Уус-уран литератураҕа тардыстыы Чурапчыга бэрт өртөн баара. Биһиги улууспутуттан сыдьааннаах айар дьоҕурдаахтар айымньылара өссө 1920-с сыллартан ыла бэчээттэнэн, биллэн-көстөн барбыттара. Поэт Дьуон Дьаҥылы: «Ойуун, артыыс, суруйааччы ууһаабыт сирэ Чурапчы» диэн хоһуйбутунуу улууспутуттан силис тардан, сириэдийэн түөрт норуот суруйааччыта тахсыбыта: Василий Сергеевич Соловьев–Болот Боотур, Василий Семенович Яковлев–Далан, Семен Андреевич Попов–Сэмэн Тумат, Василий Назарович Егоров–Тумарча. Саха литературатын сүдү айымньыларынан байыппыт биир дойдулаахтарбытынан биһиги киэн туттабыт.
Чурапчыга бастакы литература куруһуоктара сэрии сылларын инниттэн үлэлээбиттэрэ. Ол курдук, Гавриил Иванович Макаров–Дьуон Дьаҥылы С.А. Новгородов аатынан Чурапчытааҕы педагогика училищетыгар үөрэнэр кэмигэр «Просвещенец» диэн эркин хаһыатын эрэдээктэрэ этэ. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр суруйааччы Михаил Федосеевич Доҕордуурап «Кыһыл сулус» диэн илиинэн суруллар сурунаалы таһаара сылдьыбыта. Ону утумнаан Алексей Спиридонович Бродников уонна Степан Феоктистович Софронов алта уонус сыллартан оройуон айар дьонун түмэн литература куруһуогун тэрийэн үлэлэппиттэрэ. Бродников ону таһынан «Сардаҥа» диэн илиинэн суруллар сурунаалы таһаарара. Сэттэ уонус сылларга судьуйанан үлэлээбит ССРС суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, прозаик Михаил Данилович Попов Чурапчы эдэр дьоҕурдаахтарын көҕүлээн «Эркээйи» литература түмсүүтүн үөскэппитэ.
1986 сылтан «Маарыкчаан ыччаттара» диэн оройуон литератураҕа түмсүүтүн олохтоох хаһыат уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ Мария Николаевна Сидорова салайбыта. Онтон 1990 сылтан «Чурапчы» диэн ааттаммыт айар-суруйар түмсүү үлэтин РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС култууратын туйгуна Мария Андреевна Герасимова-Сэҥээрэ сүрүннээбитэ. Күн бүгүн айар-суруйар түмсүү 70 киһини түмэр. 2018 сылтан бу холбоһугу мин салайабын.
Римма Корякина–Хотууна,
«Чурапчы» айар-суруйар
түмсүү салайааччыта
КЭЛБИППИТ БУОЛААРАЙ…
Кэлбиппит буолаарай, бу орто дойдуга
Ыалдьыттыы буолбатах,
Дьылҕа Хаан ыйааҕын толорон
Ытык иэс төлөөрү?
Кэлбиппит буолаарай, бу халлаан анныгар
Түбэһиэх буолбатах,
Бастыҥнар талыллан
Сирдээҕи олоҕу киэргэтэ?
Кэлбиппит буолаарай, бу кэрэ дойдуга
Кыргыһа буолбатах,
Өбүгэ ситимин салҕаары,
Эргиллэн иккиһин кэлээри…
КҮҺҮН
Кэрэхсии, сөҕө көрөбүн –
Дьэс көмүс симэххин,
Солотуулаах саһархай өҥҥүн,
Алтан дуйдаах киэргэлгин!..
Ыараханнык ылынабын –
Хараҥа түлүк түүҥҥүн,
Силбиктээх курус күҥҥүн,
Тоҥуй, тоҥкуруун тыыҥҥын…
Арай, бүтэйдии сэрэйэбин:
Кыстык аанын арыйаргын,
Маҥнайгы хаары кэтэһэргин,
Чуумпу, көстүбэт харысхалгын.
БИЛБЭТЭҔИМ…
Ким эрэ ыра санаата,
Таайбат таабырына,
Сүрэҕин кистэлэҥэ,
Санаатын хаппахчыта
Буолуом диэн сэрэйбэтэҕим…
Ким эрэ күүтүүлээх күндүтэ,
Кэтэһиилээх кэрэтэ,
Бүппэт сырдыга,
Инники эрэлэ,
Ааспат ахтылҕана
Буолуом диэн итэҕэйбэтэҕим…
Ама, хайдах баарбынан,
Тупсарымматах көстүүбүнэн,
Сааһыламматах санаабынан,
Аахайбатах сыһыаммынан
Абылаабытым буолуо дуу?..
МИН ЭМИЭ…
Ардыгар, тунаа маҥан суруктаахпын,
Иэйбэт-куойбат кэмнээхпин,
Кураанах былыт аргыстаахпын,
Тууйуллан чуумпуга бүгэбин.
Ардыгар, арыллан кэҥиир айылгылаахпын,
Сарпа-күлүм иэйиилээхпин,
Этигэн тыл ымыылаахпын,
Кэҥээн көҥүлгэ көтөбүн…
Мин эмиэ…
ТӨРӨӨБҮТ ТЫЛ
Алаас туой буоруттан,
Аарыма тиит силиһиттэн,
Ача от кырыһыттан
Түстэнэр төрүт тылым.
Киҥкиниир киэҥ тайҕаттан,
Өлүөнэ эҥсиллэр сүүрүгүттэн,
Сыһыы кэрэ симэҕиттэн
Тускуланар төрөөбүт тылым.
Олоҥхо баай тылыттан,
Оһуохай дьүөрэ тойугуттан,
Хомоҕой хоһоон ураныттан
Барҕарар ийэ тылым.
Ийэ биһик ырыатыттан,
Аҕа ыллыктаах тылыттан,
Оҕо сахалыы саҥатыттан
Саргыланар сахам тыла!
Александра Николаевна Шеломова–Айталыма
БЭЙЭМ КИЭНЭ БЭЙЭБЭР…
Түнэ тирэҥсэҕэ ымсыыраммын,
Оҕуруолаах билэҕэ баҕараммын,
Оһуордаах киэргэлгэ мэҥийэммин –
Баҕыһа баһырҕай, сотото саллырҕай,
Уллуҥа улахан, саанньыга сатаҕай,
Мин атын этэрбэһи кэппиппин…
Арай,
Тирэҥсэлээх тилэхпинэн тирэнэ
Оһуор анньыахтааҕым олоххо,
Оҕуруолаах билэбинэн өҥнө
Хаамыахтааҕым дьолу сомсо.
Атыллаабыт алааспар
Ача отум үүнүөхтээҕэ,
Хардыылаабыт халдьыабар
Сирим симэҕэ ситиэхтээҕэ…
Онуоха
Ыллыгым ычыга ылыммата,
Суолум чэрэ олохсуйбата –
Бакыс гына бүдүрүтэн,
Умса-төннө туруйалатта,
Сирэйбинэн сири ньиккэриттэ,
Муннубунан буору бурҕаҥнатта…
«Кээс, кэбис!» – диэтим –
Түнэ тирэҥсэни уһуллум,
Онньойбут олооччубар төнүннүм,
Оҕуруолаах билэбин бырахтым,
Кэһиллибит этэрбэспэр эргийдим…
Бэйэм киэнэ бэйэбэр
Чопчу суолу тутарбар,
Аналлааҕым бэйэбэр
Тус ыллыкпын тэлэрбэр.
КҮҺҮҤҤҮ СЭБИРДЭХ
Көмүстүүр өҥнөргө суулана
Соҕотох турабын күһүҥҥэ,
Араҕас сэбирдэх ардаҕар
Сайыммын суурайан атаара.
Көрөбүн – күһүннүүн мөккүһэн,
Хаһыҥҥа бэриниэн баҕарбат
Сэбирдэх синньигэс утаҕа
Лабааттан тиһэҕин тардыһар…
Бүтэһик күүстэрин сүтэрэн
Ыйааҕын тыйыстык ылынаат,
«Быраһаай…» диэбиттии аргыыйдык
Тоҥ буорга тэлгэнэ ыстанна…
Көмүстээх ардахха суулана
Дьаарбайа хаамабын чараҥҥа,
Ыллыкпар күһүҥҥү сэбирдэх
Бэриммэт дьулуура матыыптаах.
***
Түүн…
Утуйар уум уйгууран,
Ороммор өрө мөхсө сытаммын
Ытыс таһынар хараҥаны одуулуубун.
Араас санааларбын күөх түүҥҥэ
суулуубун –
Уруккубуттан
уулуубун,
Инникибин
уруһуйдуубун…
«Киһи билиҥҥигэ баар буолуохтаах» дииллэр:
Бу иһэ олорор үүттээх хойуу чэйтэн
дуоһуйууга,
Субу кинигэ ааҕа олорон билиини
ылыыга,
Уонна кыракый киһичээни кэтэҕиттэн
сыллыырга…
Утуйар уум уйгууран
Ороммор өрө мөхсө сытаммын
Мин билиҥҥибэр баар буоллум…
Аттыбар көп түүлээх куоскам оҕото
Инчэҕэй муннун моонньубар анньан
Курдьугунуу сытаахтыыр…
Быһыыта, ийэ оҕотугар
Итинник
ыллаатаҕа,
Биһигэр сытыаран оргууй
бигээтэҕэ…
ТИИЙБИТ КИҺИ
Тиийбит киһи дойдубар,
Дууһам нуһараҥ сиригэр,
Туругум тупсар тулатыгар,
Көхсүм кэҥиир иэнигэр,
Өйүм чөллөнөр эйгэтигэр.
Кынат үүнэр үрдүгэр,
Харах ылбат ырааҕар,
Санаам сайҕанар салгыныгар,
Сүрэҕим сөрүүкүүр сөрүүнүгэр…
Кыылы кытта кыыл буола,
Тыаллыын тэҥҥэ сырсыһа,
Көтөрү кытта көтө-дайа,
Күнү кытта күлүм үөрсэ.
Варвара Платоновна Семенова–Байбаралаах Балбаара
ОЛ ОННО, ХАННА ЭРЭ…
Курулас ардахтаах халлааҥҥа
Мин ырыам тыллара сүттэҕэ,
Хаһан да бараммат ыраҕа
Олоҕум күннэрэ сүүрдэҕэ –
Ол онно, ханна эрэ ыраах,
Өй күүһэ да тиийбэт быһыылаах…
Күн аайы көрдүүбүн уус тылы,
Ситэри ситтэрбэт иэйиини
Хас билэр тылларбын сытыылыы,
Туох эрэ саҥаны этиэхтии –
Ол эрэн тус санаам астыммат,
Сүрэҕим сүүс төгүл ылыммат…
Ол иһин сүтүкпүн булаары
Түүн-күнүс көрдүүбүн, көрдүүбүн…
Кыл түгэн дуоһуйан ылаары –
Айабын. Туойабын. Ыллыыбын…
Ол онно, ханна эрэ ыраах –
Үрдүккэ ыҥырар сулустаах!
НЬУРГУҺУММУТ ҮҮНЭ ТУРУУЙ…
Сааскы кэми киэргэтэннэр
Ньургуһуннар сэгэйбиттэр,
Харалдьыктан саҕалааннар
Саһарҕалыы сырдаабыттар –
Сааспыт кэрэ бэлэхтэрэ,
Дойдум нарын симэхтэрэ.
Ыһыах дьонун түһүлгэтин
Санатаннар мустубуттар,
Тыынар тыыннаах сүрэҕин
Долгутаннар нуоҕаспыттар –
Күнү быһа күнү кытта
Көрсүһэллэр батысыһа.
Сылын аайы дьону үөрдэ
Ньургуһуммут үүнэ турууй,
Сааскы сирим ирбит иэнэ
Сибэккинэн өрүү туолууй!
Харах хайгыыр көстүүтүнэн,
Сүрэх үөрэр кэрэтинэн…
АЙЫЛГЫМ, АЙЫЛҔАМ, ТАПТАЛЫМ…
Санаабар баттатар күннэрбэр
Үөрүүнү, дьол күнүн саныыбын,
Ыар былыт туманын уоругар
Мин күммүн, тапталбын суохтуубун:
Ол курдук мин дьылҕам ыйдаҕа –
Билэр ээ, мин туспун ыйдаҥа…
Айылгым бэйэтэ – айылҕа
Дьыл кэмин батыһа киэргэнэр,
Сүрэҕим ырабын батыһа
Тыыннааҕым тухары битийэр:
Үйэлээх тапталы этээри,
Дьол диэни бу илэ билээри…
Тоҥсоҕой тоҥсуйар маһыгар
Уот куйаас итиитэ кистэнэр,
Онтон дьэ оһоҕум суоһугар
Үс саха төлкөтө түстэнэр:
Туланы харыстыыр сиэринэн,
Тапталы уруйдуур туомунан.
ТААТТАБАР
Сааскы күҥҥэ үрэхпэр –
Таптыыр, ахтар Тааттабар
Ньургуһуна үксээбит,
Күөхтүүр ото күөгэйбит –
Эчи-эчи кэрэтиэн,
Сүрэх үөрэн тэптэҕиэн!
Онно ойуу түһэрэ
Ынах, сылгы мустубут,
Кэрэ кэми киэргэтэ
Убаһабыт сырсыбыт –
Эчи-эчи кэрэтиэн,
Сүрэх үөрэн тэптэҕиэн!
Аны сааһы солбуйан
Самаан сайын кэлиэҕэ,
Унаар уйгу эбиллэн
Күөхтэн сүрэх үөрүөҕэ –
Эчи-эчи кэрэтиэн,
Сүрэх үөрэн тэптэҕиэн!
Иван Ильич Попов–Байдам
БАҔА САНАА
Барбыт киһи кый бырах,
Бүччүм сиргэ көй ыраах
Туга да суох, сыбыдах,
Турар бэйэм сулумах.
Уу чуумпуга куустаран,
Умсугуппут санаабын
Уран тылга кытыаран
Уһаарыаҕым ырыабын.
Им-дьим түүҥҥэ иһийэн,
Ийэ тылым сүмэтин
Илгэтинэн илбийэн
Иитиэхтиэҕим иэйиибин.
Түлүк ууну уйгуурдан,
Төрүт тылым толомон
Толбонунан толорон
Торолутуом тойукпун.
Көҥүл тыыны ыймахтаан,
Кылыс тылбын сааһылаан,
Кырыыларын нарылаан
Көтүтүөҕүм хоһооммун.
***
Күһүнү холуубун
Саастаах дьахтарга –
Сиппит-хоппут кэрэтигэр,
Нүөл-номоҕон бэйэтигэр,
Арыт үөрэр, арыт ытыыр
Уларыйар майгытыгар…
Күһүнү холуубун
Саастаах дьахтарга:
Киэҥ көҕүстээх холкутугар,
Аргыый устар айгытыгар,
Кэрэ кэхтэр тиһэх саҕа
Кэрэтийэр түгэнигэр…
Махтанабын күһүммэр –
Мааны кэрэ Далбарбар…
Күһүнү холуубун
Саастаах дьахтарга…
Дмитрий Николаевич Федоров–Оһуохай Уола
ДОЙДУМ СИРЭ
Ийэ кутум, уран иэйиим
Төлө биэрэр төлөн күүһэ
Сүүрбүт-көппүт, оонньоон ааспыт
Оҕо сааспар тиийэ туруо.
Дойдум сирин абылаҥа,
Дойдум дьонун абырала –
Доҕор-атас, аймах-уруу
Ааһан биэрбэт ахтылҕана!
Угуйаллар умсугута
Уйгу-быйаҥ сайыннара,
Ыраас салгын, бүөмчү эйгэ
Уоскуталлар кыһыннара.
Дойдум сирин абылаҥа,
Дойдум дьонун абырала –
Доҕор-атас, аймах-уруу
Ааһан биэрбэт ахтылҕана!
Түөрэх түспүт, киһи буолбут
Төрүт дойдум таттарыылаах,
Тирэх булар төһүү сирбит
Таптала куруук уох күүстээх.
Дойдум сирин абылаҥа,
Дойдум дьонун абырала –
Доҕор-атас, аймах-уруу
Ааһан биэрбэт ахтылҕана!
Мария Андреевна Герасимова–Сэҥээрэ
«Чолбон». — 2025. — №11
