһэ улаатан эрэр Уйбаанчык:

– Эһиги эмиэ сиэҥ! Эһиги өлөн хаал­лаххытына, биһиги хайдах буолуохпутуй? – диэн модьуйсара.

Аҕаларыттан дөрүн-дөрүн сурук кэллэҕинэ, хараҥа олохторо сырдыы түһэрэ. Ордук Маа­йыска дьоллоноро, аҕатын көрбүт саҕа сананара. Үс муннуктаах суругу өр илдьэ сылдьан сыл­лыыра. Аҕатын: «Мин оҕом ньургуһун сибэкки курдук тулуурдаах, хорсун-хоодуот буолуо!» – диир саҥата кулгааҕар иһиллэн кэлэрэ.

1943 сыл Ааныстаахха улахан сүтүктээх, ыар сылынан буолбута. Бастаан Уйбаанчык, иһинэн таарымталанан, өрүттүбэккэ аҕыйах эрэ хонук буолаахтаабыта. Ааныс уолун аһыйан дьон көр­бөтүгэр түүннэри-күннэри хараҕын уутунан суунаахтаабыта, санаатыгар баар-суох эрэлин, дурдатын-хаххатын сүтэрбит курдук буолбута. Маайыс уонна кыра уол баар буоланнар эрэ кыатана сатыыра. Күһүөрү дьукаахтара Ылдьаа оҕонньор сыты­нан кэбиспитэ, эмиэ уһаабатаҕа. Олохторо өссө ыараабыта. Ааныс арыт ньирэйдэргэ иһэрдиллэр холбуй үүттэн кистии-саба быыкаа иһиккэ кутан хоонньугар уктан илдьэ кэлээхтиирэ. Кырдьа­ҕас ыанньыксыттар, ону көрдөхтөрүнэ даҕаны, билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буолаллара. Ардыгар бэ­йэлэрэ даҕаны кыра үүт оҕото биэрэллэрэ.

Биир киэһэ Ааныс үлэтиттэн кэлбитигэр кыыһа:

– Ийээ! Байбал турбат. Сарсыардаттан быһа утуйа сытар. Уһугуннаран тардыалыы сатаатым да хамсаабат, хараҕын симэн баран сытар, – диэн саҥалаах көрсүбүтэ.

Ийэ сүрэҕэ бар гына түспүтэ. Ойон тиийэн уолун тутан көрбүтэ – былыр үйэ көһүйэн хаа­лаахтаабыт этэ. Кыһыҥҥы бытархан тым­ныы­ларга дьиэлэрэ аанньа оттуллубакка кыра­чаан Байбал икки өттүнэн сэбиргэхтэтэн чүмэчи кур­дук түргэнник уостан хаалаахтаабыта. Хам аччык эрэйдээхтэр, иин буорун кыайан хаспат буоланнар, өлбүт дьону ампаарга үрүт-үөһэ сааһылаан иһэллэрэ. Уолчаан өлүгүн эмиэ он­но таһаарбыттара. Ааныс ол ампаар таһынан ааһан истэҕинэ, санаатыгар уола: «Ийээ!» – диэн ыҥырарга дылыта. Ийэ барахсан ыар аһыыга баттатан адьас хаҕа эрэ хаалаахтаабыта.

1944 сыл саҥатыгар буоста таһар Настаа Ааныһы суолга көрсө түһэн, сирэйин таба көрбөт буола-буола, суумкатыттан хостоон туох эрэ кумааҕытын туттараат, ааһа көтөн бара турбута. Хабырыыспыттан сурук кэллэҕэ диэн үөрэ-көтө ылаат, көрөн баран кубархай бэйэтэ букатын кумааҕы курдук буолбута, атаҕар уйуттубакка суол кытыытыгар хаарга олорунан кэбиспи­тэ. Маайыс ону көрөн: «Ийээ! Ийээ, туох буоллуҥ?» – диэт, ийэтин кууһа түспүтэ. Ааныс саҥата суох биир сири тонолуппакка көрөн, хамсаабакка олор­бута. Хата ааһан иһэр дьахталлар өйөөн-убаан туруоран дьиэлэригэр илдьэн биэрбиттэрэ.

Илиитигэр хам тута сылдьар суругун ылан ааҕан баран:

– Ааныскаа, Хабырыыскын сураҕа суох сүп­пүт диэбиттэр дии. Ол аата өлбүтэ биллибэт, баҕар, бааһыран балыыһаҕа эҥин сытара буолуо… Тыыннааҕа буолуо! Аһара айманыма, кыыскын санаа! Баар буоллаҕына, сотору биллэрэн су­рук суруйуо буоллаҕа. Сүппүт диэбит киһилэрэ кэлин көстөр үһү ээ… – диэн дьүөгэлэрэ уоскута сатаабыттара.

Онон Маайыс төбөтүгэр «аҕам өлбөтөх, кини сүппүт, ол аата тыыннаах, ханна эрэ сылдьар, тыыннаах!» диэн санаа иҥпитэ. Ааныска, бэйэтэ да мөлтүү сылдьар киһиэхэ, кэргэнэ сураҕа суох сүппүтүн туһунан сурук кэлиитэ улахан охсууну оҥорбута, олох олорон бүппүт курдук санаммы­та. Булбут аһын барытын кыыһыгар биэрээхтиирэ, бэйэтэ кылыгыр уунан кэриэтэ сылдьара. Аччык киһини ыарахан үлэ өр гымматаҕа, сааһыары кыракый кыысчаан:

– Ийээ! – диэн ынырык хаһыыта киһи куйахата күүрүөх хатаннык иһиллибитэ.

Маайыс барахсан ити курдук тура тулаайах хаалаахтаабыта…

1945 сыл ыам ыйыгар үөрүүлээх сурах дойду үрдүнэн тилэри сүүрбүтэ – сэрии бүппүт, кыа­йыы буолбут!!! Ураа, кыайыы!!! Сэрии бүтэн тыын­наах ордубут эр дьон дойдуларыгар эр­гиллэн кэлитэлээбиттэрэ, холкуоска харса суох үлэлээн-хамсаан барбыттара. Дьон айан суо­лун төрдүгэр сотору-сотору Маайыс кыыс кими эрэ кэтэһэрдии өөр да өр туран баран, кэннин хайыһа-хайыһа, оргууй аҕай төттөрү ба­ран эрэрин аһына көрөөхтүүллэрэ. Кыыс чороҥ соҕотох хаал­бытыгар ийэтиниин бииргэ үлэ­лээбит Өрүүнэ диэн эдэр дьахтар бэйэтигэр ылан олордубута. Кэлин бэйэтин аннынан суруй­тарбыта.

Биирдэ Өрүүнэ:

– Маайыс! Дьон эйигин суол төрдүгэр ба­ран турар буолар дииллэрэ элбээтэ. Тоҕо онно сотору-сотору бараҕын? Тугу көрдүүгүн дуу? – диэн ыйыппыта.

Кыыһа өр саҥата суох олорон баран:

– Мин аҕам өлбөтөҕө! Кини сураҕа суох сүппүтэ… Баҕар, кини эмиэ… атыттар курдук сотору кэлиэ дии… Сэриигэ барарыгар «ньур­гуһун сибэкки тылыннаҕына хайаан даҕаны эргиллэн кэлиэҕим, күүтээр! Ньургуһун сибэкки курдук тулуурдаах, хорсун-хоодуот буолаар» диэбитэ», – диэн баран, уу-хаар баспыт харах­тарын көрдөрүмээри киэр хайыспыта.

Өрүүнэ күөмэйин бүөлүү түспүт кыбыс-кы­таанах хомуогу сүр ыарыылаахтык ыйыстан кэбиспитэ. Маайыска хойукка диэри аҕатын кэтэспитэ. Кэлин улаатан баран суол төрдүгэр баран турарын тохтоппута эрээри, ньургуһун­наах ыраа­һыйатын хаһан да умнубатаҕа. Саас Кыайыы бырааһынньыгар ньургуһуннары үргээн аҕалан сэрииттэн эргиллибит бэтэрээн буо­йуттарга бэлэхтиирэ. Маайыс өйүгэр-санаатыгар ньургуһун кыайыы сибэккитин курдук иҥэн хаал­быта.

Сыл-хонук ааһан испитэ. Маайыс улаатан, үөрэнэн үлэһит киһи буолбута. Олоҕун аргыһын көрсөн ыал буолан, дьиэ-уот туттан, оҕолонон-урууланан, удьуорун тэнитэн быр-бааччы олох­томмута. Ол да буоллар саас аайы ньургуһун тахсыыта аҕата сүгэн илдьэн көрдөрбүт ырааһыйатын хайаан да баран көрөн кэлэр. Ньургуһуннар үүммүттэрин көрдөҕүнэ, ис-иһит­тэн үөрэр, ытыһынан имэрийтэлээн ыла-ыла, ботур-ботур кэпсэтэр. Онтон олус дуоһуйан, санаата көтөҕүллэр. Бу аҕыс уон сылы быһа ол ньургуһуннары доҕор-атас оҥостон баччааҥҥа диэри кэллэ.

Үс сыллааҕыта эбитэ дуу, кыра сиэнэ куо­раттан көһөн кэлбит сылын сааһыгар идэтинэн мас­сыынанан бырахтаран ахтылҕаннаах сири­гэр бара сылдьыбыта. Дьиктитэ диэн, ол сыл тоҕо эрэ ньургуһун үүммэтэҕэ. Эмээхсин ырааһы­йаҕа ньургуһуннары көрүөм диэн үөрэ-көтө кэлэн баран, биир даҕаны сибэкки үүммэтэҕин көрөн наһаа хомойбута, мэктиэтигэр саҥатыт­тан маппыта, тыына кыараабыта, сүрэҕэ хам туппута. Ырааһыйа ортотугар тобуктаан олорон анаан аҕалбыт арыылаах алаадьытынан, итии үүттээх чэйинэн, табах мохуоркатынан күндү­лээн сирин аһаппыта. Кырдьаҕас киһи хомойуу­тун-хоргутуутун таһыгар көрдөрбөккө иһигэр туппута, хараҕын уута бычалыйан тахсыбытын оҕолоруттан, сиэннэриттэн кистээн туора сот­тон кэбиспитэ. Өр олорон, дуоһуйа сынньанан барар бэйэтэ бу сырыыга дьиэлии охсорго тиэ­тэйбитэ. Кини ньургуһуну буолбакка, туох эрэ күндүттэн күндүтүн сүтэрбит курдук санаммыта, сүрэҕэр чугастык ылыммыта. Дьиэтигэр тиийэн саҥата-иҥэтэ суох оронугар сытан тахсыбыта. Киэһээҥҥи чэйдэригэр дуона суоҕу аһаат, эмиэ сытынан кэбиспитэ. Сарсыныгар хос сиэнэ эбэ­тин хоһугар сүүрэн киирэн, улаҕа диэки хайыһа сытарын көрөн:

– Хос эбээ тоҕо сытарый, саҥарбатый? Ыал­дьыбыт дуо? – диэн ыйыппыта.

– Эбэҥ ыалдьыбатах. Кини хомойбут. Ньур­гу­һун сибэккини көрүөн баҕарбыта, онто саатар биир даҕаны үүммэтэх дии, – диэбиттэрэ.

Кыракый уолчаан тугу эрэ толкуйдуурдуу тут­тан, кэтэҕин тарбана турбута. Эмискэ хоско ойон киирэн:

– Хос эбээ! Эн миигин кытта саҥа дьиэ тутуллар сиригэр барыс, мин тугу эрэ көрдөрүөм! Чэ, эбээ, барыах! – дии-дии, кырдьаҕас эбэтин илиититтэн тардыалаабыта.

– Бу уол хайдах буолла? – диэн дьоно буой­буттарын үрдүнэн син биир хос эбэтин үүйэ-хаайа туппута.

Сатаныыһы суох диэннэр сиэн уолларын, хос эбэлэрин массыынаҕа олордон, урукку өтөх­төрүгэр элээрдэн тиийбиттэрэ. Уолчаан, мас­сыынаттан түһээт, хос эбэтин сиэппитинэн ба­лаҕан кэннигэр, тыа саҕатын диэки сиэтэн ил­дьибитэ.

– Көр, эбээ! Бу сибэкки… Эн сибэккиҥ! – дии-дии, соторутааҕыта аҕай быган тахсыбыт биэс чээлэй күөх өҥнөөх ньургуһуну ыйан көрдөрбүтэ.

Оо, ону көрөн Маайыс барахсан сүрэҕэ толу­гуруу тэппитэ, сирэйэ итийбэхтээн ылбыта, ха­раҕын уута иэдэһин устун тохтоло суох сүүрбүтэ. Хос сиэнин ыксарыы-ыксары түөһүгэр хам кууһан өр тобуктаан олорбута, биир кэм көхсүттэн имэрий да имэрий буолбута, сүүһүттэн оргууй сыллаан ылбыта:

– Оҕом, барахсаны даа! – эрэ диэхтээбитэ.

Дьоно уйадыйан кистии-саба харахтарын уутун соттубуттара, дириҥник үөһэ тыынан ыл­быттара…

Маайыска аҕата уонна бу хос сиэнэ көрдөрбүт күөх ньургуһуннара олоҕун кэрчиктэрин биир си­тим гына ыкса холботолоон кэбиспиттэрэ. Хос сиэнэ көрдөрбүт биэс ньургуһуна оҕо сылдьан үргээн дьиэтигэр илдьэ кэлбит биэс ньургуһунун санаппыттара. «Бу ийэбэр, бу аҕабар, бу убайбар Уйбаанчыкка, бу сурдьубар Байбалга, оттон бу миэхэ!»

Екатерина Львова

АЙААН АНЫ,
ДЬЭ КЭЛЭН…

Хайаан аны, дьэ кэлэн,
Хаарыан сааспар төннүөмүй,
Ыллык суолу батыһан
Ынах көрдүү сүүрүөмүй.

Оймоон ааспыт ууларым
Долгуннара уостаҕа,
Дьоллоох кэрэ кэмнэрим
Омоон суола сүттэҕэ.

Арай бүгүн түүл тэҥэ
Ааспыт кэми саныыбын –
Хайдах эрэ харааста,
Харахтарым уулана.

Оччолорго ойбут күн
Оройбунан буолара,
Кэрии тыам кэтэҕэр
Кистэниэ суох курдуга…
Күлүм күҥҥэ оонньообут
Күнүм ааһан бүттэҕэ,
Арай бүгүн сайыспыт
Ахтылҕаным куустаҕа.

ЫЙДАҤА ТҮҮН

Түүҥҥү хотун ыйбыт тыган,
Тунаар сардаҥа сырдатар,
Аргыый үөмэн ааллыы устан,
Астыммыт сирэй мөлбөйөр.

Толбон уотун тоҕон сырдыыр –
Тула солко тунал түһэр,
Дьирим хаарга оһуор үктүүр –
Дьикти кэрэ түүн түстэнэр.

Чысхаан тыалбыт көҥүл атах
Чараас хаарга оһуор анньар,
Кырасыабай нарын кыырпах
Кырыа буолан кылбачыйар.
Кыһыҥҥы түүн кылбачыйан
Маҥан хаарга умсан саһар,
Көмүс курдук көөчүктэнэн
Мааны уотунан долгутар.

ЧУУМПУРБУТ КИЭҺЭ

Чуумпурбут киэһэҕэ мин кутум
Чүмэчи сырдыгын эрэйдэ.
Суруйар остуолум үрдүгэр
Сырдык уот тарҕанан тэнийдэ.

Ураты эйгэни ылынан
Уйулҕам тэһииркэй тыыннанна,
Арыллар суолларбын сырдатан
Айар кут күлүмэ таарыйда.

Ытыллар санааҕа куустаран
Ырыалаах айаным тыргыллар,
Суруксут суолларын батыһан
Сонордьут дьоҕурум ыҥырар.

СУЛУСТАР

Хараҥа халлааҥҥа ыраахтан
Күндү таас кыырпаҕын санатан,
Хамсыыллар, мичиҥнии тураллар
Күлүмнүү умайар сулустар.

Кинилэр сырдыктар, ыраастар –
Киһиэхэ кэрэни саҕаллар,
Ырыаҕа, хоһооҥҥо угуйан
Ыҥырар ситими тардаллар.

Устугас санаалыын устуһан,
Кистэлэҥ күүстэри уматан
Ураты долгуну ыыталлар,
Куйаарга көтүтэн ылаллар.

Аан дойду көстүүтүн туойаары,
Астыныы, дуоһуйуу ылаары
Абылаҥ алыбар ылларан
Айар кутум аана аһыллар.

Александр Амбросьев–Сайылык Уола

Александр Ксаверьевич Амбросьев–Сайылык Уола 1960 сыллаахха сэ­тин­ньи 22 күнүгэр Бүлүүчээн нэһи­лиэгэр
тө­рөөбүтэ. Билигин Кириэстээх бөһүөлэгэр олорор. Элбэх оҕолоох ыал аҕата.
Айар үлэнэн 2014 сыллаахтан
дьа­рыктанар. Хоһоон, кэпсээн, сэһэн сэттэ кинигэтин ааптара. Сорох хо­һоонноро ырыа буолан ыллана сыл­дьаллар.

***
Эн саҥаҥ алыптаах сипсиэрин
Эмискэ истэммин соһуйдум,
Эйээркэй куолаһыҥ кэрэтин
Эймэнэ кэрэхсээн долгуйдум.

Уоскуйбут сүрэҕим көмөрүн
Уйгуурдан эн хаттаан уматтыҥ,
Уу нусхал олоҕум өрүһүн
Уоҕурдан ытыйан дьалкыттыҥ.

Сэгэриэм, эйигин таптаатым
Сибэкки кэриэтэ сэргээммин.
Сапсынан эйиэхэ таластым
Саһарҕа сырдыгар тэҥнээммин.

Этиий дуу эн миэхэ биир тылы,
Эйэҕэс мичээргин бэлэхтээн…
Этиий дуу эн миэхэ тапталгын,
Эрэлбин кынаттаан көтүтэн…

МАРИЯ ЕГОРОВА
Мария Спиридоновна Егорова Сун­таар сэлиэнньэтин уонна Бүлүү улууһун Халбаакы нэһилиэгин бочуоттаах олохтоо­ҕо, доруобуйа харыстабылын уонна спорт бэ­тэрээнэ.

***
Сахам тыла барахсан –
Сылаас оһох сылама,
Сөрүүн сүөгэй сүмэтэ,
Саамал кымыс күүгэнэ.

Сахам тыла барахсан –
Сайаҕас санаа кыната,
Сүрэх сэгэйэ үөрүүтэ,
Сүрэх долгуйар үҥкүүтэ.

Сахам тыла барахсан –
Хомус иэйэр тойуга,
Хоһоон хомоҕой алгыһа,
Хоһуун киһи аргыһа.

Сахам тыла барахсан –
Күөрэгэй дьырылыыр ырыата,
Күндүл халлаан урсуна,
Көлүйэ дьиримнэс долгуна.

Чолбон. – 2025. – №1